MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
27
SENSOR KAMCHILIGIGA EGA BO'LGAN BOLALAR UCHUN
INKLYUZIV TA'LIM STRATEGIYALARI VA ULARNI AMALGA
OSHIRISH SHART SHAROITLARI
Xujaqulova Aziza Zafardiyor qizi
Shahrisabz davlat pedagogika insitituti
2-kurs 2-23guruh talabasi
E-mail: azizaxujaqulova@gmail.com
ANNOTASIYA:
Mazkur maqolada sensor kamchiligi bo'lgan bolalarning
ta’lim olishi uchun ta’lim strategiyalari, sensor kamchilik turlariga qarab
strategiyalar, ularni amalga oshirish shart-sharoitlari, moliyalashtirish masalalari
o'rganiladi. Jamiyatning sensor kamchiligi bor bo'lgan bolalarning ta’lim olishiga
nisbatan munosabatini o'zgartirish, inklyuziv ta’limning afzalliklari yoritiladi.
Kalit
so'zlar:
Individual
yodashuv,
kompentatsiya,
korreksiya,
moslashtirilgan o'quv muhiti, ijtimoiy integratsiya, moliyalashtirish
АННОТАЦИЯ:
В статье рассматриваются образовательные
стратегии для детей с сенсорными нарушениями, стратегии в зависимости
от типа сенсорных нарушений, условия их реализации и вопросы
финансирования. Изменение отношения общества к образованию детей с
сенсорными нарушениями и подчеркивание преимуществ инклюзивного
образования.
Ключевые слова:
Индивидуальный подход, компенсация, коррекция,
адаптированная среда обучения, социальная интеграция, финансирование.
ABSTRACT:
This article examines educational strategies for children with
sensory impairments, strategies depending on the type of sensory impairment,
conditions for their implementation, and financing issues. Changing the attitude of
society towards the education of children with sensory impairments, the advantages
of inclusive education are highlighted.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
28
Keywords:
Individual approach, compensation, correction, adapted learning
environment, social integration, financing
Sensor kamchiligi bo'lgan bolalar uchun ta’lim tizimini tashkil etishning
ahamiyatli va dolzarbdir. Sababi sensor kamchiligi bor bolalar jamiyatning eng zaif
qatlamlaridan biri hisoblanadi. Ularga teng imkoniyatlar yaratish, shu jumladan ta'lim
olish imkoniyatini ta'minlash ijtimoiy adolat va tenglikning muhim sharti hisoblanadi.
"Sensor" so'zi lotincha "sensus" so'zidan kelib chiqqan bo'lib, tirik
organizmning tashqi va ichki muhitdagi o'zgarishlarni sezadigan va asab tizimiga
xabar beradigan a'zosi. Masalan, ko'z - yorug'likni, quloq - tovushni, til - ta'mni, teri
- harorat, bosim va og'riqni sezadigan sensorlardir. Ushbu sensorlardagi kamchiliklari
bor bolalar esa inkluziv ta’lim zarur bo’lgan qatlamlardan biridir. Barcha bolalar,
ularning jismoniy va ruhiy holatidan qat'i nazar, sifatli ta'lim olish huquqiga ega. Bu
huquqni ro'yobga chiqarish uchun inklyuziv ta'limni to'liq moliyalashtirish zarurdir.
Sensor kamchiligi bor bolalar jamiyatning bir qismi bo'lib, ularning salohiyatini
ro'yobga chiqarish mamlakatning inson kapitalini rivojlantirishga hissa qo'shadi.
Sifatli ta'lim olgan sensor kamchiligi bor bolalar kelajakda jamiyatga foydali a'zo
bo'lishi, mehnat bozorida raqobatbardosh bo'lishi va o'z hayotini mustaqil ravishda
ta'minlashi mumkin. Bundan tashqari, sifatli ta'lim olgan sensor kamchiligi bor
bolalar kelajakda davlat yordamiga kamroq muhtoj bo'ladi va iqtisodiyotga o'z
hissasini qo'shadi. Inklyuziv ta'lim nogironlik bilan bog'liq xarajatlarni kamaytiradi
va jamiyatning barcha a'zolari uchun imkoniyatlar yaratadi. Inklyuziv ta'lim
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Barqaror Rivojlanish Maqsadlaridan biri
hisoblanadi. Shu tufayli, ko'pgina davlatlar inklyuziv ta'lim tizimini rivojlantirishga
qaratilgan siyosat va dasturlarni amalga oshirmoqda va xalqaro tashkilotlar inklyuziv
ta'limni qo'llab-quvvatlash uchun moliyaviy va texnik yordam ko'rsatmoqda.
