MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
169
BOLALARNI MAKTABGA TAYYORLASHNING ZAMONAVIY
TEXNOLOGIYALARI
Yulduz
Toshnazarovna Eshmamatova
Chirchiq davlat pedagogika universiteti Maktabgacha ta’lim
fakulteti 1-kurs magistranti
Ilmiy rahbar: Gulbahor Abdullayevna Gaynazarova
Annotatsiya. Bolalarni maktabga tayyorlashda zamonaviy texnologiyalar
asosida yondashuvlar bugungi kunda nafaqat pedagogik jamoatchilik, balki ota-
onalar, psixologlar va jamiyatning boshqa qatlamlari uchun ham dolzarb ahamiyat
kasb etmoqda.
Maqolada Bugungi globallashuv davrida maktabga tayyorlov jarayonida
axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish zaruriyati, bolalarni
maktabga tayyorlash texnologiyalari orasida "aqlli o'yinchoqlar"ning ro‘li haqida
mulohazalar yuritiladi
Kalit so‘zlar. "Aqlli o'yinchoqlar", zamonaviy trxnologiyalar, maktabga
tayyorlash, rivojlanish, moslashish, ijodkorlik, individual hususiyatlar.
Kirish. Bolalarni maktabga tayyorlash jarayoni ijtimoiy va pedagogik muhim
vazifa hisoblanib, u bolalarning bilim olish qobiliyatlari, ijodkorligi va aql-zakovatini
rivojlantirishni maqsad qilgan. Maktabga kirishdan oldin bolalarning boshlang'ich
qobiliyatlarini tenglashtirish, ularning individual xususiyatlarini hisobga olgan holda
sharoit yaratish orqali ta'limga ijobiy motivatsiyani shakllantirish dolzarb
masalalardan biridir. Bolalarni maktabga tayyorlashda zamonaviy texnologiyalar
asosida yondashuvlar bugungi kunda nafaqat pedagogik jamoatchilik, balki ota-
onalar, psixologlar va jamiyatning boshqa qatlamlari uchun ham dolzarb ahamiyat
kasb etmoqda. Har bir bola o‘zining individual xususiyatlariga ega bo‘lib, uni maktab
muhitiga moslashtirishda innovatsion yondashuvlar va zamonaviy pedagogik
texnologiyalarni qo‘llash katta samara beradi. Shu bois, zamonaviy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
170
texnologiyalarning qo‘llanilishi ta’lim mazmunini yanada boyitib, bolalar ongida
ijodiy fikrlash, mustaqil qaror qabul qilish va ijtimoiy moslashuv kabi qobiliyatlarni
shakllantirishga xizmat qilmoqda [1].
Asosiy qism. Nafaqat bilimlarni taqdim etish jarayonini optimallashtiradi,
balki bolalarning qiziqishini oshirib, ularni interaktiv o‘yinlar, audiovizual vositalar
va virtual muhit orqali ta’lim olishga jalb etadi. Shu bilan birga, kognitiv rivojlanish
va ijtimoiy kompetensiyalarni mustahkamlashga yo‘naltirilgan ilg‘or metodlar,
masalan, STEAM-ta’lim, o‘yin shaklidagi mashg‘ulotlar va robototexnika asosidagi
dasturlar bolalarning kelajakdagi ta’limdagi muvaffaqiyatlarini kafolatlash uchun
mustahkam poydevor yaratadi [2].
Hozirgi zamon bolalarining psixofiziologik rivojlanish xususiyatlarini
hisobga olib, maktabga tayyorlash jarayonida didaktik o‘yinlar, muammoli vaziyatlar
yaratish va ijodiy faoliyatga jalb etish orqali bolalarning qobiliyatlarini rivojlantirish
eng muhim tamoyil hisoblanadi. Shu jarayonda, har bir bola o‘zining qiziqishlari va
ehtiyojlariga muvofiq bilimlarni o‘zlashtirish imkoniyatiga ega bo‘lishi lozim [3].
