MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
207
MOLIYAVIY XIZMATLARNI TRANSFORMATSIYA QILISHDA
RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING O'RNI
Bobomurotov G'iyossidin Xudoyberdiyevich
Toshkent viloyati soliq boshqarmasi
Aannotatsiya:
Bugungi
kunda
biznesni
raqamlashtirish
faqatgina
hujjatlarning elektronlashuviga o’tish bilan cheklanib qolmaydi. Raqamli
transformatsiya haqida so’z borganda, biz ishlab chiqarish madaniyati va
korxonalarni boshqarish uslubini o’zgartirishga imkon beruvchi zamonaviy
texnologiyalarning majmuini nazarda tutamiz. Raqamli yechimlar tufayli dunyodagi
ko’pgina kompaniyalar o’z xodimlari va texnika-texnologiyalarining samaradorligini
oshirmoqdalar. Shu bilan birga, mijozlarga yaxshiroq xizmat ko’rsatish va biznes
olamidagi raqiblariga nisbatan muvaffaqiyatga tezroq erishadilar. Bugungi kunda
raqamli transformatsiya deyarli har qanday faoliyat sohasiga ta’alluqlidir.
Kalit
so’zlar:
moliyaviy
xizmatlar,
iqtisodiyot,
raqamli
iqtisod,
transformatsiya, texnologik moliyaviy xizmatlar sektori.
Aannotation:
today, business digitization is not limited to the transition to
electronic documentation. When we talk about digital transformation, we mean a set
of modern technologies that allow us to change the culture of production and the way
of managing enterprises. Thanks to digital solutions, many companies around the
world are increasing the efficiency of their employees and technology. At the same
time, they achieve better customer service and faster success compared to their
competitors in the business world. Today, digital transformation is relevant to almost
any field of activity.
Keywords:
financial services, economy, digital economy, transformation,
technological financial services sector
KIRISH
Prezidentimizning 2020-yil 12-maydagi “2020—2025-yillarga moʻljallangan
Oʻzbekiston Respublikasining bank tizimini isloh qilish strategiyasi toʻgʻrisida”gi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
208
farmoniga asosan hozirda 6 ta tijorat banki – “Ipotekabank”, “Sanoatqurilishbank”,
“Turonbank”, “Asakabank”, “Aloqabank” va “Agrobank” moliyaviy diagnostika
asosida istiqbolli strategiyalarni ishlab chiqish va xususiylashtirish masalalari
boʻyicha xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlikni boshlagan.
Bank tizimida yuz berayotgan transformatsiya jarayonlari haqida koʻproq
maʼlumot olish maqsadida AT “Aloqabank” faoliyati bilan qiziqdik.
Xoʻsh, bugun 13 ta filiali hamda 77 ta kompleks xizmatlar koʻrsatish markazlari
faoliyat koʻrsatib kelayotgan bankda bu jarayonda qanday oʻzgarishlar kuzatilmoqda?
Mamlakatimizda elektron tijorat sohasida faoliyat boshlagan ilk bank
Aytish kerakki, mazkur muassasa Oʻzbekistonda elektron tijorat sohasida
faoliyat boshlagan birinchi bank hisoblanadi. Bank virtual terminallar bilan ilk
ekvayring faoliyatini 2014-yilda yoʻlga qoʻygan. Mamlakatdagi birinchi toʻlov
tashkilotlari — Payme, Click bilan hamkorlik munosabatlarini oʻrnatib, ularga E-Pos
terminallar orqali xizmat koʻrsatishni boshlagan.
2016-yilda mazkur ikki tashkilot bilan hamkorlikda Oʻzbekistonda birinchi
boʻlib kartadan kartaga onlayn oʻtkazmalar hamda bank kreditlarini onlayn soʻndirish
loyihasi ishga tushirilganini ham qoʻshimcha qilish joiz.
— Hozir barcha mustaqil toʻlov tashkilotlari, jumladan, Payme, Click, Paynet,
Paymo, U-pay, Oson bankimizni oʻzining hamkori sifatida tanlab, asosiy
aylanmalarini biz orqali amalga oshirmoqda, — deydi “Aloqabank” ATB boshqaruvi
raisi oʻrinbosari Hasan Rahmatov
1
. — Shuningdek, Beeline (Beepul), Ucell (U-
toʻlov) va Uzmobile (MyUztelecom) operatorlari mobil ilovalarining onlayn
toʻlovlari bizning bank orqali oʻtadi. 2020-yil 1-oktyabr holatiga koʻra, bank
tomonidan E-Pos terminallar orqali xizmat koʻrsatilayotgan mijozlar soni
7 126 taga yetdi. 2020-yil 9 oylikda E-POS terminallar aylanmasi 2,8 trillion soʻmni
tashkil qilib, bozorda terminal parki boʻyicha 16-oʻrin, ekvayring boʻyicha 3-oʻrinni
egalladi.
