MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
34
ALALIYA
Xojiakbarova Omina Alishervna
ning – “UNIVERSITY OF
MENEGMENTAND FUTURE TECHNOLOGIES” universitetini S554-23
PPO’guruh talabasi
Anotatsiya:
Alaliya – bu, odatda, odamning psixologik va jismoniy
rivojlanishining cheklanishi yoki sekinlashuvi bilan bog'liq bo'lgan holat. U asosan,
intellektual yoki psixologik qobiliyatlar, ijtimoiy munosabatlar va muloqotdagi
qiyinchiliklar bilan xarakterlanadi. Alaliya, ko'pincha bolalik davrida rivojlanadi va
ko'plab omillar, jumladan, genetik xususiyatlar, neyrobiologik o'zgarishlar va atrof-
muhitning ta'siri bilan bog'liq bo'lishi mumkin.
Alaliya turli shakllarda namoyon bo'lishi mumkin: tilning rivojlanishining
kechikishi, so'zlarni tushunish va aytishdagi muammolar, ijtimoiy o'zaro aloqalar
o'zgarishi kabi. Bunday holatlar bilan kurashishda erta tashxis qo'yish va psixologik
reabilitatsiya muhim ahamiyatga ega. Davolash usullari odatda maxsus muloqot va
tilni rivojlantirish mashqlari, shuningdek, psixologik qo'llab-quvvatlashni o'z ichiga
oladi. Alaliya va unga o'xshash holatlar haqidagi ilmiy tadqiqotlar, shu bilan birga,
turli davolash usullarining samaradorligini o'rganishga qaratilgan.
Kalit sozlar:
Alaliya Til rivojlanishi Psixologik rivojlanish Intellektual
kechikish Muloqot qiyinchiliklari Bolalar psixologiyasi Neyrobiologik omillar
Ijtimoiy munosabatlar Tilni tushunish, So'zlashuv muammolari, Psixologik
reabilitatsiya Erta tashxis, Reabilitatsiya usullari, Psixologik qo'llab-quvvatlash,
O'zaro aloqalar, Genetik faktorlar, Kognitiv rivojlanish ,Muloqot texnikalari,
Rivojlanish nuqsonlari,Til terapiyasi
KIRISH:
Alaliya – bu til rivojlanishidagi kechikish yoki nuqson bo'lib,
ko'pincha bolaning psixologik va nevrologik rivojlanishi bilan bog'liq. Bu holat tilni
tushunish va so'zlashuvdagi muammolar bilan namoyon bo'ladi. Alaliya, asosan,
bolalik davrida rivojlanadi va psixolingvistik rivojlanishning sekinlashishi sifatida
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
35
ko'rinadi. U turli sabablarga ko'ra yuzaga kelishi mumkin: genetik omillar, miya
shikastlanishlari, neyrobiologik o'zgarishlar yoki atrof-muhitning ta'siri.
Alaliya bilan yashovchi bolalar tilni o'rganishda aniq qiyinchiliklarga duch
keladilar, bu esa ijtimoiy o'zaro aloqalarda muammolarni keltirib chiqaradi. Ularning
o'z fikrlarini ifodalash yoki boshqalar bilan to'g'ri muloqot qilishdagi qiyinchiliklari,
o'z navbatida, emotsional va psixologik muammolarni keltirib chiqarishi mumkin.
Alaliya turli shakllarda bo'lishi mumkin: ba'zi bolalar so'zlarni tushunishda
qiyinchiliklarga duch keladi, boshqalari esa so'zlarni aytishda yoki o'z fikrlarini to'g'ri
ifodalashda muammolarga duch keladilar.
Erta tashxis va mos davolash, jumladan, maxsus terapiya va psixologik
qo'llab-quvvatlash, alaliya bilan kurashishda muhim rol o'ynaydi. Alaliya mavzusi
nafaqat til rivojlanishini o'rganish, balki psixologiya, nevrologiya va pedagogikaga
oid keng ilmiy sohalarga ham aloqadordir. Bu holatni chuqurroq tushunish, bolalar
rivojlanishini to'g'ri yo'naltirish va ularga kerakli yordamni ko'rsatish uchun
muhimdir.