Zamonaviy ta’lim texnologiyalarining asosiy vazifasi shundaki, ular faqatgina bilim
berish bilan cheklanib qolmay, balki bolalarning o‘z-o‘zini rivojlantirishga bo‘lgan
intilishini rag‘batlantiradi, ularning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi va ijodiy
salohiyatini yuzaga chiqaradi. Shuningdek, maktabga tayyorlov jarayonida bolaning
psixologik va emotsional holatini hisobga olish muhim omildir. Bu borada zamonaviy
texnologiyalar, masalan, adaptiv o‘yinlar va raqamli psixodiagnostik vositalar
yordamida bolalarning rivojlanish darajasini aniqlash va ularga mos metodlarni
tanlash imkoniyati mavjud [4]. Bolalarning emotsional-intellektual salohiyatini
aniqlash, ijtimoiy muhitga moslashuv darajasini oshirish, o‘quv motivatsiyasini
shakllantirish kabi masalalar aynan ushbu zamonaviy texnologiyalar yordamida
samarali hal etilmoqda. Bundan tashqari, bolalarni maktabga tayyorlashda an’anaviy
va zamonaviy yondashuvlarni integratsiya qilish masalasi ham dolzarbdir. An’anaviy
yondashuvlar bola psixologiyasiga mos va avlodlararo meros sifatida saqlanib
kelayotgan bo‘lsa, zamonaviy texnologiyalar esa ta’lim jarayonini yanada qiziqarli va
samarali qilish imkoniyatini beradi. Ushbu ikki yondashuvning uyg‘unlashuvi orqali
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
171
bolalarning nafaqat bilim olish, balki o‘zini namoyon qilish, muloqotga kirishish,
jamoa bilan ishlash kabi ko‘nikmalari rivojlanadi [5].
Bolalarni maktabga tayyorlash jarayonida zamonaviy texnologiyalar va
interaktiv metodlarning o'rni tobora ortib bormoqda, chunki hozirgi zamon ta'limi
bolalar rivojlanishining individual xususiyatlarini inobatga olgan holda amalga
oshirilishi lozim. Xususan, raqamli vositalar va innovatsion pedagogik yondashuvlar
bolalarning kognitiv, muloqot, ijtimoiy va psixomotor ko'nikmalarini rivojlantirishda
muhim omil bo'lib xizmat qilmoqda. Masalan, maktabgacha yoshdagi bolalarni
matematik va lingvistik qobiliyatlarga tayyorlash uchun maxsus mobil ilovalar,
virtual o'yinlar va o'quv platformalaridan foydalanish juda samarali hisoblanadi [6].
Hozirgi kunda bolalarni maktabga tayyorlash texnologiyalari orasida "aqlli
o'yinchoqlar"ning deb nomlangan qurilmalar alohida o'rin egallaydi. Ushbu
o'yinchoqlar bolalarning muammolarni hal qilish, ijodiy fikrlash va qaror qabul qilish
ko'nikmalarini rivojlantiradi. Misol uchun, Lego kabi konstruksiyalar yoki
robotlashtirilgan o'yinchoqlar orqali bolalar muhandislik va texnologiya sohalariga
oid dastlabki bilimlarni egallaydi.
Bundan tashqari, bolalarning maktabga psixologik jihatdan tayyorlanishi ham
dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Zamonaviy texnologiyalar yordamida stressni
kamaytirish va ijtimoiy moslashuvni oshirish maqsadida maxsus psixologik
treninglar va audiovizual materiallardan foydalanish mumkin. Virtual reallik
texnologiyalari orqali bolalarga maktab muhitini avvaldan tanishtirish, ularga sinf
xonasi, o'qituvchilar va dars jarayonlari haqida tasavvur hosil qilish imkoniyati
yaratiladi.
Shuningdek,
zamonaviy
texnologiyalar
bolalarning
muloqot
ko'nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Onlayn guruh mashg'ulotlari,
videokonferensiyalar va ijtimoiy platformalar orqali bolalar o'z tengdoshlariga
nisbatan muloqotda bo'lishni o'rganadilar, bu esa ularning kelgusida sinfdagi
faoliyatga tezroq moslashishiga yordam beradi. Shu bilan birga, interaktiv ta'lim
dasturlarida ovozli buyruqlar, vizual ko'rsatmalar va dinamik vazifalar yordamida
bolalarning e'tiborini jalb qilish va ularni faol qatnashishga undash mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
172
Zamonaviy texnologiyalarning yana bir muhim jihati bu individual
yondashuvni amalga oshirish imkoniyati hisoblanadi. Har bir bolaning rivojlanish
sur'ati va o'quv qobiliyatlari turlicha bo'lganligi sababli, moslashtirilgan o'quv
dasturlari yordamida bolalarga individual o'quv rejasi tuziladi. Bunda sun'iy intellekt
texnologiyalari bolalarning faoliyatini tahlil qiladi va ularga mos keladigan
topshiriqlarni taklif qiladi, bu esa ta'lim samaradorligini oshiradi.
