MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
84
FIZIKADA MALYUS QONUNINI REAL VA VERTUAL
TAJRIBALAR ASOSIDA O’RGANISH
Saidova Sevara
To‘rayeva Kamola
torayevakamola28@gmail.com
DTPI Fizika ta’lim bo‘yicha 2-kurs talabalari.
Annotatsiya:
Ushbu tadqiqot fizikada Malyus qonunini real va virtual
tajribalar asosida o‘rganishga bag‘ishlangan. Malyus qonuni, ya’ni yorug‘likning
sinishi va qaytishi prinsipi optika sohasida muhim ahamiyatga ega. Tadqiqotda real
laboratoriya sharoitida o‘tkazilgan tajribalar va kompyuter simulyatsiyalariga
asoslangan virtual tajribalar qiyoslanadi. Real tajribalarda optik asboblar (masalan,
linzalar va prizmalar) yordamida yorug‘lik sinishi burchaklari o‘lchanadi, virtual
tajribalarda esa maxsus dasturiy ta’minotlardan foydalanib, bir xil shartlar
simulyatsiya qilinadi. Tadqiqotning maqsadi Malyus qonunining amaliy va nazariy
jihatlarini tahlil qilish, shuningdek, real va virtual tajribalarning aniqligi,
samaradorligi va o‘quv jarayonidagi o‘rnini baholashdan iborat. Natijalar real
tajribalarning yuqori aniqlik berishini, virtual tajribalarning esa tezkorlik va
xavfsizlik jihatidan afzalliklarini ko‘rsatdi. Tadqiqot fizika ta’limida zamonaviy
texnologiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib beradi.
Kalit so‘zlar:
Malyus qonuni, yorug‘lik sinishi, real tajriba, virtual tajriba,
optika, fizika ta’limi.
Abstract.
This research is dedicated to studying Malus's Law in physics
through both real and virtual experiments. Malus's Law, which pertains to the
principles of light refraction and reflection, holds significant importance in the field
of optics. The study compares experiments conducted in real laboratory conditions
with virtual experiments based on computer simulations. In real experiments, optical
instruments (such as lenses and prisms) are used to measure the angles of light
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
85
refraction, while in virtual experiments, special software is employed to simulate the
same conditions. The aim of the research is to analyze the practical and theoretical
aspects of Malus's Law and to evaluate the accuracy, efficiency, and educational
value of both real and virtual experiments. The results show that real experiments
provide higher accuracy, whereas virtual experiments offer advantages in terms of
speed and safety. The study highlights the potential of integrating modern
technologies into physics education.
Keywords:
Malus's Law, light refraction, real experiment, virtual experiment,
optics, physics education.
Kirish:
Real laboratoriya ishi uchun kerakli jihozlar:
1-yorug‘lik manbai; 2-linza; 3-polarizatorlar; 4-aylanuvchi stol; 5-
fotodetektor; 6-simlar to‘plamiga ega multimetr; 7-optik skameyka; 8-baholovchilar.
Optika fizikasi yorugʻlikning xossalari, uning tarqalishi, sinishi, aks etishi va
qutblanishi kabi hodisalarni oʻrganadi. Shu jarayonda muhim qonunlardan biri bu —
Malyus qonuni hisoblanadi.
Asosiy qism;
Malyus qonuni mohiyati:
Malyus qonuni 1809-yilda fransuz fizigi Etyen-Lui Malyus tomonidan kashf
etilgan bo‘lib, u chiziqli qutblangan yorug‘likning intensivligi va uning analizator
bilan hosil qiladigan burchagi orasidagi bog‘liqlikni ifodalaydi. Bu qonunga ko‘ra,
qutblangan yorug‘likning intensivligi analizator o‘qi bilan yorug‘likning qutblanish
yo‘nalishi orasidagi burchakning kosinusining kvadratiga proporsional bo‘ladi:
I = I
₀
cos²θ
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
86
Bu yerda:
I – analizatordan chiqqan yorug‘lik intensivligi,
I
₀
– dastlabki yorug‘lik intensivligi,
θ – yorug‘likning qutblanish yo‘nalishi bilan analizator o‘qi orasidagi
burchak.
Malyus qonuni yorug‘likning qutblanish hodisasini tushunishda, optik filtrlar,
LCD ekranlar, ko‘zgular va linzalar bilan ishlashda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat
qiladi. Shu sababli, ushbu qonunni real tajribalar orqali amalda tekshirish va virtual
simulyatsiyalar orqali modellashtirish fizika ta’limida katta ilmiy va amaliy ahamiyat
kasb etadi.
