MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
172
NAVOIY VILOYATIDA MULTIMODAL LOGISTIKA TIZIMINI
RIVOJLANTIRISHNING MUAMMOLARI VA ISTIQBOLLARI
NavDKTU “Mintaqaviy va korporativ strategiyalar” kafedrasi
39-B 24-guruh, Logistika yo‘nalishi, 1-bosqich talabasi
Latipova Bahora Sharofiddin qizi
Logistika zamonaviy iqtisodiyotning asosiy tarkibiy qismlaridan biridir.
Rivojlangan mamlakatlarda logistika xarajatlari yalpi ichki mahsulotning (YaIM)
taxminan 10% ini tashkil etsa, rivojlanayotgan mamlakatlarda, xususan, dengizga
chiqish imkoni bo‘lmagan O‘zbekiston kabi davlatlarda bu ko‘rsatkich 15-20% gacha
yetadi. Multimodal logistika tizimi turli transport turlari (temir yo‘l, havo, avtomobil)
o‘rtasidagi muvofiqlashtirilgan jarayonlarni birlashtirib, xarajatlarni kamaytirish va
yetkazib berish tezligini oshirish imkonini beradi. Navoiy viloyati O‘zbekistonning
markaziy qismida, xalqaro transport yo‘laklari chorrahasida joylashgan bo‘lib, 2008-
yilda tashkil etilgan “Navoiy” xalqaro intermodal logistika markazi tufayli
mintaqaviy logistika markaziga aylanish salohiyatiga ega. Ushbu markaz temir yo‘l,
havo va avtomobil transportini birlashtirgan multimodal tizim sifatida ishlab
chiqilgan. Biroq, uning imkoniyatlaridan to‘liq foydalanilmayotgani va bir qator
muammolar mavjudligi Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan tanqid qilingan.
Multimodal logistika tizimi bir nechta transport turlarini (masalan, havo, temir yo‘l,
avtomobil) bitta logistik zanjirda birlashtirib, yuklarni samarali va tezkor yetkazib
berishni ta’minlaydi. Ushbu tizimning asosiy afzalliklari quyidagilardan iborat:
Xarajatlarni optimallashtirish: Turli transport turlarini oqilona birlashtirish
orqali umumiy xarajatlar kamayadi. Masalan, uzoq masofalar uchun temir yo‘l, qisqa
masofalar uchun avtomobil transportidan foydalanish samarali hisoblanadi.
Tezlik: Havo transporti tezkor yetkazib berishni ta’minlasa, temir yo‘l katta
hajmdagi yuklarni tashishda samarali.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
173
Ishonchlilik: Bir nechta transport turlarining mavjudligi tufayli inqirozli
vaziyatlarda (masalan, yo‘l yopilishi) muqobil yo‘nalishlardan foydalanish mumkin.
Ekologik barqarorlik: Temir yo‘l va suv transporti avtomobil transportiga
nisbatan kamroq karbon chiqindilarini keltirib chiqaradi.
Navoiy viloyati uchun multimodal logistika tizimi ayniqsa muhimdir, chunki
viloyat O‘zbekistonning geosiyosiy markazida joylashgan va “Navoiy” erkin
iqtisodiy zonasi (EIZ) bilan integratsiyalashgan. Bu zonada ishlab chiqarilgan
mahsulotlarni xalqaro bozorga yetkazishda multimodal logistika markazi muhim rol
o‘ynaydi. Navoiy viloyatida multimodal logistika tizimining rivojlanishi bir qator
muammolar bilan cheklanmoqda. Navoiy shahridagi “Navoiy” xalqaro intermodal
logistika markazi 2008-yilda tashkil etilgan bo‘lsa-da, uning infratuzilmasi
zamonaviy talablarga to‘liq javob bermaydi. Uning asosiy muammolari eskirgan
temir yo‘l tizimi, O‘zbekistonning temir yo‘l tarmog‘i, shu jumladan Navoiy
atrofidagi yo‘llar, qisman modernizatsiya qilingan bo‘lsa-da, katta hajmdagi xalqaro
tranzit yuklarini boshqarish uchun yetarli emas. Logistika markazidagi omborlarning
saqlash quvvati va avtomatlashtirish darajasi past. Masalan, global yetakchi logistika
markazlari (Dubay, Singapur) robotlashtirilgan omborlardan foydalansa, Navoiyda
bunday texnologiyalar deyarli qo‘llanilmaydi. Havo transporti cheklovlari: Navoiy