Ma'lumotlarni yig'ish va tahlil qilish imkoniyatini beruvchi texnologiyalar
yordamida ota-onalar va o'qituvchilar bolalarning maktabga tayyorgarligini kuzatib
borishlari va ularga kerakli yordamni ko'rsatishlari mumkin. Misol uchun, maxsus
dasturlar orqali bolaning rivojlanish darajasi, o'rganish qobiliyati va qiyinchiliklari
haqida batafsil ma'lumot olish mumkin.
Bundan tashqari, ekologik va sog'lom turmush tarzi asosida bolalarni
maktabga tayyorlashda zamonaviy texnologiyalarning qo'llanilishi ham muhimdir.
Xususan, interaktiv ekologik o'yinlar bolalarda atrof-muhitni asrash va ekologik
mas'uliyatni oshirish bo'yicha dastlabki ko'nikmalarni shakllantiradi. Shuningdek,
bolalarning jismoniy faoliyatini rag'batlantiruvchi raqamli platformalar va o'yinlar
orqali ular sog'lom turmush tarziga tayyorlanadi.
Yuqoridagilarni inobatga olgan holda, zamonaviy texnologiyalardan samarali
foydalanish orqali bolalarni maktabga tayyorlash jarayonini nafaqat qiziqarli, balki
ilmiy asoslangan va individual ehtiyojlarga moslashtirilgan holga keltirish mumkin.
Bu esa nafaqat bolalarning, balki ularning ota-onalari va o'qituvchilarining ham o'quv
jarayonidagi ishtirokini yengillashtiradi.
Nutqni rivojlantirish. Nutq bola aqliy rivojlanishining asosiy ko'rsatkichi
bo'lib, uning mantiqiy fikrlash darajasini ham aks ettiradi. Bola fonemik eshitishni
rivojlantirish uchun so'zlar ichidagi individual tovushlarni aniqlay olishi lozim. Bu
jarayon quyidagi faoliyatlar orqali amalga oshiriladi:
O'qilgan yoki eshitilgan ertak va hikoyalarni qayta hikoya qilish.
Hikmatlar, she'rlar, qofiyalar va til ohanglarini yodlash.
Rasm yoki rasmlar qatori asosida hikoya tuzish.
Puzzle o'yinlari va rebuslar yordamida mantiqiy fikrlashni rivojlantirish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
173
Bunday mashg'ulotlar monologik nutqni o'zlashtirishni ta'minlab, bolaning
mustaqil fikr bildirish qobiliyatini rivojlantirishga yordam beradi. Og'zaki nutqni
mustahkamlash maqsadida bolalar bilan muhokamalar o'tkazish va ularga o'z
fikrlarini aniq ifodalash imkonini berish muhimdir.
Qo'l motorli ko'nikmalar. Bolaning maktabga tayyorgarligining muhim
ko'rsatkichi nozik motor ko'nikmalarini rivojlantirishdir. Qo'lning kichik
mushaklarini rivojlantirish uchun maxsus o'yinlar va mashqlar tashkil etilishi lozim.
Masalan: Plastilin yoki loydan buyumlar yasash.
Rasm chizish va bo'yash mashg'ulotlari.
Kichik buyumlarni terish yoki yig'ish mashqlari.
Bu jarayon bolalarning yozuvga tayyorligini ta'minlab, ularning qo'l
mushaklarining aniq va tezkor harakatlarini rivojlantiradi.
Matematik tayyorgarlik. Bolalarning matematik rivojlanishi uchun faqat
sanashni o'rgatish bilan cheklanmaslik lozim. Ular quyidagi ko'nikmalarni egallashi
kerak:
O'nlik ichida teskari tartibda sanash.
Raqamlarni solishtirish va ularning ko'p yoki kamligini aniqlash.
Fazoda yo'nalishni aniqlash (yuqori, past, chap, o'ng, o'rta).
Bu bilimlar maktabdagi matematik darslarni o'zlashtirishda asos bo'lib xizmat
qiladi. Shuningdek, o'yin texnologiyalari yordamida matematik tushunchalarni
qiziqarli tarzda o'rgatish mumkin.
Zamonaviy ta'lim texnologiyalari. Maktabgacha yoshdagi bolalarni ta'limga
tayyorlashda quyidagi zamonaviy texnologiyalardan foydalaniladi:
O'yin texnologiyalari: Bolalarning bilim olishga bo'lgan qiziqishini oshirish,
ular o'rtasida ijobiy raqobat muhitini yaratish va yangi bilimlarni mustahkamlash
imkonini beradi.