Alaliya kelib chiqish sabablari:
Nutq kechikishi, nutq rivojlanishining buzilishi yoki tilni yoʻqotish holatlari
baʼzida tugʻilishdan oldin yoki keyin ogʻiz sohasida jismoniy nuqsonlar paydo
boʻlishi bilan bogʻliq. Buning natijasida bolaning soʻzlarni toʻgʻri talaffuz qilish
uchun ogʻiz va tilni harakatlantirish qobiliyati sekinlashadi. Ammo, alaliyaga olib
keladigan jismoniy boʻlmagan boshqa sabablar ham mavjud.
Alaliyaga olib kelishi mumkin boʻlgan sabablarga quyidagilar kiradi:
Prenatal shikastlanish: Tugʻilishdan oldin miya yoki boshqa qismlar
shikastlanishi.
Perinatal shikastlanish: Tugʻilish oldi yoki tugʻilishdan keyingi
jarohatlar.
Intoksikatsiya: Zaharlanish yoki toksik moddalar taʼsiri.
Tugʻruqning patologik kechikishi: Tugʻruqning normadan uzoq davom
etishi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
36
Mexanik yordam bilan tugʻruq: Tugʻruq jarayonida texnik vositalar
yordamida amalga oshirilgan amaliyotlar.
Eshitish qobiliyatining pasayishi: Eshitish bilan bogʻliq muammolar
nutq rivojlanishiga toʻsqinlik qiladi
Virusli va yuqumli kasalliklar: Bosh miya va asab tizimiga taʼsir
qiladigan infeksiyalar.
Postnatal miya travmalari: Tugʻilishdan keyin miya jarohati olis
ALALIYA TURLARI
Alaliyaning motor va sensor turlari bor. Sensor alaliya kamdan-kam, motor
alaliya esa koʻp uchraydi.
Motor alaliya
bu markaziy xarakterdagi organik buzilish
natijasi hisoblanib, nosogʻlom nevrologik koʻrinish nutqning rivojlanishi jiddiy
orqada qolishi. Motor alaliyaning nutqiy va nutquy boʻlmagan belgilari bor. Nutqiy
belgisi leksik-grammatik, fonetik-fonematik buzilish boʻlib, bunday bolalar nutqni
toʻliq idrok eta olmaydi. Ularning lugʻat boyligi kam bola kam va notoʻgʻri
foydalanishadi. Ular oʻziga qaratilgan nutqni tushunadi. Ayrim tovushlarni talaffuz
qilgani bilan tovush birikmalarini oʻzlashtira olmaydi, butun soʻz oʻrniga uning bir
qismini aytadi (mas, mushukni „mu“ deydi) va hokazo. Motor alaliyaning nutqiy
boʻlmagan belgilariga, motor va psixik rivojlanishidagi kamchiliklar yuzaga keladi.
Ularda jismoniy yetishmovchilik, bir oyoqda tura olmaslik, chapaqaylik, samotik
zaiflik kuzatiladi
Sensor alaliya
ning asosiy belgisi bosh miyaning chap yarimshar
yuqori qismining jarohatlanishidir. Bunday bola atrofdagilarning nutqini yomon
tushunadi yoki mutlaqo tushunmaydi. Chunki ularda fonetik-fonematik idrok
buzilgan boʻladi. Ular oʻzlariga berilgan nutqni qabul qilib, notoʻgʻri javob beradi.
Bunda bola nutqining nihoyatda buzilishi ulgʻaygan sari ruhiy taraqqiyotda ham oʻz
tengdoshlaridan ortda qolishiga sabab boʻladi. Sensor alaliyani korreksiyalash mootor
alaliyaga nisbatan qiyinroq hisoblanadi, sensor alalaiya hozirgi kunga qadar chuqur
oʻrganilmagan. Alolani korreksiyalashda logoped uchun eng asosiy ish bu lugʻat
boyligi ustida ishlashdir. Alaliyaga yoʻliqqan bolalar maxsus maktablarda alohida
usul bilan oʻqitiladi. Natijada, garchi uzoq vaqt davomida boʻlsa ham, ularning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
37
koʻpchiligi (motor alaliya) nutqi tuzalib, odatdagi maktablarning oʻquv dasturini
oʻtadilar.
