MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
296
MAVZU: MUSIQASHUNOSLIK, ETNOMUSIQASHUNOSLIKNING
DOLZARB MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
Xalqaro Nordik Unversiteti, Musiqa ta’limi yo‘nalishi, MUS-123 3-kurs
talabasi Fayzullayeva Aziza Komilovna
ilmiy rahbar
Xalqaro Nordik Unversiteti, Musiqa ta’limi kafedrasi katta o‘qituvchisi
Ro'zimurodov Ilyos Azamat o'g'li
Annotatsiya:
Ushbu
maqolada
zamonaviy
musiqashunoslik
va
etnomusiqashunoslik sohalaridagi dolzarb muammolar tahlil qilinadi. Xususan,
an'anaviy musiqa merosining saqlanishi, raqamlashtirish jarayonidagi qiyinchiliklar,
yosh avlodning milliy musiqaga qiziqishini oshirish yo'llari, hamda ilmiy tadqiqotlar
va ta'lim jarayonidagi muammolar muhokama etiladi. Muallif mavjud muammolarga
ilmiy yondashuv asosida yechimlar taklif qiladi va sohaga oid innovatsion
yondashuvlarning ahamiyatini ta’kidlaydi. Maqola musiqiy madaniyatni chuqur
o‘rganish, uni targ‘ib qilish hamda saqlab qolish yo‘lidagi dolzarb masalalarni
yoritishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar: musiqashunoslik, etnomusiqashunoslik, an’anaviy musiqa, milliy
meros, madaniy qadriyatlar, raqamlashtirish, yosh avlod, musiqa ta’limi, ilmiy
tadqiqotlar, innovatsion yondashuvlar, madaniy identitet, folklor musiqasi.
Аннотация: В статье анализируются актуальные проблемы в области
современного музыкознания и этномузыковедения. В частности, обсуждаются
вопросы сохранения традиционного музыкального наследия, трудности в
процессе оцифровки, пути повышения интереса молодого поколения к
национальной музыке, а также проблемы в научно-исследовательском и
образовательном процессе. Автор предлагает решения существующих проблем
на основе научного подхода и подчеркивает важность инновационных подходов
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
297
в данной области. Статья направлена на освещение актуальных вопросов
углубленного изучения музыкальной культуры, ее популяризации и сохранения.
Ключевые слова: музыковедение, этномузыковедение, традиционная
музыка, национальное наследие, культурные ценности, оцифровка, молодое
поколение, музыкальное образование, научные исследования, инновационные
подходы, культурная идентичность, народная музыка.
Abstract: The article analyzes current issues in the field of modern musicology
and ethnomusicology. In particular, the issues of preserving traditional musical
heritage, difficulties in the process of digitization, ways to increase the interest of the
younger generation in national music, as well as problems in the research and
educational process are discussed. The author offers solutions to existing problems
based on a scientific approach and emphasizes the importance of innovative
approaches in this area. The article is aimed at highlighting current issues of in-depth
study of musical culture, its popularization and preservation.
Keywords: musicology, ethnomusicology, traditional music, national heritage,
cultural values, digitization, younger generation, music education, scientific research,
innovative approaches, cultural identity, folk music.
KIRISH
Musiqa — har bir xalqning madaniy merosi, ruhiy dunyosi va milliy o‘zligining
yorqin ifodasi sifatida insoniyat tarixida muhim o‘rin egallab kelgan. Ayniqsa,
musiqashunoslik va etnomusiqashunoslik sohalari orqali bu bebaho boylikni o‘rganish,
saqlash va keyingi avlodlarga yetkazish jarayonlari chuqur ilmiy-tadqiqot
yondashuvini talab qiladi. Bugungi globallashuv sharoitida xalq musiqasi, an’anaviy
cholg‘u asboblari va qadimiy musiqiy janrlar tobora unutilib borayotgan bir paytda,
ularni o‘rganish va ommalashtirish dolzarb masalaga aylanmoqda.