Real tajriba:
Tadqiqotning ushbu bosqichida Malyus qonunini amaliy tajriba
orqali tekshirish maqsad qilindi. Tajriba fizik laboratoriya sharoitida, zarur optik
asbob-uskunalar yordamida o‘tkazildi. Asosiy qurilmalar sifatida yorug‘lik manbai,
polarizator, analizator, fotodatchik (yorug‘lik intensivligini o‘lchash uchun) va
burchak o‘lchagichdan foydalanildi.
Yorugʻlikning sinishi.
Yorugʻlik nuri bir muhitdan ikkinchi muhitga oʻtganda,
uning tezligi va yoʻnalishi oʻzgaradi. Bu hodisa yorugʻlikning sinishi deb ataladi.
Sinishning asosiy sababi — ikki muhitdagi yorugʻlik tezliklarining farqidir. Sinish
quyidagi Snellius qonuni asosida izohlanadi:
n
₁
·sinθ
₁
= n
₂
·sinθ
₂
Bu yerda:
n
₁
, n
₂
— birinchi va ikkinchi muhitlarning sinish ko‘rsatkichlari,
θ
₁
— tushayotgan nurning normalaga nisbatan burchagi,
θ
₂
— sinayotgan nurning normalaga nisbatan burchagi.
Yorugʻlik zichroq muhitga oʻtganda sinish burchagi kichiklashadi, ya’ni
nurlanish normalaga yaqinlashadi. Aksincha, siyrakroq muhitga o‘tganda sinish
burchagi kattalashadi.
Yorugʻlik dispersiyasi.
Dispersiya — yorugʻlikning sinishi natijasida uning
turli ranglarga ajralish hodisasidir. Bunga sabab — har bir rangdagi yorugʻlik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
87
to‘lqinining sinish ko‘rsatkichi har xil bo‘lishidir. Eng mashhur dispersiya namunasi
— prizmadan o‘tgan oq nurning spektrga ajralishidir.
Qizil nurning to‘lqin uzunligi eng katta (shuning uchun eng kam sinadi),
binafsha nurning to‘lqin uzunligi eng kichik (eng ko‘p sinadi). Natijada yorugʻlik
spektri hosil bo‘ladi: qizil, to‘q sariq, sariq, yashil, ko‘k, indigo, binafsha. Dispersiya
hodisasi optikada muhim o‘rin tutadi va ko‘plab qurilmalarda (spektrometr, prizma,
linzalar) qo‘llaniladi.
Tajriba jarayonida avval yorug‘lik nuri polarizatordan o‘tkazildi, so‘ng
analizator orqali yo‘naltirildi. Analizator o‘qi asta-sekin aylantirilib, har bir burchak
qiymatida chiqqan yorug‘lik intensivligi maxsus datchik yordamida o‘lchandi. Har
bir o‘lchov natijasi tegishli burchakka mos ravishda jadvalga kiritildi.
Olingan maʼlumotlar asosida yorug‘lik intensivligi va burchak orasidagi
bogʻliqlik grafigi chizildi. Grafikda intensivlikning I = I
₀
cos²θ formulaga mos
ravishda o‘zgarishi aniq kuzatildi. Bu natija Malyus qonunining real sharoitda ham
o‘z kuchini ko‘rsatishini tasdiqlaydi. Ushbu tajriba nafaqat nazariyani amalda
tasdiqlash, balki o‘quvchilarga yorug‘likning qutblanishi va uning intensivligiga
burchak ta’sirini tushunarli qilib yetkazish uchun ham samarali bo‘ldi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
88
Virtual tajriba.
Virtual tajriba bosqichida Malyus qonuni kompyuter
simulyatsiyasi orqali modellashtirildi. Bu usulda maxsus dasturiy ta’minotlardan
(masalan, PhET Interactive Simulations, OpticLab, yoki boshqa optik laboratoriya
simulyatorlari) foydalanildi. Simulyatsiyalar orqali yorug‘likning qutblanishi,
analizator o‘qi burchagi va intensivlik o‘zgarishlari raqamli muhitda kuzatildi.
Virtual tajribada foydalanuvchi analizatorning burchagini interaktiv ravishda
o‘zgartirishi mumkin bo‘lib, shu orqali yorug‘lik intensivligining I = I
₀
cos²θ
formulaga muvofiq qanday o‘zgarishi real vaqt rejimida ko‘rinadi. Bu tajriba shakli
nafaqat xavfsiz, balki ancha tezkor hamdir, chunki asboblarni sozlash, o‘lchovlarni
bajarish va natijalarni tahlil qilish jarayoni avtomatlashtirilgan. Simulyatsiya
davomida turli burchak qiymatlarida yorugʻlik intensivligi grafik tarzda aks ettirildi.
Grafik natijalari real tajriba bilan yuqori darajada mos kelganligi kuzatildi, bu esa
Malyus qonunining virtual muhitda ham ishonchli tasdiqlanishini ko‘rsatadi.