Bu sohada O’zbekiston ham o’ziga xos siyosat yaratmoqda, jumladan
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining "Nogironligi bo'lgan shaxslarni qo'llab-
quvvatlash tizimini takomillashtirishga doir qo'shimcha chora-tadbirlar to'g'risida"gi
qarori (PQ-74, 27.02.2023) va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar inklyuziv ta'limni
rivojlantirishga qaratilgan siyosatning amaliy natijasidir. Chunki, O'zbekistonda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
29
sensor kamchiligi bor bolalar uchun inklyuziv ta'lim tizimini rivojlantirish ustuvor
vazifa hisoblanadi.
Ammo amaliyotda bir nechta muammolar mavjud, jumladan O'zbekistonda
inklyuziv ta'limni moliyalashtirish hali ham yetarli emas. Buning uchun esa,
mablag'larni taqsimlash va ulardan foydalanishda shaffoflik va samaradorlikni
oshirish
zarur.
Shuningdek,
inklyuziv
ta'limni
moliyalashtirish
tizimini
takomillashtirish bo'yicha ilmiy tadqiqotlar va amaliy tavsiyalar ishlab chiqish
dolzarb vazifa hisoblanadi.
Hozirgi kunda sog'lom bola ta’lim tarbiyasi bilan sensor kamchiligi bor
bolalar ta’limi anchagina farq qiladi va buning uchun malakali kadrlar tayyorlash,
pedagogik texnologiyalar ishlab chiqish, barcha imkoniyatlarga ega bo'lgan ta’lim
muhitini yaratish, ularning ta’lim olishiga jamiyatni tayyorlash muhim masala
hisoblanadi. Sezgi organlari - organizmga taʼsir qilayotgan tashqi taʼsirlarni qabul
qilish va idrok etishni taʼminlaydigan ixtisoslashgan periferik tuzilmalar. Ular
organizm tashqi va ichki muhitdan oladigan turli qoʻzgʻalishlarni qabul qilib, bu
hakdagi informatsiyani markaziy nerv sistemasiga uzatadi. So’ng organizmning atrof
muhitga yanada moslashishiga imkon beradi. Oʻta ixtisoslashgan qoʻzgʻaluvchanlik
tufayli faqat maʼlum turdagi taʼsirotning idrok etilishini taʼminlaydi. Odamda koʻrish
organlari, eshitish organlari, hid bilish organlari, maza bilish, tuygʻu organlari farq
qilinadi. Sensor kamchiligi bor bolalar, ya'ni sezgi organlari (ko'rish, eshitish, hid
bilish, ta'm bilish, taktil) faoliyatida nuqsoni bo'lgan bolalar uchun ta'lim strategiyalari
ularning individual ehtiyojlariga moslashtirilgan holda, inklyuziv ta'lim tamoyillariga
asoslanishi kerak.
Bunday masalalarni hal qilish uchun bir nechta ta’lim strategiyalarini
ko’rsatib o’tish lozim:
Birinchi usuli individual yondashuv bilan har bir bolaning sensor
kamchiligining turi, darajasi, rivojlanish xususiyatlari va ta'limiy ehtiyojlarini
aniqlash. Individual ta'lim rejasini ishlab chiqish va amalga oshirish orqali;
Ikkinchi usuli sezgi organlarining faoliyatini qisman yoki to'liq
kompensatsiya qilishga qaratilgan chora-tadbirlar orqali mavjud sezgi organlarining
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
30
funksiyalarini rivojlantirish, yordamchi vositalardan (ko'rish uchun lupa, eshitish
uchun apparat, taktil materiallar) foydalanish bilan.
Uchinchi usuli o'quv materiallarini turli sezgi organlari orqali qabul qilish
imkoniyatini yaratish orqali. Misol uchun, ko'zi ojiz bolalar uchun o'quv
materiallarini Brayl alifbosida taqdim etish, eshitish qobiliyati past bolalar uchun
vizual materiallar va imo-ishora tilidan foydalanish.