Texnologiya
moliyaviy
xizmatlar
kompaniyalari
operatsiyalarini
o'zgartirayotgani kabi, ularning tekshiruvlari ham inqilob qilmoqda.
1
https://yuz.uz/uz/news/banklar-transformatsiyasi-sohaga-qanday-ozgarishlar-olib-kiradi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
209
Moliyaviy xizmatlar sektori keng ko'lamli raqamli transformatsiyani boshdan
kechirmoqda, bu sohadagi kompaniyalar o'z bizneslarini qanday yuritishiga keng
ta'sir ko'rsatmoqda. Yangi texnologiyalar banklar, sug'urtalovchilar va boshqa tashkil
etilgan moliyaviy xizmatlar kompaniyalariga o'z faoliyatini mukammal ta'mirlash va
o'z mijozlariga xizmat ko'rsatishning turli usullarini aniqlash imkonini beradi.
Shu bilan birga, ushbu texnologiyalarning paydo bo'lishi to'lov xizmatlarini
etkazib beruvchilar kabi challenger bizneslari uchun imkoniyatlar yaratadi. Bundan
tashqari, moliyaviy xizmatlar kompaniyalari yuqori darajada tartibga solinadigan
muhitda ishlaydi, bu esa raqamli transformatsiyani boshqarishni talab qiladi va bir
vaqtning o'zida manfaatdor tomonlarning shaffoflik va ishonchga bo'lgan talablarini
qondiradi.
Asosiy qism
Moliyaviy xizmatlar sohasida eski tizimlarni yangilash va biznes funktsiyalari
bo'yicha tezkor ishlash usulini amalga oshirish tendentsiyasi kuchli. Kompaniyalar
operatsion modellarni yanada tezkor bo'lishlari va samaradorlikni oshirishlari uchun
qayta tuzishga intilmoqda. Mijozlarning talablarini qondirish uchun investitsiyalar
innovatsion onlayn-banking, raqamli platformalar, turli kanallarni o'rganish, mijozlar
tomonidan qadrlanadigan sug'urta dasturlari va aniqroq hisobotlardan foydalanish
uchun ma'lumotlar sifatini yaxshilashda davom etmoqda. Texnologiyani qabul qilish
bu o'zgarishlarni ta'minlash uchun muhim element hisoblanadi.
Moliyaviy
xizmatlar
kompaniyalari
sarmoya
kiritadigan
asosiy
texnologiyalarga sun'iy intellekt (AI), blockchain, ma'lumotlar tahlili, narsalar
interneti va robot jarayonlarini avtomatlashtirish (RPA) kiradi. Bu bilan bir qatorda,
meros tizimini yuksaltirish uchun, moliya institutlari borayotgan bir qator
samaradorligini haydovchi, balki o'zgarish bir enabler sifatida emas, balki faqat
ko'rilmoqda
bulut,
o'girguvchidirlar.
Moliyaviy
xizmatlar
uchun
bulutli
infratuzilmaning
afzalliklari
xarajatlarni
kamaytirish,
yanada
yaxshi
va
integratsiyalashgan xavfsizlik, kengaytirilgan o'lchov va moslashuvchanlikni o'z
ichiga oladi va bu katta ma'lumotlar va tahlillarga yanada samarali va tejamkor
yondashuv sifatida qaraladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
210
Jahon tajriva va tadqiqotlariga ko’ra: Moliyaviy xizmatlardagi raqamli
transformatsiya moliya institutlari qanday ishlashini, mijozlar bilan ishlashni va
xizmatlarni yetkazib berishni tubdan o'zgartiradi. So'rov natijalariga ko'ra, C-suite
rahbarlari va katta rahbarlarining 75% ular o'zgartirish yo'l xaritasi haqida ijobiy dedi.
Respondentlarning 2/3 qismi atrofida ular asosiy it platformalarini modernizatsiya
qilishda muvaffaqiyatga erishganliklarini aytishdi. Bu shuni ko'rsatadiki, korxonalar
operatsion samaradorlikni oshirish, innovatsiyalarni rivojlantirish va CX ni
optimallashtirish uchun raqamli texnologiyalardan foydalanishlari kerak. Moliyaviy
sanoatdagi raqamli transformatsiyaga AI, ML, data analytics, IoT, RPA va bulutli
hisoblash kabi texnologiyalar kiradi.