ALALIYANINIG DAVOLASH TURLARI
Alaliya uchun davolash va
terapiya turli omillarga bogʻliq, masalan, alaliyaning turi, sabab va darajasi. Nutq
terapiyasi alaliyani tuzatishda eng keng tarqalgan va samarali usul hisoblanadi. Nutq
terapevtlari bolalarda talaffuz va nutqni yaxshilashga yordam beradi, ularning nutq
zonalarini faollashtirish va til koʻnikmalarini shakllantirish uchun turli mashqlarni
qoʻllaydi
Maxsus davolash usullaridan biri – miyofunksional terapiya (MFT)
boʻlib, yuz mushaklarining muvozanatini tiklashga qaratilgan. Bu terapiya
bolalarning ogʻiz va yuz mushaklarini mustahkamlaydi va til shakllanishini
osonlashtiradi va uni odatda nutq patologlarini tuzatadi.
Uy sharoitida qoʻllash mumkin boʻlgan mashqlar ham mavjud. Masalan,
muntazam kitob oʻqish va bola bilan sodda va tushunarli til orqali savol-javob qilishva
jagʻ mushaklarini mustahkamlash va chaynash harakatlarini rivojlantirish uchun turli
xil ovqat teksturalarini tavsiya qilinadi. Bu jagʻ mushaklarini rivojlantirish bilan
birga, til shakllanishini ham qoʻllab-quvvatlaydi, faqat terapiyaham alaliya bilan
ogʻrigan bolalarda til va nutqni rivojlantirishda yordam berishi mumkin, chunki
musiqa talaffuz va talaffuz ritmini yaxshilashga yordam beradi .
KELIB CHIQISH TURLARI
Nutq kechikishi, nutq rivojlanishining
buzilishi yoki tilni yoʻqotish holatlari baʼzida tugʻilishdan oldin yoki keyin ogʻiz
sohasida jismoniy nuqsonlar paydo boʻlishi bilan bogʻliq. Buning natijasida bolaning
soʻzlarni toʻgʻri talaffuz qilish uchun ogʻiz va tilni harakatlantirish qobiliyati
sekinlashadi. Ammo, alaliyaga olib keladigan jismoniy boʻlmagan boshqa sabablar
ham mavjud.
Alaliyaga olib kelishi mumkin boʻlgan sabablarga quyidagilar kiradi:
Prenatal shikastlanish: Tugʻilishdan oldin miya yoki boshqa qismlar
shikastlanishi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
38
Perinatal shikastlanish: Tugʻilish oldi yoki tugʻilishdan keyingi
jarohatlar.
Intoksikatsiya: Zaharlanish yoki toksik moddalar taʼsiri.
Tugʻruqning patologik kechikishi: Tugʻruqning normadan uzoq davom
etishi.
Mexanik yordam bilan tugʻruq: Tugʻruq jarayonida texnik vositalar
yordamida amalga oshirilgan amaliyotlar.
Eshitish qobiliyatining pasayishi: Eshitish bilan bogʻliq muammolar
nutq rivojlanishiga toʻsqinlik qiladi
Virusli va yuqumli kasalliklar: Bosh miya va asab tizimiga taʼsir
qiladigan infeksiyalar.
Postnatal miya travmalari: Tugʻilishdan keyin miya jarohati olish.
ALALIYANING BELGILARI :
Alaliyaning birinchi belgisi – bolaning oʻz
yoshiga mos ravishda nutq rivojlanishidan ortda qolishidir. Nutq rivojlanishining
dastlabki rivojlanish bosqichidagi belgilar:
12 oylik: Odatda, bola ilk soʻzlarni talaffuz qila boshlaydi. Agar bola 12
oydan keyin ham gapirmasa va „xayr“ deganda qoʻl silkitmasa yoki predmet va
odamlarni ishora qilmasa, bu tashvishlanishga sabab boʻlmasligi mumkin.