Mazkur maqolada zamonaviy musiqashunoslik va etnomusiqashunoslikning
asosiy muammolari — kadrlar tayyorlash, metodologik yondashuvlar yetishmasligi,
ilmiy-tadqiqotlarning zamonaviy texnologiyalar bilan uyg‘unlashmaganligi kabi
jihatlar atroflicha tahlil qilinadi. Shuningdek, mavjud muammolarning mumkin
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
298
bo‘lgan yechimlari hamda istiqbolli ilmiy yo‘nalishlar yuzasidan taklif va tavsiyalar
ilgari suriladi. [1]
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Musiqashunoslik va etnomusiqashunoslik sohalaridagi tadqiqotlar chuqur
nazariy hamda amaliy yondashuvlarni talab qiladi. Ushbu maqolani tayyorlashda
O‘zbekiston va xorijiy mamlakatlar olimlarining ilmiy ishlari, maqolalari,
monografiyalari va dissertatsiya tadqiqotlari tahlil qilindi. Xususan, O‘zbekistonda
musiqiy merosni o‘rganishda Abdulla Qahhorov, Yunus Rajabiy, Turg‘un Alimatov
kabi atoqli san’atkor va olimlarning ishlari asosiy manba sifatida o‘rganildi.
Shuningdek, xalqaro miqyosda etnomusiqashunoslik nazariyalarini ishlab chiqqan
Alan Merriam, Bruno Nettl, Curt Sachs kabi olimlarning asarlari metodologik asos
bo‘lib xizmat qildi.
Adabiyotlar tahlili davomida quyidagi muhim yo‘nalishlar ajratib olindi:
An’anaviy musiqaning tizimli tasnifi va uslubiy xususiyatlari;
Milliy musiqa merosining raqamlashtirilishi va saqlanishi;
Yosh avlodning musiqiy tarbiyasida etnomusiqashunoslikning o‘rni;
Hududiy musiqiy an’analarni tadqiq qilish metodikasi;
Ilmiy-tadqiqot ishlarida zamonaviy texnologiyalardan foydalanish.
Tadqiqot metodologiyasi sifatida kompleks yondashuv qo‘llanildi. Unda
tarixiy-komparativ tahlil, kontent-analiz, daliliy manbalarni solishtirish, soha
mutaxassislari bilan suhbatlar va musiqiy namunalarni fonetik-fonologik tahlil qilish
usullari asos qilib olindi. Metodologik yondashuvlar orqali nafaqat mavjud
muammolar aniqlab olindi, balki ularning tub sabablarini ochib berish va amaliy
yechimlar ishlab chiqish imkoniyati yaratildi.
MUHOKAMA
Musiqashunoslik va etnomusiqashunoslik bugungi kunda o‘z oldiga nafaqat
tarixiy merosni o‘rganish, balki uni zamon talablari asosida saqlash, rivojlantirish va
targ‘ib qilish kabi murakkab, shu bilan birga muhim vazifalarni qo‘ymoqda.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, sohada bir nechta dolzarb muammolar mavjud. Ular
orasida, birinchi navbatda, ilmiy maktablarning sustligi, ilmiy izlanishlarga metodik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
299
asoslarning yetishmasligi, an’anaviy musiqaning yosh avlod orasida yetarli darajada
qamrab olinmaganligi, raqamlashtirish va arxivlashtirish ishlarining sustligi ajralib
turadi.
Shuningdek, xalq musiqa ijrochiligini ilmiy tahlil qilishda zamonaviy
texnologiyalardan foydalanish darajasi ham hali pastligicha qolmoqda. Bu esa
musiqaviy namunalarni chuqur tahlil qilish, ularni saqlash va keng auditoriyaga
yetkazish imkoniyatlarini cheklab qo‘yadi. Ayni paytda musiqiy merosni ta’lim tizimi
orqali o‘rgatishdagi uslubiy yondashuvlar ham takomillashishni talab qilmoqda.
Ko‘plab o‘quv dasturlarida milliy musiqa elementlari cheklangan yoki yuzaki talqin
qilinadi.
Biroq mavjud muammolarni yechish yo‘llari ham mavjud. Jumladan, raqamli
texnologiyalar yordamida an’anaviy musiqa namunalarini saqlash va ularni ochiq
platformalarda e’lon qilish orqali ommaviylikni ta’minlash mumkin. Shu bilan birga,
etnomusiqashunoslik yo‘nalishida zamonaviy metodologiyalarni joriy etish, xalq
ijodkorlari bilan hamkorlikda ilmiy ekspeditsiyalarni tashkil etish, yosh olimlarni
rag‘batlantirish va ilmiy maktablar faoliyatini jonlantirish dolzarb yechimlar sirasiga
kiradi.