To’rtinchi usuli o'quv xonasini bolalarning ehtiyojlariga moslashtirish. Ko'zi
ojiz bolalar uchun yaxshi yoritilgan, to'siqlardan xoli muhit yaratish, eshitish
qobiliyati past bolalar uchun shovqinni kamaytirish, yaxshi akustikani ta'minlash.
Beshinchi usuli sensor kamchiligi bor bolalarning sog'lom tengdoshlari bilan
muloqotini rag'batlantirish. Sinfdoshlarning tolerantligini oshirish, hamkorlikda
o'qish va o'yinlarni tashkil etish.
Oltinchi usuli bolalarning qiziqishlari, qobiliyatlari va imkoniyatlariga mos
keladigan kasblarni tanlashga yordam berish. Kasbiy ta'lim va amaliyot o'tash
imkoniyatlarini yaratish.
Yettinchi usuli ota-onalarni ta'lim jarayoniga faol jalb qilish. Ota-onalar
uchun maslahatlar berish, treninglar o'tkazish, ularning tajribalarini almashish uchun
platforma yaratish.
Har bir bolaning sensor kamchiligi turiga qarab esa quyidagicha
strategiyalarni ishlab chiqish mumkin:
Ko'rish nuqsoni bo'lgan bolalar uchun brayl alifbosidan foydalanish, lupa,
teleskop, elektron kattalashtiruvchi vositalar, audio kitoblar, taktil materiallar,
yoritilganlikni optimallashtirish, katta shriftlardan foydalanish bilan;
Eshitish nuqsoni bo'lgan bolalar uchun eshitish apparatlari, koklear
implantlar, imo-ishora tili, vizual materiallar (rasmlar, videolar, diagrammalar),
subtitrlar, shovqinni kamaytirish orqali;
Nutq nuqsoni bo'lgan bolalar uchun nutq terapiyasi, alternativ
kommunikatsiya vositalari (rasmlar, belgilar, kompyuterlar), sabr-toqatli va qo'llab-
quvvatlovchi muhit yaratish orqali;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
31
Boshqa sensor nuqsonlari (hid bilish, ta'm bilish, taktil) bor bolalar uchun
individual ehtiyojlarga asoslangan moslashuvlar, xavfsizlikni ta'minlash o'ziga xos
ta'lim usullari orqali.
Ushbu muammolarni hal qilish uchun quyidagi amaliy yechimlarni taklif
qilamiz:
1.
Inklyuziv ta'limni qo'llab-quvvatlovchi qonunchilik bazasini yaratish.
Sensor kamchiligi bor bolalarning ta'lim olish huquqini kafolatlash.
2.
Inklyuziv ta'limni moliyalashtirishni ko'paytirish. Maxsus ta'lim
muassasalari, yordamchi vositalar, o'qituvchilarni tayyorlash uchun mablag' ajratish.
3.
Maxsus
pedagoglar,
logopedlar,
psixologlar,
surdopedagoglar,
tiflopedagoglar va boshqa mutaxassislarni tayyorlash va qayta tayyorlash.
O'qituvchilarni inklyuziv ta'lim bo'yicha bilim va ko'nikmalarini oshirish.
4.
Maxsus o'quv materiallari, yordamchi vositalar, texnologiyalar bilan
ta'minlash. Maktablarni inklyuziv ta'lim uchun zarur bo'lgan jihozlar bilan ta'minlash.
5.
Jamiyatning sensor kamchiligi bor bolalarga nisbatan munosabatini
o'zgartirish. Inklyuziv ta'limning afzalliklari haqida xabardorlikni oshirish,
kamsitishga qarshi kurashish.
Sensor kamchiligi bor bolalar uchun inklyuziv ta’limni moliyalashtirish – bu
sifatli va samarali ta’lim berishning muhim sharti. Avvalo, moliyalashtirish
manbalarini aniqlashtirilishi kerak. Bunda bir nechta manbaalarni ko’rsatib o’tish
mumkin.
1.
Davlat budjeti
2.
Mahalliy budjetlar;
3.
Nodavlat tashkilotlar (NNT) va xayriya tashkilotlari;
4.
Xalqaro tashkilotlar;
5.
Ota-onalarning hissasi.
