MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
27
TOPONIMLARNING SEMANTIK BO‘LINISHI
Abdullayeva Mumtozabegim
Andijon davlat chet tillari instituti talabasi
Anotatsiya: Toponimlarning semantik bo‘linishi geografik nomlarning
ma’nolarini turli kategoriyalar bo‘yicha tasniflashni o‘z ichiga oladi. Bu bo‘linish,
odatda, toponimlarning tabiatshunoslik, madaniyatshunoslik, tarixiy yoki ijtimoiy
ma'nolarini hisobga olib amalga oshiriladi. Toponimlar, o‘zida tabiiy obyektlar,
ijtimoiy ahamiyatga ega joylar yoki etnik-guruhlarning madaniy xususiyatlarini aks
ettirishi mumkin. Semantik bo‘linish orqali toponimlar o‘rtasidagi farqlar va
ularning kengroq kontekstdagi o‘rni aniqlanadi.
Kalit so'zlar: toponimlar, semantik bo‘linish, geografik nomlar, tabiiy
obyektlar, madaniyatshunoslik, tarixiy ma'no, ijtimoiy kontekst.
Toponimik
material,
uning
tuzilishi
murakkabligiga
qaramay,
rasmiylashtirilishi kerak, chunki har bir toponim geografik obyekt nomi vazifasini
bajaradigan so‘z yoki so‘z birikmasi hisoblanadi. Toponim lisoniy jihatdan yozuv,
tarkibiy, semantik va geografik kabi o‘ziga xos xususiyatlar bilan ajralib turadi.
Toponimiyaning semantik belgilari toponimlarning bir qismi bo‘lgan
leksemalar ma'nolarida namoyon bo‘ladi. Agar toponimlarning tuzilishi asosan til
omillari bilan belgilanadigan bo‘lsa, unda ularning semantikasi ko‘p jihatdan tashqi
omillarga, masalan, tabiiy muhitga (landshaft, hayvonot va o‘simlik dunyosi),
insonning iqtisodiy faoliyatiga, shuningdek uning kosmogonik va estetik
tushunchalariga bog‘liq. Umuman olganda, toponimlarning semantikasi odamlarning
tarixiy dunyoqarashini aks ettiradi, deyish mumkin. Shu nuqtai nazardan, toponimlar
ikki guruhga bo‘linadi:
Toponimlarning semantik bo‘linishi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
28
Obyektni geografik jihatlari o‘rganilishida ham nom asosiy o‘rin tutadi, chunki
dunyoda geografik joylar ko‘p, xaritada ular o‘z nomlari bilan aniqlik kasb etadi.
Inson bu dunyoda mavjud ekan, albattta, biror bir faoliyat bilan mashg‘ul bo‘ladi.
Faoliyat maonlari: maktab, zavod, bozr, do‘kon kabi nonimativ birliklar bilan
ko‘rsatilsa, ularni yanada aniqlashtirish uchun nom qo‘yiladi, bu nomlar o‘sha
faoliyat mashhur shaxslari yoki faoliyat bilan bog‘liq qadriyatlarga asoslanadi.
Onomastika nazariy jihatdan o‘rganilar ekan, toponimlar o‘z nomlarining
xususiyatlariga qarab, har xil turlarga bo‘linishi aniqlandi:
a)
adabiy va dialektik,
b)
nasriy va she'riy (masalan, badiiy matnlarda),
c)
zamonaviy va tarixiy,
d)
nazariy va amaliy
1
.
Toponimiyaning universal xususiyatlaridan biri bu nomni bir obyektdan
boshqasiga o‘tkazishdir. Odatda, suv havzalari va landshaftning tabiiy xususiyatlari
kabi geografik xususiyatlarning nomlari qadimiyroq va ko‘pincha oldingi avlodlar
tomonidan qoldirilgan. Aholi punktlarining nomlari ko‘pincha ushbu mashhur
joylarga bog‘langan.
Geografik ob'ektning nomi uning birinchi belgisidir. Inson yashaydigan muhit
nafaqat uning uyi va ish joyini, balki geografik nomlarni ham o‘z ichiga oladi, ularsiz
ob'ektlarning joylashishini aniqlash mumkin emas. Nomlar ma'lum bir atmosferani
yaratadi va inson hayotiga ta'sir qiladi. Qadimgi joy nomlarini saqlab qolgan
toponimika, go‘yo yerning boyligi, tarixi va xalq taqdiri haqida xabar qiluvchi tildir.
1
Нафасов
Т.
