MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
149
INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA ANTROPONIMLARNING
O‘XSHASH BIRLIKLARI
Payanova Dilbar Kurbanovna,
2
nd
course Master of
Termez University of economics and service,
Annotatsiya:
Ushbu maqolada antroponimlarning o‘xshashligi, kelib chiqishi
va etimologiyasi muhokama qilinadi. Shuningdek, antroponimlar o‘zbek va ingliz
tillari misolida tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
ismlar, taxallus, laqab, antroponimlar, qiyosiy tahlil.
O‘zbek tilshunosligida atoqli otlar tizimini o‘rganish borasida muayyan ishlar
amalga oshirilgan. Ayniqsa, E. Begmatov, N. Husanov, G. Sattorov, S. Rahimov, I.
Xudoynazarov, R. Xudoyberganov va boshqalar o‘zbek antroponimlari haqidagi
materiallarni to‘plashga, ularning leksik va semantik xususiyatlari, lingvistik tuzilishi,
ismlarning etnografik va motivatsion ma’nolarini o‘rganish, o‘zbek mintaqaviy
antroponimiyasining o‘ziga xos tomonlarini kuzatish, ismlarning orfografik va izohli
lug‘atlarini tuzish sohalariga munosib hissa qo‘shishgan. Biroq, o‘zbek
antroponimiyasining paydo bo‘lishi va rivojlanishi, ismlarning nominativ
xususiyatlari, nomlashning motivatsion asoslari, lingvistik va nolingvistik
tamoyillarning roli, antroponomiyani sotsiologik nuqtai nazardan ilmiy o‘rganish
kabi masalalar o‘z yechimini kutayotgan muammolardan bo‘lib qolmoqda. Ismlar
tizimini sotsiologik jihatdan o‘rganmasdan turib, antroponimlarning kelib chiqishi,
antroponimlar tizimining rivojlanishi, boyitilishi va o‘zgaruvchan xususiyatlarini
ilmiy jihatdan asoslab bo‘lmaydi.
Antroponim so‘zining leksik ma’nosini aniqlashdan avval, antroponomiya
atamasiga alohida e’tibor qaratish kerak. Barchaga ayonki, ismlarni o‘rganadigan
tilshunoslik bo‘limi onomastika bo‘lib, unda antroponimika odamlarning ismlari,
familiyalari va taxalluslarini o‘rganadi. Antroponomika antroponimning nutqdagi
vazifasini shaxsning jamiyatga kirishi, o‘zgarishi, yoshi, ijtimoiy yoki oilaviy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
150
holatida kuzatiladigan o‘zgarishi sifatida belgilaydi, boshqa millatlar vakillarining
yashash tarzi bilan bog‘liq ismlar o‘zgarishi, farqlanishi, o‘ziga xosligi, ularning kelib
chiqishi, jamiyatda qo‘llanilishi, foydalanish qoidalari, tuzilishi va antroponomik
tizimlarning rivojlanishi antroponomikaning muhim qismidir.
Antroponimlar o‘zida tarixiy, geografik va lingvistik ma’lumotlarni jam
qilgan bo‘lib, ular semantik xususiyatlarga ham egadir. Manbalarda nomlash bo‘yicha
turlicha fikr va qarashlar mavjuddir. Antropolog Ernest Begmatov shunday deydi:
“Nomlash odati bir kishini boshqasidan ajratish zaruratidan kelib chiqadi. Keyingi va
rasmiy familiyalar, taxalluslar, otasining ismi, ajdodlar (patronomik) ismlari va
shaxsni nomlashning turli shakllari, shuningdek, boshqa shakllari va usullari bunday
hayotiy ehtiyojning qonuniy mahsulotlaridir”. Insonning ismi uni boshqa odamlardan
farqlash uchun xizmat qiladi va unga butun hayoti davomida ko‘p jihatdan ta’sir
qilishi mumkin [1;604].
Antroponimlar va ularning turlari muammosi ham dolzarbdir. Shunday qilib,
lug‘at tilning mavjudligi va uning tarkibiy xususiyatlari bilan tavsiflanadi.
Onomastika bo‘limi ham kichik tizimlarga bo‘lingani kabi, antroponimlar ham o‘z
ichida quyidagi tizimlarga bo‘linadi. Bular:
1. Shaxsiy ism (tug‘ilganda qo‘yilgan ism)
2. Familiya (umumiy ism yoki otasining ismi)
3. Otaning ismi
4.Mononimlar
5.Taxallus
6.Taxalluslarning har xil turlari
7.Matronim
8. Kriptonim (taxallus)
9. Adabiy asarlarning antroponimlari (adabiy antroponimiya)
10. Xronimlar (tarixiy voqealar nomlari)
11.Mifonimlar (yunoncha afsona, ism, unvon)
12.Toponimlar (joy nomlari)
13. Makronimlar (katta hududlar, yirik ob’ektlarning ma’lum nomlari)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
151
14. Gidronimlar (suv bilan bog‘liq nomlar)
15. Teonimlar (diniy nomlar)
16. Astronomlar (Koinot nomlari)
17. Fitonimlar (o‘simlik nomlari)
18. Zoonimlar (hayvonlarning nomlari) va boshqalar.
Qadim zamonlardan beri olimlarning e’tibori onomastik leksikaga hamda
uning faol qatlami hisoblanmish antroponimlarga qaratilgan. Ular faylasuflar,
tarixchilar, tilshunoslar, adabiyotshunoslar tomonidan keng o‘rganib kelinmoqda.