Sog'liqni saqlashni ta’minlovchi texnologiyalar: Barmoqlarning nozik motorli
ko'nikmalarini rivojlantirish uchun kinezioterapiya mashqlari qo'llaniladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
174
TRIZ texnologiyasi: Bolalarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga
qaratilgan. Masalan, "Ertakdan buyumlar", "Sehrli tayoqcha" kabi mashg'ulotlar
orqali faraz qilish va ijod qilish ko'nikmalari shakllantiriladi.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT): Multimedia vositalari
yordamida ta'limni qiziqarli va samarali qilishga xizmat qiladi.
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish texnologiyasi (TRKM): Bolalarda fikrlash,
muammoli vaziyatlarni hal qilish va xulosa chiqarish qobiliyatlarini shakllantiradi.
O'qitish usullari va tashkiliy shakllari
Ta'lim jarayonida quyidagi usullardan foydalanish tavsiya etiladi:
Og'zaki usullar: Tushuntirish, suhbat, muhokama qilish.
Tasviriy usullar: Rasmlar, videolar va model asosida ishlash.
Amaliy usullar: O'yinlar, topshiriqlar va mashqlar.
Mashg'ulotlar frontal, guruhli, juftlik va individual shakllarda tashkil etilishi
mumkin. Har bir shakl bolalarning shaxsiy rivojlanishiga xizmat qiladi.
Xulosa. Bolalarni maktabga tayyorlashda zamonaviy texnologiyalarni
qo‘llash nafaqat ta’lim sifati, balki bolalarning intellektual, ijodiy va ijtimoiy
rivojlanish darajasini oshirishda ham muhim omil sifatida namoyon bo‘ladi. Shu bois,
ushbu yo‘nalishda olib borilayotgan tadqiqotlar va amaliyotdagi tajribalar natijalari
mazkur soha rivojiga ulkan hissa qo‘shishi shubhasizdir. Mazkur maqolada
zamonaviy texnologiyalarning nazariy va amaliy asoslarini o‘rganish orqali ta’lim
jarayonida ularni qo‘llash mexanizmlari tahlil qilinadi va amaliyot uchun aniq
tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Bolalarni maktabga tayyorlash jarayonida zamonaviy texnologiyalarni
qo'llash, ta'limning samaradorligini oshirishda muhim rol o'ynaydi. Nutqni
rivojlantirish, qo'l motorli ko'nikmalarni shakllantirish va matematik tayyorgarlikni
oshirishga qaratilgan faoliyatlar bolalarning intellektual va ijodiy salohiyatini
kuchaytiradi. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar va innovatsion yondashuvlar
yordamida har bir bolaning shaxsiy imkoniyatlarini maksimal darajada ochish,
ularning maktabga muvaffaqiyatli moslashuvini ta'minlaydi. Shu sababli,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
175
maktabgacha ta'lim tizimida innovatsion texnologiyalardan foydalanish ustuvor
yo'nalishlardan biri hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Xurvalieva T .L Bolalarni maktabga tayyorlash// М.: "Zebo Print". Toshkent ‒
2024. 100 b.
2. Агапова И.Ю., Чеховская В.Б., Подготовка детей к школе // Начальная
школа. – 2004. - №3 – с. 19 – 20
3. Афонькина Ю.А., Борисова О.Е., Белотелова Т.Э., Познавательная
деятельность дошкольников в игровом взаимодействии. Коррекционно–
развивающие занятия. Игры// авт. – сост. Афонькина, Ю.А., Борисова, О.Е.,
Белотелова, Т.Э. – Волгоград: Учитель, 2017. – 52 с.
4. Афонькина Ю.А., Борисова О.Е., Белотелова Т.Э., Развитие умения управлять
собой. Цикл коррекционно–развивающих занятий с детьми 5–7 лет //–
Волгоград: Учитель, 2014. – 243 с.
5. Байбородова Л.В., Дополнительное образование детей. Психолого –
педагогическое сопровождение. Учебник. – изд.: Юрайт, 2017 – 413 с.
6. Безруких М.М., Парамонова Л.А., Слободчиков В.И., Предшкольное
обучение: «плюсы» и «минусы» // Начальное образование. – 2006. - №3. – с. 9
– 11
7.
Gaynazarova, G. A., & Olimjonova, N. (2023). MAKTABGACHA YOSHDAGI
BOLALARDA
IJTIMOIY
MOSLASHUV
KO
‘NIKMALARINI
SHAKLLANTIRISH.
Лучшие интеллектуальные исследования
,
8
(1), 65-72.
8. Gaynazarova, G. A., & Shonasirova, Z. Y. D. (2023). MAKTABGACHA TA’LIM
TIZIMIGA HORIJIY TAJRIBALARNI QO ‘LLASHNING ZARURATI.
Science
and innovation
,
2
(Special Issue 5), 721-724.
