MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
272
BIOLOGIYA DARSLARI SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA
VIRTUAL LABORATORISHA MASHG'ULOTLARIDAN FOYDALANISH
Avezova Muhayyo Hasan qizi
Buxoro Davlat universiteti o‘qituvchisi
Muyidinova Shahnozabonu Sharif qizi
Buxoro davlat universiteti talabasi
Annotatsiya: мazkur maqolada ta’lim muassasalarida virtual laboratoriya
mashg’ulotlaridan foydalanishning ahamiyati va biologiya darslarida mashg’ulotlar
tashkillashtirishning samaradorligini oshirishda virtual laboratoriyalarning o‘rni
yoritib berilgan.
Kalit so‘zlar: virtual laboratoriya, interaktiv metodlar, metodika, darsliklar,
texnologiya, tajriba, o’rgatish, animatsiya, vosita, kontekst, vizualizatsiya,
simulyatsiya.
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ВИРТУАЛЬНЫХ ЛАБОРАТОРНЫХ
ЗАНЯТИЙ ДЛЯ ПОВЫШЕНИЯ ЭФФЕКТИВНОСТИ УРОКОВ
БИОЛОГИИ
Авезова Мухайе Хасан кизи
Преподаватель Бухарского государственного университета
E-mail: avezovamuhayyo95@gmail.com.
Муидинова Шахнозабону Шариф кызы
Студент Бухарского государственного университета
Аннотация: В данной статье освещается важность использования
виртуальных лабораторных занятий в образовательных учреждениях и роль
виртуальных лабораторий в повышении эффективности организации занятий
на уроках биологии.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
273
Ключевые слова: виртуальная лаборатория, интерактивные методы,
методология, учебники, технологии, эксперименты, обучение, анимaция, среда,
контекст, визуализaция, моделирование.
USING VIRTUAL LABORATORY CLASSES TO IMPROVE THE
EFFECTIVENESS OF BIOLOGY LESSONS
Avezova Mukhaye Khasan kyzy
Lecturer at Bukhara State University
E-mail: avezovamuhayyo95@gmail.com.
Muidinova Shakhnozabon Sharif kyzy
Student of Bukhara State University
Annotation: This article highlights the importance of using virtual laboratory
classes in educational institutions and the role of virtual laboratories in improving
the effectiveness of training organization in biology classes.
Keywords: virtual laboratory, interactive methods, methodology, textbooks,
technology, experience, teaching, animation, tool, context, visualization, simulation.
KIRISH
Bugungi kunda respublikamizdagi barcha ta’lim maskanlarida ta’lim
jarayonini takomillashtirish uchun o’quv jarayoni samaradorligini oshirish eng
muhim vazifalardan biridir. O’qituvchining dars jarayonida o’quvchilarga bergan
bilimlari yig’indisini laboratoriya mashg’ulotlarida qo’llash uning amaldagi
tadbig’idir.
Hozirgi kunda butun dunyoda axborot texnologiyalar sohasi jadallik bilan
rivojlanayotgan bir davrda yurtimizda ham bu sohada salmoqli ishlar olib borilmoqda.
Prezidentimiz farmoni bilan ta’lim tizimida aniq va tabiiy fanlarni rivojlantirishga
katta e’tibor qaratilyapti. Sir emaski, respublikamiz hududida ta’lim, asosan, nazariy
ta’lim texnologiyalari asosida olib boriladi. O‘quvchilar tomonidan o‘zlashtirilgan
bilimlarning amalda samarali qo‘llanishi uchun nazariy bilimlar amaliy ko‘nikmalar
bilan mustahkamlanishi maqsadga muvofiq.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
274
Amaliyot davrida, ayniqsa, o‘quv jarayonida o‘quvchilar tomonidan o‘qish va
amaliy ko‘nikmalarni egallash samaradorlinini pasaytiradigan qator omillar mavjud:
• olingan nazariy bilimlarni amaliy mustahkamlashda qo‘llanuvchi qurilma,
material va boshqa vositalar qimmat, kamyob bo‘lganligi yoki boshqa sabablarga
ko‘ra yetarli darajada emas;
• tabiiy fanlarda, ayniqsa, fizika, kimyo fanlarida o‘rganilayotgan
jarayonlarning o‘tkinchilik koeffitsienti shunchalik katta bo‘lishi mumkinki, o‘quvchi
sodir bo‘layotgan o‘zgarishlarni kuzatish va tushunishga ulgurmaydi;
• real sharoitda laboratoriya ishlarini bajarish sog‘liq uchun zararli bo‘lishi
mumkin. Shu nuqtai nazardan, amaliyot va laboratoriya mashg‘ulotlarini, o‘quv-
tajriba jarayonlarini tashkillashda virtual laboratoriyalar imkoniyatlaridan keng
foydalanish yuqorida keltirilgan masalalarga ma’lum darajada yechim topish
imkonini beradi.