Onomastik leksika, ayniqsa, antroponimlar lisoniy tizimning eng keng tarqalgan va
eng faol nutqiy qo‘llanishda bo‘lgan uzvlaridir. Darhaqiqat, tegishli ismni
(antroponim - ism, laqab, kunya, unvon, niknom...) o‘rganishning dolzarbligi inson
zotining o‘ziga bo‘lgan tinimsiz qiziqishi, shuningdek, zamonaviy fandagi
antroposentrik yondashuvlarning ustuvor ekanligi ham shuni taqozo qilmoqda. Zero,
insonning ismi unga butun umri davomida hamroh bo‘ladi, rasmiy hujjatlarda
shaxsini tasdiqlaydi, uning oila va kengroq muloqot doirasidagi muloqotlarida,
jamiyatdagi ijtimoiy, huquqiy va insoniy aloqalarida kalit vazifasini bajaradi[3,4].
Laqab shaxsga asl ismidan alohida berilgan ikkinchi ism; faxriy unvon; xalifa
va sultonlarning hukmronligini ifodalaydigan unvondir. Tilshunoslar laqabning tilda
hukm surishini "nebez" holati bilan izohlaydilar. Nebez - "birovga kamchiligini
yashirgan holda ehtiyotkorona murojaat qilish", degan ma’noni anglatadi. Biroq
keyinchalik, "sifatlash, ta’riflash" ma’nosini anglatuvchi va, umuman, “odamlarning
mehri sifatida olinib, jamiyatda uni ulug‘laydigan ism” ma‘nosini bildiruvchi na’t
laqab uchun ham qo‘llanila boshlagan.Shunday qilib, laqab “maqtov yoki tanqidni
ifodalovchi ism yoki sifat” ma’nosini olgan. Johiliyat davrida inson keyinchalik
jamiyat tomonidan berilgan laqabga ega bo‘lar, uning ismidan tashqari, uning jismi
yoki fe’l-atvori tuzilishi yoki xususiyatini aks ettiruvchi bu laqab goh e’tirof, goh
haqoratni bildirar edi [2;31].
O‘rta asrlarda o‘zbek oilaviy ismlariga nisbatan inglizlarnikiga o‘xshash
vaziyatni ko‘rish mumkin. Garchi o‘sha paytda o‘zbeklarning familiyalari shunday
atalmagan bo‘lsada, ammo “otasining ismi” bilan yuritilgan. Otasining ismi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
152
laqablardan, jismoniy xususiyatlardan, tug‘ilib o‘sgan joyi, savdo-sotiq yoki tug‘ma
nuqsonlardan kelib chiqqan. VII-VII asrlarda arablarning Movarounnahr hududlariga
bostirib kirishlaridan so‘ng, mahalliy erkaklar “
Abu Ali ibn Sino
yoki g‘arbda
Avitsena
nomi bilan tanilgan,
Abu Rayxon Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy
yoki
ingliz tilida
Al-Biruni
kabi to‘liq nomlarni olishgan. Bu erda “
abu”
ota va “
ibn
” –
o‘g‘il degan ma’noni anglatadi. Mahalliy ayollarga kelsak, ularning ismlaridan oldin
"
binni
yoki
binti
" ishlatilgan bo‘lib bu “qizi” degan ma’noni bildirgan. Ingliz
familiyalariga kelsak, ularning aksariyati ish, kasb, hunar yoki jamiyatdagi
mavqeidan kelib chiqqan, agar bir kishi chilangar bo‘lsa, uni
Rudolph Plumber-
Rudolf Chilangar
deb atashlari mumkin bo‘lgan, chunki ko‘p hollarda o‘g‘illari
otalarining kasb-korlarini davom ettirgan va bu bora-bora familiyaga aylangan.
Smith,
Wright
va
Tailor
- uchta eng keng tarqalgan inglizcha familyalardir.
Cook
va
Turner
ham juda mashhur.
Smith
familiyasi “
blacksmith-temirchi”
so‘zidan dan kelib
chiqqan bo‘lib, bu metalldan taqa kabi buyumlar yasash bo‘yicha an’anaviy kasb
hisoblanadi.
Baker
(non pishiradigan kishi),
Shepherd
(qo‘yga qaraydigan kishi) va
Carpenter
(yog‘och bilan ishlaydigan kishi) – bularning barchasi inglizcha
familiyalardir. Xuddi shunday holatni o‘zbek oilalarida ham ko‘rish mumkin.