Muhokama jarayonida aniqlangan holatlar shuni ko‘rsatadiki, musiqashunoslik
va etnomusiqashunoslik sohalari o‘z rivojida muvozanatli yondashuvni, an’anaviylik
va innovatsiyaning uyg‘unligini taqozo etadi. Shu bois bu sohalarda tizimli, uzoq
muddatli strategiyalar asosida faoliyat yuritish muhim ahamiyat kasb etadi. [5]
NATIJA
Yuqoridagi
tahlil
va
muhokamalar
asosida
musiqashunoslik
va
etnomusiqashunoslik sohalari bugungi kunda chuqur e’tibor va tizimli yondashuvni
talab qiladigan ilmiy va amaliy yo‘nalishlar ekani yana bir bor tasdiqlandi. An’anaviy
musiqiy merosning yo‘qolib ketish xavfi, ilmiy tadqiqotlar soni va sifati orasidagi
nomutanosiblik, yosh avlodning milliy musiqaga bo‘lgan qiziqishining pasayishi kabi
muammolar sohaga strategik yondashishni talab qilmoqda.
Shu bilan birga, mavjud muammolarni hal etish uchun zarur sharoit va
imkoniyatlar
mavjud.
Raqamli
texnologiyalarni
keng
joriy
etish,
ilmiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
300
ekspeditsiyalarni tizimli yo‘lga qo‘yish, xalq ijodi vakillari bilan hamkorlikda ishlash,
shuningdek, ta’lim tizimida musiqiy merosni chuqur o‘rgatish va targ‘ib qilish orqali
ijobiy natijalarga erishish mumkin.
Natijaviy
xulosa
sifatida
aytish
mumkinki,
musiqashunoslik
va
etnomusiqashunoslik sohalarida ilg‘or ilmiy-amaliy yondashuvlarni joriy etish, milliy
va xalqaro tajriba asosida harakat qilish, yosh kadrlar salohiyatini rivojlantirish orqali
bu muammolarni samarali hal etish mumkin. Sohada olib borilayotgan izchil ishlar
milliy musiqiy merosni saqlash va uni global miqyosda tanitish yo‘lida muhim
poydevor bo‘lib xizmat qiladi. [6]
XULOSA
Musiqashunoslik va etnomusiqashunoslik bugungi globallashuv davrida
nafaqat madaniy merosni asrab-avaylash, balki uni ilmiy asosda o‘rganish, zamonaviy
talablarga mos holda rivojlantirish va ommalashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Tahlillar
shuni ko‘rsatadiki, sohada mavjud bo‘lgan muammolar — metodik asoslarning
yetishmasligi, raqamli texnologiyalarni qo‘llashdagi sustkashlik, yosh avlod orasida
milliy musiqaga nisbatan e’tiborning pasayishi va kadrlar salohiyatining
cheklanganligi — chuqur tahlil etilishi va tizimli yondashuv asosida bartaraf etilishi
lozim bo‘lgan masalalardir.
Ushbu maqolada ilgari surilgan taklif va tavsiyalar, xususan, an’anaviy
musiqani raqamlashtirish, zamonaviy ilmiy-metodik yondashuvlarni joriy qilish, ta’lim
tizimini boyitish, yoshlarni milliy musiqaga jalb etish kabi chora-tadbirlar orqali bu
muammolarni amaliy yechishga erishish mumkin. Shu tariqa, musiqiy merosimizni
asrash, uni xalqaro miqyosda tanitish va kelajak avlodlarga yetkazish yo‘lida
musiqashunoslik va etnomusiqashunoslik sohalari faol va samarali ishlashi zarur.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1."O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha xarakatlar strategiyasi"
to‘g’risida Uzbekiston Respublikasining Prezidenti Sh.M.Mirziyoevning 2017 yil 7-
fevraldagi farmoni.
2. Rajabiy Y. O‘zbek xalq musiqasi. – Toshkent: “Fan”, 1975.
3. Qodirov A. Musiqashunoslik asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1999.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
301
4. Qahhorov A. Maqom san’ati va uning nazariy asoslari. – Toshkent: G‘afur G‘ulom
nomidagi nashriyot, 2005.
5. Alimatov T. Shashmaqom san’ati. – Toshkent: San’at, 1983.
6. Karimov S. O‘zbek musiqasi: tarix va taraqqiyot. – Toshkent: Fan va texnologiya,
2010.
7. Abdullayeva M. An’anaviy musiqa va zamonaviylik // “Musiqa va madaniyat”
to‘plami. – Toshkent, 2022. – B. 33–39.