Ular maxsus ta’lim xizmatlari, maxsus pedagoglar, logopedlar, psixologlar,
surdopedagoglar, tiflopedagoglarning ish haqi, individual ta’lim rejalarini ishlab
chiqish va amalga oshirish, reabilitatsiya xizmatlari, o’quv materiallari va
texnologiyalar, brayl alifbosidagi kitoblar, audio kitoblar, taktil materiallar, eshitish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
32
apparatlari, koklear implantlar, kompyuterlar, planshetlar, maxsus dasturiy ta’minot,
yordamchi texnologiyala, panduslar, liftlar, tutqichlar, taktil yo’laklar, yoritish va
akustikani yaxshilash, maxsus jihozlangan sinf xonalari yordam berishlari mumkin
Amaliyotda moliyalashtirish bilan bog’liq quyidagi muammolar uchrab
turadi:
1.
Mablag’larning yetishmasligi;
2.
Mablag’larning noto’g’ri taqsimlanishi;
3.
Moliyalashtirish jarayonining murakkabligi;
4.
Hisobdorlikning pastligi.
Moliyalashtirishni esa quyidagi usullar orqali yaxshilash mumkin:
1.
Davlat budjetidan ajratiladigan mablag’larni ko’paytirish;
2.
Moliyalashtirishning shaffof va samarali tizimini yaratish;
3.
Mahalliy hokimliklarning inklyuziv ta’limni moliyalashtirishdagi rolini
oshirish;
4.
NNTlar va xayriya tashkilotlari bilan hamkorlikni kuchaytirish;
5.
Xalqaro donorlarning grantlarini jalb qilish;
6.
Moliyaviy resurslardan foydalanish ustidan nazoratni kuchaytirish;
7.
Moliyaviy resurslarni taqsimlashda adolat va tenglikni ta’minlash.
To'g'ri moliyalashtirish orqali sensor kamchiligi bo'lgan bolalar ta'limda teng
imkoniyatlarga ega bo'lishi va jamiyatga to'liq integratsiya qilishni taminlab beradi.
Xulosa qilib aytadigan bo'lsak, barcha inson jismoniy va aqliy
imkoniyatlaridan qat’iy nazar mamlakat fuqarosi,kimningdir farzandi bo'lib uning
yashash va ta’lim olishga to’laqonli haqqi bor va albatta bu qonunda belgilab berilgan.
Inklyuziv ta’limning ahamiyati va afzalliklari umuman ta’lim oluvchilar o'rtasida
insonparvarlikni, o'zaro hurmatni shakllantiradi va imkoniyati cheklangan
insonlarning qobilyatlarini, imkoniyatlarini tarbiyalab, jamiyatga foydali shaxs bo’lib
yetishishini ta’minlab beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
33
1.
Бобомуродов
Норпулат
Ширинович
Структуры
физической
подготовленности курашистов // Вестник науки и образования. 2020. №4-2 (82).
обращ).
2. Bobomurodov, Norpo'lat Shirinovich. "Kurashchilarning jismoniy tayyorgarligi
tuzilmalari". Fan va ta'lim axborotnomasi 4-2 (82) (2020).).ения: 24.12.2021
3. "Inklyuziv ta'lim: nazariya va metod" F.U.Qodirova, D.A.Pulatova Chirchiq.2022.
4. Tomlinson, C. A. (2001). Mixed-Ability Sinflarda Ta'limni Farqlash. Alexandria,
VA: Association for Supervision and Curriculum Development.
5. Gardner, H. (1993). Aqlning Ramkalari: Ko'p Intellektualar Nazariyasi. New York:
Basic Books.
6. Johnson, D. W., & Johnson, R. T. (1999). Birgalikda va yolg'iz o'rganish:
hamkorlik, raqobat va individual o'rganish. Boston: Allyn & Bacon.
7. Muhammadjon o'g'li, S. A. (2024). IMKONIYATI CHEKLANGAN O '
QUVCHILARNI
IJTIMOIY
HAYOTGA
TAYYORLASH
PEDAGOGIK
MUAMMO SIFATIDA: Siddiqov Azamat Muhammadjon o 'g 'li. Лучшие
интеллектуальные исследования, 22(5), 48-54.
8. Muhammadjonov, S. A. (2024). AQLI ZAIFLIKNING TURLARI, BELGILARI
VA DIFFERENSIAL DIAGNOSTIKASI. PEDAGOGS, 52(1), 154159.
9. Qambaraliyeva, D. A. Q., & Siddiqov, A. M. (2024). Rivojlanishdan orqada qolgan
bolalar nutqini o'stirish. Science and Education, 5(2), 525-531.