aeroporti xalqaro yuk tashishda muhim rol o‘ynasa-da, uning terminal quvvati yiliga
100 ming tonnadan oshmaydi, bu Dubay aeroportining 3 million tonnalik quvvatidan
ancha pastdir. Logistik jarayonlarda raqamli texnologiyalardan foydalanish
Navoiyda sezilarli darajada orqada qolmoqda va ma’lumot almashuvlari mavjud
emas. Bojxona organlari va yuk tashuvchi tashkilotlar o‘rtasida elektron ma’lumot
almashuvi tizimi to‘liq joriy etilmagan. Bu yetkazib berish jarayonlarini
sekinlashtiradi. ERP va WMS tizimlarining kam qo‘llanilishi: Zamonaviy logistika
markazlari ERP (Enterprise Resource Planning) va WMS (Warehouse Management
System) tizimlaridan foydalanadi, ammo Navoiyda bunday tizimlar faqat cheklangan
doirada ishlatiladi. Real vaqtda kuzatuvning yo‘qligi: Yuklarni real vaqtda kuzatish
tizimlari (masalan, IoT asosidagi sensorlar) Navoiy logistika markazida deyarli
mavjud emas. O‘zbekistonning dengizga chiqish imkoni yo‘qligi Navoiy shahrining
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
174
xalqaro logistika markazi sifatidagi salohiyatini yanada cheklaydi. Yuklarni xalqaro
bozorga yetkazish uchun bir nechta davlatlar (Qozog‘iston, Rossiya yoki Xitoy)
orqali o‘tish kerak, bu xarajatlarni oshiradi. Bundan tashqari Afg‘oniston va boshqa
qo‘shni mamlakatlardagi beqarorlik xalqaro transport yo‘laklarining barqaror
ishlashiga xavf tug‘diradi. Qozog‘istonning Ostona shahrida 1.5 million tonna yuk
o‘tkazish quvvatiga ega logistika markazi qurilishi rejalashtirilmoqda, bu Navoiy
uchun qo‘shimcha raqobat yaratadi. Malakali kadrlar tanqisligi Logistika sohasida
yuqori malakali mutaxassislarning yetishmasligi Navoiyda jiddiy muammo sifatida
ham qolmoqda. Ta’lim infratuzilmasining cheklanganligi, Navoiyda logistika va
ta’minot zanjiri boshqaruvi bo‘yicha maxsus ta’lim dasturlari esa yetarli emas.
Xalqaro logistika standartlari (SCOR, APICS) bo‘yicha tajribaga ega mutaxassislar
soni kamligi. Logistika markazining past jozibadorligi “Navoiy” erkin iqtisodiy
zonasi va logistika markazi o‘zaro integratsiyalashgan bo‘lishiga qaramay, kutilgan
natijalarni bera olmadi va EIZda yuqori qo‘shimcha qiymatli mahsulotlar ishlab
chiqarish yo‘lga qo‘yilmadi. Soliq va bojxona imtiyozlari esa yetarli emas, garchi
markazga soliq imtiyozlari berilgan bo‘lsa-da, ular xalqaro investorlarni jalb qilish
uchun yetarli emas deb hisoblanadi. Navoiy shahrida multimodal logistika tizimini
rivojlantirish istiqbollari yuqoridagi muammolarga qaramay, Navoiy shahrida
multimodal logistika tizimini rivojlantirish uchun katta imkoniyatlar mavjud.
Xalqaro transport yo‘laklaridan foydalanish Navoiy shahri “Bir kamar, bir
yo‘l” (Belt and Road Initiative) va TRACECA (Transport Corridor Europe-Caucasus-
Asia) kabi xalqaro tashabbuslarda muhim tranzit nuqtasi sifatida ishtirok etishi
mumkin. Xitoy-Yevropa yo‘nalishi: Navoiy Xitoydan Yevropaga yuk tashishda
muhim tranzit markazi bo‘lishi mumkin. Masalan, Qashqar (Xitoy) va Andijon
(O‘zbekiston) o‘rtasidagi intermodal tashishlarni rivojlantirish taklif qilingan.
Transafg‘on temir yo‘li: O‘zbekistonning Afg‘oniston orqali Janubiy Osiyoga chiqish
imkonini beruvchi temir yo‘l loyihasi Navoiy logistika markazining ahamiyatini
oshiradi. Logistika markazining quvvatini oshirish uchun quyidagi chora-tadbirlar
muhim:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
175
Temir yo‘l tarmog‘ini yangilash: Yuqori tezlikdagi temir yo‘l liniyalarini
qurish va mavjud yo‘llarni modernizatsiya qilish tranzit vaqtini 20-30% ga
qisqartirishi mumkin.