Топонимы
Кашкадарьинской области. Автореф. дис... канд. филол. наук.-Ташкент, 1968, 24 с.
obyektning fizik-geografik
xususiyatlarini aks ettiruvchi
nomlar; shahar nomlari, tog‘
nomlar, daryo nomalri
inson faoliyati bilan bog‘liq
nomlar zavod, fabrika
nomalri, fermalar nomlari va
boshqalar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
29
Lingvokulturologiyani o‘rganish til va madaniyatning yaqin aloqalariga,
shuningdek, ularning milliy o‘ziga xoslik va uning lingvistik ifodasi kontekstidagi
o‘zaro ta'siriga qaratilgan. Shu nuqtai nazardan, til dunyo haqidagi g‘oyalar
to‘plamini aks ettiradigan va dunyoning lisoniy manzarasini tashkil etadigan
tushunchalar tizimi sifatida taqdim etilgan noyob va o‘ziga xos hodisa sifatida
qaraladi. Ifoda vositasi sifatida qaraladigan to‘g‘ri nomlar onomastikada mavjud
bo‘lgan madaniy va tarixiy ma'lumotlarni saqlab, xalq madaniyati va mentalitetining
muhim manbai hisoblanadi.
Shuningdek, onomastikaning kichik bo‘limi bo‘lgan toponimika geografik
nomlarni, ularning ma'nolari va faoliyatini o‘rganadi. Toponimlar — bu yer yuzidagi
turli xil narsalarga murojaat qilish uchun ishlatiladigan to‘g‘ri nomlar-katta tabiiy va
sun'iy narsalardan tortib to kichikgacha, madaniy, ijtimoiy va tarixiy omillar ta'sirida
so‘z boyligining bir qismini tashkil etadi.
Nominativ belgilarga ega nomlar tashqi (ifoda jihatidan) va ichki (mazmun
jihatidan) tomonlarga ega bo‘lib, ular inson bilimlari natijalarini aks ettiradi.
Toponimning ma'nosi lingvistik va ekstralingvistik ma'lumotlarning murakkab
majmuasini o‘z ichiga oladi. Biroq, bu geografik nomlar ortidagi ekstralingvistik
(ensiklopedik) ma'lumotlar bo‘lib, ular alohida lingvokulturologik ahamiyatga ega.
Nominatsiya jarayoni tilning paydo bo‘lishidan kelib chiqadi va ko‘p bosqichli hodisa
bo‘lib, uning davomida umumiy toponimik qonunlarga asoslangan so‘z yaratiladi.
Geografik ob'ektlarni nominatsiyalashning birinchi bosqichi - bu nom tanlashni
belgilaydigan va toponim paydo bo‘lishining sabablarini tushuntiradigan dominant
xususiyatdir. Ushbu belgilar turli mamlakatlarda o‘xshash bo‘lishi mumkin, chunki
tog‘lar, shaharlar yoki qishloqlar kabi fizik-geografik xususiyatlar ko‘pincha bir xil
ko‘rsatiladi.
Tabiiy-geografik sharoitlar va inson bilan aloqalar bo‘yicha nominatsiya
tamoyillarini umumiy deb hisoblash mumkin. Nominatsiya natijasida og‘zaki belgi
idrok funksiyasiga ega va uchta elementdan iborat so‘z orqai paydo bo‘ladi: a)
denotat, b) shakl va c) ma'no
2
. So‘zning ma'nosi nom va ma'no o‘rtasidagi
2
Никонов В.А. Введение в топонимику [Текст] / В.А. Никонова. – М., 1965. – 305с.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
30
munosabatlar bilan belgilanadi. Har bir nom ham tarkibiy, ham ijtimoiy
motivatsiyaga ega, shuning uchun belgining moddiy tomoni shartli, ideal tomoni esa
ona tilida so‘zlashuvchilarning ob'ektiv dunyosi va bilimlarini aks ettiradi.
V. A. Nikonovning fikricha, toponimlarning ma'nolarini uch darajaga bo‘lish
mumkin:
1) dotoponimik (apellativ, etimologik);
2) toponimik (to‘g‘ridan-to‘g‘ri geografik);
3) posttoponimik (ottoponimik)
3
.
Oxirgi darajaning o‘ziga xos xususiyati, ona tilida so‘zlashuvchining bilim
darajasiga qarab, taniqli va individual bo‘lishidir. Bunda geografik ob'ektlarni
nomlash jarayonini o‘zaro bog‘liq bo‘lgan ikkita bosqichga bo‘lish mumkin:
1) nominatsiya uchun ob'ektni o‘xshashlardan tanlash,
2) ma'lum bir nomni tanlash.
Shunga asoslanib, toponimlarning asosiy va tabiiy funksiyalari manzil-
ko‘rsatkich va nominativ funksiyalar ekanligi haqida bahslashish mumkin. Aniq
semantikaga ega bo‘lgan joy nomlarini ham hisobga olish kerak, ular mos yozuvlar
nuqtasi bo‘lib xizmat qiladi, chunki ular ko‘pincha ob'ektlar yoki odamlarning
xususiyatlari va munosabatlarini aks ettiradi.
