MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_Май –2025
99
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA TAFFAKUR
BUZILISHINING SABABLARI
Toshboltayeva Nodiraxon Ibrohimjonovna
FarDU psixologiya o’qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda tafakkur
jarayonining buzilishiga olib keluvchi asosiy omillar tahlil qilinadi. Psixologik,
biologik va ijtimoiy omillar tafakkur rivojlanishiga qanday ta’sir ko‘rsatishi yoritib
beriladi. Shuningdek, nevrologik muammolar, ota-onaning tarbiyadagi xatolari,
psixologik travmalar va ijtimoiy muhitning salbiy omillari bolalarning intellektual
rivojlanishiga qanday salbiy ta’sir ko‘rsatishi misollar orqali ko‘rsatib o‘tiladi.
Kalit so’zlar:
maktabgacha yosh, tafakkur buzilishi, psixologik omillar,
biologik omillar, tarbiya, rivojlanishdagi muammolar, erta tashxis, nevrologik
buzilishlar, intellektual rivojlanish, bolalar psixologiyasi.
Аннотация:
В данной статье будут проанализированы основные
факторы, приводящие к нарушению мыслительного процесса у дошкольников.
Будет освещено, как психологические, биологические и социальные факторы
влияют на развитие мышления. Также на примерах показано, как
неврологические проблемы, ошибки родителей в воспитании, психологические
травмы и негативные факторы социальной среды негативно влияют на
интеллектуальное развитие детей.
Ключевые слова:
дошкольный возраст, нарушения мышления,
психологические факторы, биологические факторы, воспитание, проблемы
развития,
ранняя
диагностика,
неврологические
расстройства,
интеллектуальное развитие, детская психология.
Annotation:
This article analyzes the main factors that lead to a violation of
the thinking process in preschool children. It is illuminated how psychological,
biological and social factors affect the development of thinking. It is also shown
through examples of neurological problems, errors in parenting, psychological
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_Май –2025
100
trauma and how negative factors of the social environment negatively affect the
intellectual development of children.
Keywords:
preschool age, thinking disorders, psychological factors,
biological factors, upbringing, development problems, early diagnosis, neurological
disorders, intellectual development, child psychology.
Tafakkur – bu bola atrof-muhitni anglash, voqea-hodisalar orasidagi
bog‘liqlikni tushunish, muammolarni hal qilish qobiliyatidir. Maktabgacha yosh –
bola psixikasi va tafakkuri jadal rivojlanadigan muhim davr hisoblanadi. Bu davrdagi
ijtimoiy, psixologik va biologik omillar tafakkur jarayonining sog‘lom shakllanishiga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Afsuski, ba'zan bu jarayon buzilishi mumkin va bu holat
bolaning keyingi intellektual va ijtimoiy hayotiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bolalarda
tafakkurning buzilishiga quyidagi omillar ta’sir ko’rsatadi:
1. Biologik omillar:
- tug‘ma kasalliklar: genetik kasalliklar, xromosomal sindromlar,
homiladorlik davridagi infektsiyalar yoki gormonal buzilishlar tafakkur rivojiga
salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
- asab tizimining buzilishi: neyrologik kasalliklar, miya rivojlanishidagi
anomaliyalar, bosh miya jarohatlari tafakkur faoliyatida sustlik yoki cheklanishlar
keltirib chiqaradi.
2. Psixologik omillar:
- emotsional stress: bola ziddiyatlar, qo‘rquv, beqarorlik muhitida o‘sgan
bo‘lsa, bu uning psixik rivojlanishiga, xususan tafakkuriga salbiy ta’sir qiladi.
- psixik travmalar: yoshlik paytidan og‘ir hayotiy voqealar (o‘lim, ajralish,
zo‘ravonlik) bolada fikrlash va eslab qolish jarayonlarini zaiflashtiradi.
3. Tarbiyaviy va ijtimoiy omillar:
- yetarli muloqot yo‘qligi: katta yoshdagilar bilan muntazam va sifatli muloqot
qilinmagan bolalarda so‘z boyligi va mantiqiy fikrlash rivojlanmaydi.
- gadjetlar va passiv tarbiya: Bolaning faqat telefon, planshet orqali vaqt
o‘tkazishi u bilan jonli muloqotning yo‘qligiga olib keladi va tafakkurda cheklanish
paydo bo‘ladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_Май –2025
101
- o‘yin va ta’lim faoliyatining sustligi: Konstruktiv o‘yinlar, rasm chizish,
hikoya tuzish kabi faoliyatlar tafakkurni rivojlantiradi. Ularning yo‘qligi esa salbiy
ta’sir ko‘rsatadi.
Tafakkur buzilishining sabablari ko‘p qirrali bo‘lib, ularni erta aniqlash va
oldini olish uchun ota-onalar, pedagoglar va psixologlarning hamkorligi zarur. Bola
tafakkurining sog‘lom rivojlanishi uchun sevgi, e’tibor, ijtimoiy muloqot va sog‘lom
muhit muhim ahamiyatga ega. Davolash yoki tuzatish choralari vaqtida ko‘rilsa, bola
salohiyatini to‘liq ochib bera oladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Vygotskiy L.S. (1983). Psixologiya va rivojlanish nazariyasi. Moskva:
Pedagogika.
2.
Bo‘ronova Z.T. (2019). Maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasi.
Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi.
3.
Muminova R.A. (2020). Maktabgacha ta’limda maxsus pedagogika asoslari.
Toshkent: Innovatsiya.
4.
Piaget J. (1972). Intellektual rivojlanish bosqichlari. Nyu-York: International
Universities Press.
5.
Xodjayeva N.S. (2017). Maktabgacha ta’lim psixologiyasi va pedagogikasi.
Toshkent: Fan va texnologiya.