Virtual tajriba, ayniqsa, dars jarayonlarida, laboratoriya uskunalari
yetishmaydigan holatlarda yoki masofaviy ta’limda juda foydali vosita bo‘lib xizmat
qiladi.
Xulosa:
Ushbu tadqiqot orqali Malyus qonunining nazariy va amaliy jihatlari
chuqur tahlil qilindi. Real va virtual tajribalarning taqqoslanishi shuni ko‘rsatdiki, har
ikkala usul o‘ziga xos afzalliklarga ega. Real tajribalar yordamida yorug‘likning
sinishi va intensivligi yuqori aniqlik bilan o‘lchandi, bu esa qonunning amalda qanday
ishlashini ko‘rsatdi. Virtual tajribalar esa tezkorlik, xavfsizlik va qulaylik jihatidan
yuqori samaradorlikka ega bo‘lib, o‘quvchilarga nazariy bilimlarni mustahkamlash
uchun yaxshi imkoniyat yaratdi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
89
Tadqiqot natijalari Malyus qonunining ishonchli tajriba asoslari bilan
tasdiqlanishini ko‘rsatdi. Shuningdek, zamonaviy texnologiyalarni fizika taʼlimida
qo‘llash, ayniqsa, laboratoriya sharoitlari cheklangan holatlarda, dars samaradorligini
oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
FOYDANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI:
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
[1] U. Omonqulova, F. To‘raxonov, & Sh. Zamonova, «Fizika o‘qitishda namoyish
tajriba qurilmalarini yasash malaka va ko‘nikmalarini shakllantirish metodikasi»,
Tadbirkorlik va Pedagogika. Ilmiy-uslubiy jurnal. ISSN: 2181-2659. [1/2025]., сс.
100–112,
20
февраль
2025
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://inlibrary.uz/index.php/entrepreneurship-pedagogy/article/view/68412
[2] U. Omonqulova и G. Choriyeva, «Umumta’lim maktablarida fizikani o‘qitishda
eksperimental yondashuv», Science and innovation. Aniq va tabiiy fanlarning
rivojlanish istiqbollari” Respublika ilmiy-amaliy anjumani, сс. 322–326, 7 май 2024
г. [Онлайн]. Доступно на:
https://zenodo.org/records/11116073
[3] «PQ-5032-сон 19.03.2021. Fizika sohasidagi ta’lim sifatini oshirish va ilmiy
tadqiqotlarni rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida». Просмотрено: 16 март 2025
https://lex.uz/uz/docs/-5338558
[4] U. Omonqulova & F. To‘raxonov, «Fizika fanini real va virtual namoyish
tajribalar asosida o‘qitish», Educational Research in Universal Sciences, сс. 110–117,
25
декабрь
2024
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://researchweb.uz/index.php/erus/article/view/197
[5] U. Omonqulova & F. To‘raxonov, «Fizikani namoyish tajribalar yordamida
takomillashtirishning metodik asoslari», Educational Research in Universal Sciences,
сс. 323–329, yil fevral 2024 г. [Онлайн]. Доступно на:
https://zenodo.org/records/10652865
[6] U. Omonqulova, A. Yo‘ldoshev, и J. Ochilov, «Fizikani o‘qitishda zamonaviy
axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan (AKT) foydalanishning afzalliklari va
kamchiliklari», Journal of universal science research, 12 июль 2024 г. [Онлайн].
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
90
Доступно
на:
https://inlibrary.uz/index.php/universal-scientific-
[7] U. Omonqulova, G. Choriyeva, и B. Toshtemirov, «Umumta’lim maktablarida
fizikadan namoyish tajribalarining o‘quv mazmundorligini aniqlash va ularni joriy
etish metodikasi. “Aniq va tabiiy fanlarning rivojlanish istiqbollari», Science and
innovation.
7
май
2024
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://doi.org/10.5281/zenodo.11116057
[8] U. Omonqulova, M. Xolmurodov, и D. Hakimov, “Umumta’lim maktablarida
fizika о’qitishda zamоnaviy namоyish tajribalar asоsida takоmillashtirish”, Science
and innovation. Aniq va tabiiy fanlarning rivojlanish istiqbollari” respublika ilmiy-
amaliy anjumani, сс. 529–532, 7 май 2024 г. [Онлайн]. Доступно на:
https://doi.org/10.5281/zenodo.11147306
[9] F. To‘raxonov, «Fizik jarayonlarni kompyuterda modellashtirishning metodik
asoslari.», Pedagogik mahorat ilmiy-nazariy va metodik jurnal, сс. 105–108, 20
декабрь
2021
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://buxdu.uz/media/jurnallar/Pedagogik%20mahorat%202021%20yil%206-