Zamonaviy omborlar qurish: Avtomatlashtirilgan ombor tizimlari (masalan,
WMS) va sovutgichli omborlar qurilishi mahsulot saqlash sifatini oshiradi.
Aeroportni kengaytirish: Navoiy aeroportining yuk tashish quvvatini 500
ming
tonnaga
yetkazish
rejalari
mavjud,
bu
xalqaro
yuk
tashishda
raqobatbardoshlikni oshiradi.
Raqamli texnologiyalarni joriy etish logistika jarayonlarini sezilarli darajada
yaxshilaydi:
Elektron ma’lumot almashuvi: Bojxona va transport tashkilotlari o‘rtasida
blokcheyn asosidagi tizimlarni joriy etish shaffoflikni oshiradi va hujjat aylanishini
50% ga tezlashtiradi.
ERP tizimlari: SAP yoki Oracle kabi tizimlar logistika jarayonlarini
avtomatlashtirishga yordam beradi.
Xalqaro investitsiyalarni jalb qilish “Navoiy” erkin iqtisodiy zonasi va
logistika markazini jozibador qilish uchun quyidagi takliflar muhim:
Soliq imtiyozlarini kengaytirish: Xalqaro investorlar uchun qo‘shimcha soliq
va bojxona imtiyozlari joriy etish.
Logistika klasterlari yaratish: Mahalliy va xalqaro kompaniyalarni
birlashtirgan logistika klasterlari tashkil etish. Masalan, Qozog‘istonning Almaty
shahridagi logistika klasteri xalqaro kompaniyalarni jalb qilishda muvaffaqiyatli
modeldir.
Innovatsion texnologiyalar markazi: Navoiyda innovatsion texnologiyalarni
joriy etish markazi tashkil etish, bu esa logistika sohasida yangi yechimlarni sinovdan
o‘tkazishga xizmat qiladi. Navoiy shahrida multimodal logistika tizimini
rivojlantirish uchun quyidagi amaliy takliflar muhim:
Infratuzilma investitsiyalari: Davlat-xususiy sheriklik (DXSh) asosida temir
yo‘l, ombor va aeroport infratuzilmasini modernizatsiya qilish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
176
Raqamlashtirish dasturlari: 2025-2030-yillarga mo‘ljallangan raqamlashtirish
strategiyasini ishlab chiqish va joriy etish.
Xalqaro hamkorlik: Xitoy, Janubiy Koreya va Yevropa Ittifoqi bilan
hamkorlikda logistika loyihalarini amalga oshirish.
Barqarorlik: Ekologik toza transport vositalari (masalan, elektr yuk
mashinalari) va qayta tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanishni
rag‘batlantirish.
Navoiy shahri O‘zbekistonning multimodal logistika markazi sifatida katta
salohiyatga ega. Biroq, eskirgan infratuzilma, raqamlashtirishning past darajasi,
geosiyosiy cheklovlar va malakali kadrlar tanqisligi rivojlanishga to‘sqinlik
qilmoqda. “Bir kamar, bir yo‘l” va Transafg‘on temir yo‘li kabi xalqaro
tashabbuslardan foydalanish, infratuzilmani modernizatsiya qilish va raqamli
texnologiyalarni joriy etish orqali Navoiy xalqaro tranzit markaziga aylanishi
mumkin. Ushbu strategiyalarni amalga oshirish nafaqat Navoiy shahrining, balki
butun O‘zbekiston iqtisodiyotining raqobatbardoshligini oshiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Чекулаева, К. (2024). РОЛЬ УПРАВЛЕНИЯ КОРПОРАТИВНОЙ
СОЦИАЛЬНОЙ ОТВЕТСТВЕННОСТИ В РАЗВИТИИ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ
ПРОМЫШЛЕННЫХ ПРЕДПРИЯТИЙ.
Экономическое развитие и анализ
,
2
(8),
448-457.
2.
Ашурова, Н., Чекулаева, К., & Ачилов, М. (2025). АНАЛИЗ
ЗАРУБЕЖНОГО ОПЫТА МОДЕЛЕЙ КСО: РОЛЬ БИЗНЕСА В
ПРЕОДОЛЕНИИ ГЛОБАЛЬНЫХ КРИЗИСОВ.
