MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
69
TRANSKRIPSIYA VA TRANSLITERATSIYA
Hulkar O’razboyeva
Dilnura Amanboyeva
Chirchiq davlat pedagogika universiteti Gumanitar fanlar fakulteti Oʻzbek tili
va adabiyoti yoʻnalishi 2-bosqich talabalari
Oʻqituvchi: O’lmas Saidov
Annotatsiya. Ushbu maqolada tilshunoslikdagi muhim jarayonlar –
transkripsiya va transliteratsiya tushunchalari, ularning o‘zaro farqlari, amaliy
qo‘llanilishi va oʻzbek tilidagi oʻrni yoritiladi.
Kalit soʻzlar: Transkripsiya, transliteratsiya, oʻzbek tili, fonetik tahlil,
fonematik tahlil.
Kirish.
Transkripsiya lotincha qaytadan degan ma’noni bildiradi. Shevalardagi
konkret nutq tovushlarini, ya’ni fonemaning variatsiyalari, variantlarini yozuvda
ifodalash uchun qo‘llaniladigan harflar, ishoralar sistemasiga transkripsiya deyiladi.
Transliteratsiya esa bir tildagi yozuv qismlarini boshqa bir yozuv tizimidagi mos
harflar bilan aks jarayondir. Har ikkalasini bir-birisiz tasavvur qilib bo‘lmaydi.
Tilshunoslikda transkripsiya va transliteratsiya yozuv tizimlari, talaffuz, tarjima bilan
bog’liq muhim jarayonlardir.
Yozuvda so‘zlashuv nutqi tovushlarini va uning barcha o‘zgarishlarini talaffuz
etilishicha mos ravishda to‘liq ifodalab bo‘lmaydi. Bunda u yoki bu tilda mavjud
bo‘lgan alfavitdagi belgilar yetarli bo‘lmaydi. Shunga ko‘ra alfavitga tegishli
o‘zgartirishlar kiritish talab qilinadi. Bu belgilar odatda mavjud alfavitdagi harflarning
ustidan, yonidan va tagidan shartli belgilar qo‘yish yo‘li bilan amalga oshiriladi yoki
boshqa alfavitdan shartli ravishda belgi (harf) qabul qilinadi. Transkripsiya bilan
transliteratsiya o‘zaro mustahkam bog`liqdir. Biror tilning yozma yodgorliklarini yoki
ma‘lum bir matnni nashr etishda shu yodgorliklarning yozuv tizimini orqali ifodalash
transliteratsiya deyiladi. Masalan, arab yozuvidagi yozma manbani hozirgi amalda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
70
bo‘lgan yozuv tizimi bilan berish kabi. Qiyosiy va tarixiy grammatika, filologik
lug`atlar tasvirini izohlashda va nashr etishda transliteratsiyadan foydalaniladi.
Tilshunoslik fanida transkripsiya muhim o‘rin tutadi. Yozuvning o‘zgarishi
yangi transkripsiya tizimini yaratishni taqozo etmoqda. Bunda ikkita muhim vazifani
hal etish dolzarb bo‘lib turibdi. Birinchisi, zamonaviy yozuv texnikasi
(kompyuterlar)ning imkoniyatlarini hisobga olgan holda yangi yozuvga mos hamda
muvofiq keladigan mukammal transkripsiya (fonetik yozuv) yaratish bo‘lsa,
ikkinchisi, transkripsion belgilar tizimi yuzasidan bir to‘xtamga kelish,
qat`iylashtirishdir.
Ular turli tillar va yozuvlari, ilmiy tadqiqot, tarjima ishlari, hujjatlar va
texnologiya rivojida katta joyga ega bo‘ladi. Transkripsiya asosida fonetik va
fonologik tahlilarda qo‘l. U, asosan, tillar talaffuzini o‘rganishda, chet tillarni
o‘rganishda talaffuzni to‘g’ri o‘zlashtirishga, ovoz tizimlarini tadqiq qilishda,
matnlarni nutqqa yaratish va elementlar muhimida rol o‘ynaydi. U yozuv tizimlarini
o‘zgartirish va standartlashtirishda, tarixiy hujjatlarni zamonaviy alifboga
moslashtirishda, xalqaro standart hujjatlarda, pasport, diplom, rasmiy hujjatlar uchun
shaxsiy yozuvlar o‘girishlarni boshqarishda. Transkripsiya – talaffuzga raqobat bo‘lib,
lingvistik, fonetik tahillar va talaffuzni standartlashtirish uchun muhim.