Avtomatlashtirish moliyaviy xizmatlar kompaniyalari uchun raqamli
transformatsiyaning ayniqsa muhim tarkibiy qismidir. Bank va sug'urta, xususan,
katta hajmdagi ma'lumotlarni ishlab chiqaradigan yuqori tranzaktsiyalarga
asoslangan sohalardir. Ushbu ma'lumotlarni avtomatik qayta ishlash ularga yanada
samarali ishlashga va Ai va data analytics kabi texnologiyalardan foydalanishga,
mijozlar bazasini saqlab qolish va kengaytirishga imkon beradi.
Masalan, kompaniyalar mijozlar tajribasini yaxshilash uchun chat-botlardan,
hujjatlardan murakkab ma'lumotlarni olish uchun AI texnologiyalaridan va biznesni
chuqurroq tushunish uchun tahlillardan foydalanishlari mumkin. Ko'pgina moliyaviy
xizmatlar kompaniyalari, shuningdek, avtomatlashtirish o'z ekotizimidagi sheriklar
bilan hamkorlikda yangi mahsulot va xizmatlarni ishlab chiqish imkoniyatidan
foydalanmoqda.
Audit va moliyaviy xizmatlar
Katta ulanish moliyaviy xizmatlar sektorini o'zgartirayotgani kabi, moliyaviy
xizmatlar kompaniyalarining auditlarini o'tkazish usulini ham o'zgartiradi. Auditorlar
texnologiyani auditorlik strategiyasining markaziga qo'ymoqdalar, bu kompaniyalar
ushlab turgan ma'lumotlarga yaxshiroq kirishni ta'minlash va ushbu ma'lumotlarni
so'roq qilish, shu bilan audit sifatini oshirish va tekshirilayotgan sub'ektlarning
manfaatdor tomonlariga katta qiymat berish maqsadida.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
211
Bugungi kunda raqamli texnologiyalardan foydalanish EY raqamli auditining
dastlabki rejalashtirish va xavflarni baholashdan yakuniy xulosa chiqarishgacha
bo'lgan har bir bosqichiga kiritilgan. Tekshirilgan kompaniyalar singari, EY
auditorlari ham eng yangi texnologiyalar va yondashuvlarga sarmoya kiritmoqdalar.
Ular orasida Ai, ma'lumotlar tahlillari, optik belgilarni aniqlash va RPA, bulutga
asoslangan platformalar va boshqa turli xil rivojlanayotgan texnologiyalar, it va
biznes jarayonlarini yaxshiroq tushunish uchun tezkor va aqlli dastur mavjud.
Raqamli o'zgartirilgan auditning muhim foydasi shundaki, u biznes va xatarlar
atrofida ancha katta ko'rinishni yaratadi. Ma'lumotlar tahlillari tufayli, xususan,
auditorlar moliyaviy xizmatlar tashkilotlari tomonidan saqlanadigan ma'lumotlardan
yaxshiroq ma'lumot olishlari mumkin. Bu ularga menejmentning yanada qiyin
savollarini berishga imkon beradi va auditni tekshirilayotgan shaxsning o'zi uchun
ham, uning barcha manfaatdor tomonlari uchun ham qimmatroq qiladi.
Ma'lumotlarga katta e'tibor qaratish, yaqinda moliyaviy xizmatlar sohasi uchun
joriy etilgan buxgalteriya hisobi standartlari asosida ayniqsa muhimdir. Bularga
UFRS 9 moliyaviy vositalar, UFRS 15 mijozlar bilan tuzilgan shartnomalardan
olingan daromadlar, UFRS 16 lizing va UFRS 17 sug'urta shartnomalari kiradi.
Standartlar kompaniyalardan yanada aniqroq ma'lumotlar bilan ishlashni va aniq
belgilangan avtomatlashtirilgan jarayonlarni amalga oshirish orqali moliya,
tavakkalchilik va biznes ma'lumotlarini muvofiqlashtirishni talab qiladi. Ushbu yangi
standartlarni amalga oshirish, shuningdek, ma'lumotlarga asoslangan audit, shu
jumladan auditorning risklarini baholash tartib-qoidalarini takomillashtirish uchun
rivojlanayotgan texnologiyalardan foydalanish bilan yanada samarali tekshirilishi
mumkin.
Ba'zi protseduralarni avtomatlashtirish va AI va mashinani o'rganish kabi
texnologiyalarni qo'llash orqali audit jarayonida kompaniyalarga ma'muriy yuk
kamayadi va auditorlar uchun qarorlar qanday qo'llanilganiga ko'proq e'tibor qaratish
uchun vaqt ajratadi. Bu buxgalteriya hisobi standartlarida ham muhim ahamiyatga
ega.