Передовая экономика и
педагогические технологии
,
2
(1), 248-261.
3.
Ашурова, Н., & Чекулаева, К. (2024). ОСНОВЫ МЕТОДОЛОГИИ
УПРАВЛЕНИЯ КОРПОРАТИВНОЙ СОЦИАЛЬНОЙ ОТВЕТСТВЕННОСТИ
ПРОМЫШЛЕННЫХ ПРЕДПРИЯТИЙ.
Экономическое развитие и анализ
,
2
(9),
234-242.
4.
Ашурова, Н., & Чекулаева, К. (2024). РОЛЬ СОЦИАЛЬНОГО
ПАРТНЕРСТВА В СОВЕРШЕНСТВОВАНИИ НАЛОГОВОЙ ПОЛИТИКИ
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
177
РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН.
Передовая экономика и педагогические
технологии
,
1
(1), 232-240.
5.
Bakoev, K. N., & Chekulaeva, K. A. (2021). ECONOMETRIC ANALYSIS
OF INDUSTRIAL PRODUCTION’S VARIANCE IN THE SECTION OF CITIES
AND DISTRICTS OF THE NAVOI REGION.
Frontline Marketing, Management
and Economics Journal
,
1
(08), 7-14.
6.
Бакоев, Х. Н., & Чекулаева, К. А. (2021). ДИСПЕРСИОННЫЙ АНАЛИЗ
ПРОМЫШЛЕННОГО ПРОИЗВОДСТВА В РАЗРЕЗЕ ГОРОДАХ И РАЙОНАХ
НАВОИЙСКОЙ ОБЛАСТИ. In
ЭКОНОМИКА В ТЕОРИИ И НА ПРАКТИКЕ:
АКТУАЛЬНЫЕ ВОПРОСЫ И СОВРЕМЕННЫЕ АСПЕКТЫ
(pp. 149-152).
7.
Чекулаева, К. А. (2021). ОСОБЕННОСТИ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ
ГЕОЛОГО-ЭКОНОМИЧЕСКОЙ
ОЦЕНКИ
И
РАЦИОНАЛЬНОГО
ИСПОЛЬЗОВАНИЯ
ОСВОЕНИЯ
МРАМОРНЫХ
МЕСТОРОЖДЕНИЙ.
Universum: технические науки
, (12-2 (93)), 62-66.
8.
Чекулаева, К. А. (2011).
Разработка организационно-экономического
механизма рационального использования месторождений мрамора
(Doctoral
dissertation, Московский государственный горный университет).
9.
Чекулаева, К. А., & Эйрих, В. И. Экономика и управление на предприятии
(по отраслям).
Экономика и управление
,
100
, 87-90.
10.
Latipov, N., Komilova, N., Makhmudov, B., Berdiev, K., Moslemzadeh, M.,
Chulliyev, S., ... & Hamroyev, M. (2024). Econometric modeling and forecasting of
environmental conditions of cities and population health problems: Case study of
Navoi and Zarafshan cities. Macedonian Journal of Ecology and Environment, 26(2),
169-181.
11.
Cho‘lliyev,
S.
(2022).
O‘ZBEKISTONDA
TRANSFORMATSIYALASHAYOTGAN IQTISODIYOTNING INNOVATSION
RIVOJLANISHIDA VENCHUR KAPITALNING O‘RNI.
Economics
and
Innovative Technologies
,
10
(5), 297-306.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
178
12.
Chulliyev, S. R. (2021). VENCHUR KAPITALI IQTISODIYOTNI
INNOVASION RIVOJLANTIRISH OMILI SIFATIDA.
Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences
,
1
(10), 596-602.
13.
Чуллиев, С. Р. (2020). СОСТОЯНИЕ ВЕНЧУРНОЙ ИНВЕСТИЦИИ В
УЗБЕКИСТАНЕ.
РЕДАКЦИОННАЯ КОЛЛЕГИЯ
,
67
.
14.
Чўллиев, С. Р. (2021). ЎЗБЕКИСТОНДА ВЕНЧУР КАПИТАЛИНИНГ
ШАКЛЛАНИШИ.
Scientific progress
,
2
(7), 543-547.
15.
Чўллиев,
С.
Р.
(2020).
ИҚТИСОДИЁТНИ
ИННОВАЦИОН
РИВОЖЛАНТИРИШДА ВЕНЧУР КАПИТАЛИДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ
ХОРИЖ ТАЖРИБАСИ.
Иқтисодиётда инновация
,
4
(3).