M.V. Gorbanevskiy o‘z tadqiqotlarida toponimni zamon va sharoitlarni aks
ettiruvchi ijtimoiy belgi sifatida ko‘radi. Geografik nomlar jamiyatdagi o‘zgarishlarga
hamohang hamda shu bilan birga barqaror va turli davrlarni boshdan kechiradi, bular
tilshunoslar uchun yodgorliklar va qimmatli ma'lumot manbalariga aylanadi
4
.
Toponimlar ma'lum bir hududda yashovchi xalqlar va madaniyatlarning
dunyoqarashini aks ettiradi. Diaxronik tadqiqotlar sabali tilning rivojlanish
qonuniyatlarini, so‘z birikmalaridagi o‘zgarishlarni kuzatish, so‘zlarning asl shaklini,
ularning tarixi va boshqa tillar bilan aloqasini o‘rnatish, shuningdek, yo‘qolgan
3
O‘sha manba.
4
Горбаневский М.В. Русская городская топонимия: проблемы ист.- культурного изучения и современного
лексикографического описания: Автореф. дис. ... д-рафнлол. наук/Ин-трус.яз. им. АСП. [Текст] / М.В.
Горбаневский. – М., 1994. 39 с
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
31
so‘zlarni aniqlash mumkin. Shuningdek, boshqa funksiyalar qatorida geografik
nomlar ham kumulatif funksiyani bajaradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.НАФАСОВ Т.ТОПОНИМЫ КАШКАДАРЬИНСКОЙ ОБЛАСТИ. АВТОРЕФ.
ДИС... КАНД. ФИЛОЛ. НАУК.-ТАШКЕНТ, 1968, 24 С.
2
.НИКОНОВ В.А. ВВЕДЕНИЕ В ТОПОНИМИКУ [ТЕКСТ] / В.А.
НИКОНОВА. – М., 1965. – 305С
3.ГОРБАНЕВСКИЙ
М.В.
РУССКАЯ
ГОРОДСКАЯ
ТОПОНИМИЯ:
ПРОБЛЕМЫ ИСТ.- КУЛЬТУРНОГО ИЗУЧЕНИЯ И СОВРЕМЕННОГО
ЛЕКСИКОГРАФИЧЕСКОГО ОПИСАНИЯ: АВТОРЕФ. ДИС. ... Д-РАФНЛОЛ.
НАУК/ИН-ТРУС.ЯЗ. ИМ. АСП. [ТЕКСТ] / М.В. ГОРБАНЕВСКИЙ. – М., 1994.
39 С
4. MUNOSIBKHAN, I., & MUMTOZA, A. (2023). FORMATION OF
INTERCULTURAL COMMUNICATION COMPETENCE IN PRESCHOOL
CHILDREN.
JOURNAL OF LANGUAGE AND LINGUISTICS
,
6
(4), 167-170.
5. ИШАНЖАНОВА, М., & ҚЎЧҚАРОВА, О. МАКОН ИФОДАЛОВЧИ
ДЕЙКТИК БИРЛИКЛАРНИНГ МОРФОЛОГИК ТАДҚИҚИ.
ЎЗБЕКИСТОН
РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ
ЗАҲИРИДДИН МУҲАММАД БОБУР НОМИДАГИ АНДИЖОН ДАВЛАТ
УНИВЕРСИТЕТИ
,
270
.
6. ИШАНЖАНОВА, М. С. (2021). МАКОН” НИ ИФОДАЛОВЧИ ДЕЙКТИК
БИРЛИКЛАРНИНГ ЧОҒИШТИРМА ТАДҚИҚИ (ФРАНЦУЗ ВА ЎЗБЕК
ТИЛЛАРИДАГИ МАТНЛАР ТАҲЛИЛИ МИСОЛИДА) ФИЛОЛОГИЯ
ФАНЛАРИ БЎЙИЧА ФАЛСАФА ДОКТОРИ (PHD) ИЛМИЙ ДАРАЖАСИНИ
ОЛИШ УЧУН ЁЗИЛГАН ДИССЕРТ.
7. ИШАНЖАНОВА, М. ШАХС ДЕЙКСИСИНИНГ НУТҚИЙ МУЛОҚОТДА
ИФОДАЛАНИШ ХУСУСИЯТЛАРИ.
ILMIY ХABARNOMA. НАУЧНЫЙ
ВЕСТНИК
УЧРЕДИТЕЛИ:
АНДИЖАНСКИЙ
ГОСУДАРСТВЕННЫЙ
УНИВЕРСИТЕТ ИМ. ЗМ БАБУРА,(1)
, 92-95.