Fonematik transkripsiya har bir soʻzni fonema tarkibiga koʻra aks ettiradi,
bunda kucheiz pozitsiyalarda paydo boʻladigan variantlar aks ettirilmaydi. Ushbu
transkripsiyaning prinsipiga koʻra, har bir fonema, pozitsiyasidan qatʼi nazar, doimo
ayni bir belgi bilan aks ettiriladi. Fonematik transkripsiyadafonetik transkripsiyaga
qaraganda kamroq belgi ishlatiladi, chunki fonemalar miqdori doimo variantlar
miqdoridan kam boʻladi.
Amaliy transkripsiya muayyan milliy alifbo vositalari orqali boshqa tillardagi
atokli otlar, terminlar, maxsus nomlar va shu kabi tarjima qilinmaydigan soʻzlarni aks
ettiradi va shu yoʻl bilan ularni qabul qiluvchi tilning bosma matnlariga kiritadi.
Amaliy transkripsiya qabul qiluvchi til alifbosidagi belgilar chegarasidan chiqmaydi,
lekin belgilarning ayrim gʻayriodatiy qoʻllanishlariga yoʻl qoʻyadi. Amaliy
transkripsiyaga qoʻyiladigan asosiy talablardan biri qabul qilinayotgan birlikning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
71
talaffuzini imkon qadar aniq saqlab qolishdir. Shu bilan birga, amaliy transkripsiya
soʻzning morfem tuzilishini, uning grafik xususiyatlari va boshqa ni saqlab qolishi
hamda muayyan soʻzning oson oʻzlashishini taʼminlashi kerak.
Turkalogiyada ikki xil transkripsiya qabul qilingan. Biri kiril alifbosi
negizidagi, ikkinchisi esa lotin alifbosi negizidagi.So‘ngi chog’larda hatto rus
turkalogiyasida ham lotin yozuvi asosidagi transkripsiya keng ishlatilmoqda. Matnni
transkripsiyaga o‘girishda avvalo asarning fonetik xususiyatlarini, asarning tovishlar
tizimini yaxshi bilmoq kerak.
Hozirgi o‘zbek adabiy tilidagi [a] unlisi o‘rnida yozma yodgorliklar tilidagi ikki
fanema qo‘llangan:yo‘g’on talaffuzli so‘zlar orqa qator [a], ingichka talaffuzli
so‘zlarda esa old qator [a] ishlatilgan. Bularning har ikkovi ma’no farqlash
xususiyatiga ega.Masalan ilk o‘rta asrlar manbalarida ab-,,ov’’ ingichka unli bilan
talaffuz qilinsa uy so‘zi anglashiladi.Yoki at-ot(yilqi) yoki ,,ism’’ ingichka at esa
,,go‘sht’’ degan ma’noni anglatadi. Transliteratsiya – yozuv tizimlariga tegishli bo‘lib,
hujjatlar, nomlar va texnologiyalarda yozuvni saqlash uchun zarur. Ikkalasi ham
tilshunoslikda muhim kapital ega, lekin qo‘llanilish sohalari farqlanadi.
Transkripsiyaning asosiy maqsadi – so‘zlarning talaffuzini yozma shaklda aniq
ifodalash. Yozuv doim ham talaffuzni to‘liq aks ettirmagani uchun transkripsiya
yordamida so‘zlarning qanday talaffuz qilinishini aniq ko‘rsatish mumkin. O‘zbek
xalqi nimadandir qo‘rqadi so‘zlarni kiritishda va talaffuz qilish kerak. Transkripsiya
chet tilidagi so‘zlarning talaffuzini imkon qadar o‘zbek tiliga mos tushadigan shaklda
ifodalashga yordam beradi.Chet tilidagi so‘zlar talaffuziga yaqin shaklda yoziladi,
lekin o‘zbek tilidagi tovush tizimiga mos ravish oʻzgartiriladi. Misol: (Kompyuter →
Kompyuter, Taxi →taksi).