Xulosa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
212
Raqamlashtirish bo‘yicha 246 mamlakatda olib borilgan keng ko‘lamli
tadqiqotlarga ko‘ra, RIning rivojlanish ko‘rsatkichlari turli mamlakatlarda turlicha
tendensiyaga ega. Dunyo mamlakatlarida raqamli iqtisodiyotning ko‘rsatkichlari va
rivojlanish yo‘llarining turlicha bo‘lishiga qaramay, unga faol innovasiyalar uchun
qulay shart-sharoitlar yaratish, raqamli texnologiyalar va infratuzilmaga investisiya
harajatlarini sezilarli darajada oshirish kabi umumiy bo‘lgan xususiyatlarni kiritish
mumkin bo‘ladi. Qisqa tarixiy taraqqiyot davriga qaramay, raqamli iqtisodiyot
birinchi navbatda savdo va internet xizmatlarida - elektron tijorat, internet -banking,
elektron to‘lovlar, internet-reklama, internet-o‘yinlar va boshqalarda raqamli
texnologiyalardan foydalanishga qaratilgan. Ta'kidlab o‘tish joizki, bugungi kunda
dunyoda raqamli platformalar “Amazon”, “Alibaba”, “Facebook”, “Ebay”, “Uber”,
“Didi Chuxing” yoki “Airbnb” kabi yirik korporatsiyalar uchun asosiy biznes
modeliga aylandi. Bu korporatsiyalar vositachilar va infratuzilma platformalari
sifatida muhim afzalliklarga ega. Ular raqamli platformalardan foydalanuvchilar
o‘rtasidagi barcha bitimlar bo‘yicha ma'lumotlarni ro‘yxatdan o‘tkazish va qabul
qilish imkoniga ega. Elektron tijoratning jadal rivojlanishi virtual makonda bozor
mexanizmi asoslarini yaratdi va bu bitimlar sonining barqaror o‘sishiga olib keldi.
XX-asr boshida, axborot texnologiyalari bozorlarida mamlakatlarning ikki
guruhi samarali faoliyat yuritganlar:
1) fundamental fani rivojlangan ilg‘or mamlakatlar (AQSh, Buyuk Britaniya,
Germaniya, Yaponiya va boshqalar);
2) birinchi guruh mamlakatlar (Tayvan, Xitoy, Janubiy Koreya va
boshqalar)ning innovatsiya va texnologiyalaridan foydalanadigan mamlakatlar.
Keyinchalik uchinchi guruh mamlakatlar xam paydo bo‘ldi: Finlyandiya,
Shvesiya, Norvegiya, Irlandiya va Isroil, ular ta'lim, ilm-fan va axborot
texnologiyalari tizimlarini samarali modernizasiya qilish orqali jahon bozorlariga
chiqishga muvaffaq bo‘ldilar. Bugungi kunda, raqamli iqtisodiyotda ilg‘or va
yetakchi mamlakatlarga Norvegiya, Shvesiya va Shveysariyani kiritish mumkin. TOP
10talikka AQSh, Buyuk Britaniya, Daniya, Finlyandiya, Singapur, Janubiy Koreya
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
213
va Gonkong ham kiradi. AQShda raqamli iqtisodiyotning ulushi 10,9%, Xitoyda
10%, Yevropa Ittifoqida 8,2%, Braziliyada 6,2%ni, Rossiyada 3,9% ni tashkil etadi.
ADABIYOTLAR
1.
2020-yil 12-maydagi “2020—2025-yillarga moʻljallangan Oʻzbekiston
Respublikasining bank tizimini isloh qilish strategiyasi toʻgʻrisida”gi farmoni.
2.
Балтабаева Г.Р. ва бошкалар. Узбекистонда электрон бизнеснинг
ривожланиш истикболлари. –Т: «Формат полиграф» нашриёти, 2016, 205 бет
3.
[Elektron
resurs]
https://www.imd.org/centers/world-
competitivenesscenter/rankings/world-digital-competitiveness/
4.
Makarov A.D., Lomakin A.Yu. Upravlenie in-novasiyami i innovasionnimi
texnologiyami v bankovskom menedjmente//Uchenie zapiski SanktPeterburgskogo
universiteta upravleniya i ekonomiki. –Spb., 2014. –№4. – S. 38 – 46
5.
Цифровая экономика: глобальные тренды и практика российского
бизнеса: аналитический доклад/ Оганесян Т.К.,Стырин Е.М., Абдрахманова
Г.И., Розмирович С. Д. и др.;отв. ред. Д. С.Медовников. М.:НИУ ВШЭ, 2017.