Masalan,
"Toshtemirov-Blacksmith, Po'latov-Steelman, O
‘
roqboyev-Cropper"
bu
odamlarning otalari taqachilik va temirchilik ustalari bo‘lganlarini anglatadi.
Ko‘pgina inglizcha nasroniy familiyalar shaxsiy ismlardan kelib chiqqan va hech
qanday o‘zgarishsiz familiyalarga aylangan. Ko‘plab odamlarga
Nicholson
or
Harrison
kabi familiyalar berilgan. Yana
Simpson, Stephenson, Thompson, Robinson
and
Richardson
kabi boshqa familiyalar ham bor.
Wil – Walter
ning qisqacha
shaklidir, shuningdek
Wilson
familiyasi ham bor. Shaxsiy ismning oxiridagi “s-
o‘g‘li” degan ma’noni anglatadi, masalan,
Jones, Thomas, Davies
va
Evans
kabi
familiyalar mavjud.
Robin
yoki
Robert
kabi ismlar ba’zan Bobga qisqartiriladi,
shuning uchun inglizzabon mamlakatlarda
Bobs, Robbo
yoki
Steve
kabilar bor.
Bunday vaziyatni deyarli barcha o‘zbek familiyalarida uchratish mumkin. Masalan,
Bahrom-Bahromov, Ravshan-Ravshanov, Jasur-Jasurov
va boshqalar.
Hamid,
Qodir, Abdulloh
kabi islomiy ismlar odamlar orasida mashhur bo‘lgan. [3;160].
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
153
Faqatgina 30-yillarda o‘zbeklarning familiyalari majburiy bo‘lib qoldi. XX
asr
“Ular
odatda
otning
shaxsiy
ismidan
rus
shaklidagi
(-ev/ov) qo‘shimchalarni qabul qilishni boshladi:
Rashidov, Abdullaev
. 30 yoki 40-
yillarda tug‘ilganlar familiyalari ko‘pincha otasining ismi bilan yozilgan. Rasmiy-
ishbilarmon aloqalar sohasida familiya endi shaxsiy ismga nisbatan shubhasiz
ustunlikka ega bo‘ldi, ammo oilaviy-maishiy aloqada bu jarayon hattoki shaharlarda
ham hanuzgacha yakunlanmayapti” [4, 315b].
Albatta, familiya o‘zbeklarning rasmiy antroponimik modelining ajralmas
tarkibiy qismiga aylandi, ammo biz so‘nggi o‘n yilliklarning paydo bo‘lgan
tendentsiyasini eslatib o‘tamiz: shakllangan -ov/-ev qo‘shimchali familiya rad etilishi
(masalan,
Sevara Nazarxon, Matluba Uzbek, Dilshod Razhab, Alisher Fayz, Dilshod
Shams
). Ushbu jarayon qanchalik keng tarqalganligini oldindan aytish qiyin, chunki
ruslashtirilgan antroponimik modeldan ko‘ra sof milliylikni o‘rnatish tendentsiyalari
ko‘plab pragmatik fikrlarga zid keladi: millat vakillarining asosiy qismida huddi
oldingiday familiya va otasining ismi, ammo shunga qaramay, o‘zbeklar orasida
zamonaviy antroponimik modelni mutlaqo barqaror deb hisoblash mumkin emas.
Hozirgi vaqtda mutlaqo yangi turning antroponimik modeli tarqalmoqda,
masalan:
Abdufayz Behzod o‘g‘li Fayzullaev
, bu erda otning nomi turkiy xilma-
xillikda berilgan va familiya ko'pincha otadan emas, balki boboning ismi bilan
berilgan. Ko‘rinishidan, bu oilaning bir necha avlodlari birligini anglashga yordam
beradi. Shunday qilib, antroponimik modelning turli xil tarkibiy qismlari turli xil
ijtimoiy sohalarga qaratilgan, eng universal tarkibiy qism bu ko‘p sohalardan
o‘tadigan shaxsiy ismdir va jamiyat asosan oila bilan cheklangan ko‘plab odamlar
uchun shaxsiy ism hayot davomida asosiy bo‘lib qoladi [5;101].
Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqib xulosa qiladigan bolsak,
insoniyat
jamiyatining
ko‘p
asrlik
rivojlanishidan
ingliz
va
o‘zbek
tillaridagi
antroponimlarining bir-biriga o‘xshashliklari nafaqat ilm-fanda, balki davriy
hayotimizda uzviy aks etib kelayotganligining guvohi bo‘lib turibmiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1
.Begmatov E., Oʻzbek ismlari maʼnosi, T., 1998.- 604 b
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
154
2
.Til, Ta’lim, Tarjima | Языз, Образование, Перевод | Language, Education,
Translation.2022
3
. “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-4027_SJIF: 4.995
www.pedagoglar.uz Volume-32, Issue-1, April – 2023.P.- 159,161 b
4
. Никонов В.А. Узбеки // Системы личных имен у народов мира. –М.: Наука,
1989.– 312-315b
5
.“Formation of psychology and pedagogy as interdisciplinary sciences” P.-99,102 b