Chet tillardagi tovushlar o‘zbek tilidagi eng yaqin muqobil tovushlar bilan
olinadi . Masalan, ingliz va rus tillariv] tovushlari ko‘pincha [f] tovushlari bilan
bog’lanadi: Voltaj → Nosozlik; So‘z tarkibi o‘zbek tili imlo qoidalariga mos kelishi
kerak. Ortiqcha harflar olib borish yoki fonetik moslashtiriladi: Comfort → Comfort;
O‘zbek tiliga chet tillaridan kirib kelgan so‘zlar talaffuzga yaqin, lekin o‘zbek yozuv
qoidalarga mos shaklda yozilishi kerak. Transkripsiya qoidalari fonetik va ortografik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
72
moslashuvni O‘zbek tilida transliteratsiya asosan kirillcha va lotincha yozuvlar o‘zaro,
bog’liq, xalqaro standartlarga mos raqobat amalga oshirish. Transliteratsiyada har bir
aniq har ekvivalentga ega bo‘lishi kerak. Masalan, “Sh” harfi doimo “Sh” shaklida,
“Ch” harfi esa “Ch” oʻtadi.
Transkripsiyaning bir qancha turlari bor. Tekshiruvchining vazifalari va
maqsadlari bilan bog`liq holda uning turli ko‘rinishlari qo‘llanilishi mumkin. Ulardan
eng ko‘p qo‘llaniladigani fonetik va fonologik transkripsiyadir. Fonetik
transkripsiyada har bir tovush uchun maxsus belgi qo‘yiladi. Fonologik transkripsiyada
esa so‘z, so‘z shakllari va morfemalarni farqlay oluvchi har bir fonema uchun bir belgi
qo‘yish tamoyiliga asoslanadi. Bunda fonemaning variantlari, ya‘ni tovushlarning
talaffuzi hisobga olinmaydi. Shu davrga qadar olimlar tomonidan qator transkripsiyalar
taklif etilgan. Shulardan dastlabkisi Xalqaro Fonetik Assotsiatsiya tomonidan 1907-
1908- yillarda taklif etilgan transkripsiya hisoblanadi. U fanda Xalqaro Fonetik Alfavit
nomi bilan ataladi. Mazkur transkripsiya tizimi lotin alfavitidagi harflarni qisman
o‘zgartirish asosida tuzilgan. Unga 1925- va 1951-yillarda ma‘lum bir tuzatishlar
kiritilgan. Uning takomillashishisha akad. L.V.Shcherba, prof. E.D.Polivanov kabilar
munosib hissa qo‘shdilar. Ayni paytda uning ayrim kamchiliklari ham mavjud: a)
barcha tillarning turli tovush xususiyatlari murakkab va noaniq.
Ayni damda dialektologiyada ikki xil transkripsiya bor. An’naviy va yangi
transkripsiya an’nanviy transkrippsiya krill harflariga asoslangan bo‘lsa, yangi
transkripsiya lotin harfiga asoslangan.
Xulosa.
O‘zbek dialektologiyasida lotin tiliga asoslangan yangi
transkripsiyadan foydalanish unumli va samariliroqdir. Chunki endi kelayotga yosh
avlod lotin harflariga soslangan darsliklarbi o‘qib o‘rganmoqda. Ularda krill harfi bilan
ishlash ko‘nikmasi bo‘lmagani uchun qiyinchiliklar yuzaga kelishi mumkin. Shuning
uchun lotin harfiga asoslangan transkripsiyadan foydalanish kerak deb o‘ylayman.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Абдулхакимовна Х. М. Транскрипция в узбекском национальном
Бойсунском диалектном корпусе (Бойсунский район на примере диалекта “J”) //
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
73
Международный журнал по интегрированному образованию. – Т. 3. –№. 3. – С.
105-109.//
2.
Samixon A. O‘zbek dialektologiyasi //O‘zbekiston Respublikasi oliy va o‘rta
maxsus ta’lim vazirligi. – 2016.
3.
Ru.wikipedia.org/wiki/Сегментация
4.
Avazova, N. (2024). TALIM VA INNOVATSION TADQIQOTLAR: ANVAR
OBIDJONIJODIDA TO ‘RTLIK SHAKLIGA YANGICHA POETIK MUNOSABAT
IFODASI
5.
Alimbekova V. Areal shevalarning o ‘rganilishi //ijtimoiy fanlarda innovasiya
onlayn ilmiy jurnali. – 2023. – Т. 3. – №. 12. – C.1. – С. 52-55./
6.
Matnshunoslik va manbashunoslik Sodiqov Q. Toshkent 2017
7.
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Transkripsiya