15-18 oylik: Agar bola „mama“ yoki „dada“ soʻzlarini aytolmasa,
„salom“ yoki „xayr“ degan soʻzlarga javob bermasa va koʻp ishoralar orqali oʻzini
ifodalayotgan boʻlsa, bu nutq rivojlanishida jiddiy kechikish belgisi. Shuningdek, 12
oylikda taxminan 2-5 ta soʻz, 18 oylikda esa 15 ga yaqin soʻz oʻzlashtirgan boʻlishi
normal hisoblanadi.
2-4 yosh oraligʻida: Bu yoshda bola oʻz-oʻzidan soʻz va iboralarni tuza
olmasa, oddiy buyruqlar va koʻrsatmalarni bajara olmasa yoki toʻgʻri soʻz
bogʻlanmalarini amalga oshira olmasa, bu nutq kechikishini koʻrsatadi. Shu bilan
birga, 2 yoki 3 soʻzdan iborat oddiy gaplarni tuza olmasligi ham kechikishning yana
bir belgisi.
Alaliyani boshqa patologiyalarni farqlash muhim, chunki alalik bolalar
koʻpincha aqliy rivojlanish kechikishi bilan bir xil alomatlarni koʻrsatishi mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
39
Ammo alaliatik bolalar ijtimoiy aloqaga kirishish, orientatsiyalash va imo-ishoralarni
tushunishda yaxshi boʻlishadi. Nutq patologiyalari koʻpincha aqliy rivojlanish normal
boʻlgan bolalarda ham uchrashi mumkin, ammo baʼzi maxsus taʼlim ehtiyojlari
boʻlgan bolalar alohida yordamga muhtoj boʻlishadi
Alaliya, bolalar til rivojlanishidagi muammolarni ifodalovchi psixolingvistik
holat bo'lib, u tilni tushunish va ifodalashdagi qiyinchiliklar bilan bog'liq. Bu holat
ko'pincha bolaning kognitiv va ijtimoiy rivojlanishiga ta'sir qiladi, shu bilan birga,
uning emotsional va psixologik holatiga ham salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Alaliya
turli sabablarga ko'ra rivojlanishi mumkin, jumladan, genetik omillar, neyrobiologik
o'zgarishlar, atrof-muhitning ta'siri va boshqalar.
Erta tashxis qo'yish va to'g'ri davolash usullari alaliya bilan yashovchi
bolalarning muvaffaqiyatli rivojlanishida muhim rol o'ynaydi. Davolashning samarali
usullari orasida til terapiyasi, psixologik qo'llab-quvvatlash va maxsus reabilitatsiya
mashqlari mavjud. Bularning barchasi bolaning tilni tushunish va ifodalash
qobiliyatlarini yaxshilashga qaratilgan.
Shuningdek, alaliya bilan bog'liq ilmiy tadqiqotlar til rivojlanishini va
muloqotdagi qiyinchiliklarni yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Bu tadqiqotlar
alaliyaning oldini olish va davolash usullarini takomillashtirishga imkon yaratadi.
Shunday qilib, alaliya nafaqat tilni o'rganish muammosi, balki psixologik va
nevrologik rivojlanishning turli jihatlari bilan bog'liq muhim masala bo'lib, unga
to'g'ri yondashuv bolaning to'liq rivojlanishiga xizmat qiladi.
Yuqoridagi barcha nuqtalar alaliyaning murakkab, ammo davolanishi
mumkin bo'lgan holat ekanligini ko'rsatadi, va bolalarning bu muammolar bilan
kurashishida oilalar, o'qituvchilar va mutaxassislarning hamkorligi zarurdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). O’quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy
fanlarni o’qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION
SCIENTIFIC JOURNAL. 5.1.B.271-275.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
40
2. Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik
sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и
решение, 1(1), 64–67.
3. Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ АСАРЛАРИДАН
ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96.
4. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of
Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205.
5. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш.
Modern Education and Development. 3 (17). 23-27.
6. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of
the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33.
7. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan
foydalanish yo’llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1).
91-94.
8. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma
asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12.