Shu bois o’quv jarayonini takomillashtirishda virtual laboratoriyalardan,
virtual demonstratsiyalardan foydalanish va o’quv jarayonining samaradorligini
oshirish sohasida uslubiy ishlanmalarni yaratish va ularni ta’lim jarayoniga tadbiq
etish dolzarb masala hisoblanadi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Virtual laboratoriyalar-bu ta'lim texnologiyasidagi yangiliklardan biri bo'lgan
dastur, chunki u haqiqiy voqelikni almashtirish va modellashtirishga qodir. Talaba bu
voqelikda o'z his-tuyg'ulari va ba'zi yordamchi qurilmalardan foydalanish orqali
o'zaro ta'sir qiladi va ishtirok etadi. Virtual-bu haqiqiy laboratoriyalarni taqlid
qiladigan laboratoriyalar, ular orqali talaba laboratoriya tajribalarini masofadan turib
o'tkazishi mumkin.(1)
Bunday laboratoriyalarning avzalliklari:
- tajribalar uchun zarur bo'lgan qurilmalarning etishmasligini qoplaydi ;
- cheklangan amaliyot vaqtining mavjudligi ;
-laboratoriyalar sonining yetishmasligi tufayli erishish qiyin bo'lgan virtual
tajribalar bilan kurs g'oyalarining aksariyatini qamrab olishi mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
275
Virtual laboratoriyalar tabiiy fanlar doirasida kerakli eksperimental o'rganish
tajribasini taklif qilish uchun kurashayotgan ta'lim muassasalari duch keladigan
muammolarga javob sifatida qabul qilindi. Laboratoriya xonalarini tashkil qilish ko'p
vaqt, xarajatlarni, shuningdek xavfsizlik va mehnatni muhofaza qilish qoidalariga
rioya qilishni talab qiladi. Bundan tashqari, talabalar haqiqiy laboratoriya
mashg'ulotlarida qatnasha olmasalar, ular mashq qilish uchun ikkinchi imkoniyatga
ega bo'lmasliklari mumkin.
Ilmiy laboratoriyalarda tajribalar o'tkazish talabalarni xavf ostiga qo'yishi
mumkin, ayniqsa kimyoviy reagentlar yoki hayvonlar namunalaridan foydalanishni
o'z ichiga oladi. Ilmiy laboratoriyalarda tajriba o'tkazishda yuzaga kelishi mumkin
bo'lgan ba'zi baxtsiz hodisalar kuyish, elektr toki urishi, gaz oqishi, salbiy kimyoviy
reaktsiyalar va infektsiyalardir . Demak, Biologiya kabi fanini o'qitish uchun axborot-
kommunikatsiya texnologiyalaridan (AKT) foydalanishni birlashtirish yaxshi
boshlanishdir, chunki bu fan laboratoriyada juda ko'p amaliy ishlarni o'z ichiga oladi.
Garchi
tajriba
o'tkazishda
amaliy
mashg'ulotlar
talabalar
uchun
laboratoriyada berilgan vazifani bajarish uchun o'tishi juda muhim deb hisoblansa-da,
kompyuterlardan o'quv materiallari, shu jumladan veb-saytlar, o'quv qo'llanmalari va
qayta ko'rib chiqish uchun kompyuter o'quv paketlari, virtual ekskursiyalar va virtual
laboratoriyalar (VL) shuningdek, talabalarga o'quv materiallari sifatida foydalanishga
imkon beradi. laboratoriyada mavjud bo'lmagan tadbirlarda ishtirok eting. VL
arzonroq, osonroq va o'quv jarayonida talabalar e'tiborini jalb qila oladigan yangi
o'qitish strategiyasi hisoblanadi. Ma'lum qilinishicha, bir nechta biologiya
o'qituvchilari laboratoriya ishlarida AKTdan foydalanadilar, bu fanni o'qitishning
asosi sifatida tan olingan.
Shu bilan birga, ko'plab tadqiqotlar, shuningdek, vakillik o'quv materiallari
uchun oddiy shakllar o'qitish uchun samarali emasligini isbotladi . Boshqa tomondan,
fanni o'qitish uchun virtual o'rganishda ishlatiladigan stsenariylar samarali ekanligini
isbotladi . Fan mavzularining tajribalarini o'tkazishda aniq mavzularga asoslangan
stsenariylardan foydalanishni birlashtirib, bu talabalarga o'rganilgan mavzularni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
276
yanada mazmunli tushunishga yordam beradi. Bu ularning haqiqiy stsenariylarni
o'rganilgan mavzular bilan bog'lashi mumkinligi bilan bog'liq.
Kontekst, simulyatsiya, vizual va audio orqali virtual laboratoriya muhitida
ssenariylar orqali haqiqiy vaziyatlarni taqlid qiladigan o'qitish strategiyalari ko'proq
ijodiy talabalarni yaratishi kutilmoqda . Demak, ssenariyga asoslangan ta'lim
yondashuvi va virtual laboratoriya simulyatsiyalarining kombinatsiyasi talabalarni
murakkab va murakkab asboblardan foydalanishni o'z ichiga olgan holda o'qitishda
samarali vositadir. Ssenariyga asoslangan ta'lim yondashuvida ham to'qima
madaniyati markaziga sayohat kabi virtual sayohatlar talabalarga haqiqiy saytga
tashrif buyurishdan oldin mavzu bo'yicha g'oyalar va ko'nikmalarni rivojlantirishga
yordam beradi.
XULOSA
Shunday qilib , virtual laboratoriya mashg’ulotlari maktabda shu bilan birga
oliy o‘quv yurtlarda biologiyani o'rganishda samarali yordamchi vosita sifatida
foydalaniladi. Zamonaviy darsga axborot texnologiyalarini joriy etish sifatni oshiradi,
talabalarning bilimlari, darslarning sifati mavzuga qiziqishning paydo bo'lishiga
yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Truxin A.V. Ob ispolzovanii virtualnыx laboratoriy v obrazovanii / A.V.
Truxin// Otkrыtoe i distansionnoe obrazovanie. – 2002 – № 4 (8). –81–82b.
2.
Elnakeeb M. А., Attia. M. R. Virtual labs and their impact on developing
students' skills in science course. Soderjatelnie i protsessualnie aspekti sovremennogo
obrazovaniya .2021.
3.
Qodirov S.S. Virtual borliq texnologiyasini qo’llash sohalari va ularni
yaratishdagi texnik, dasturiy va tashkiliy muammolar.−Farg’ona: “Zamin nuri”, 2014.
4.
Avezova M.H,, Inklyuziv ta'limning rivojlanish tarixi va ahmiyati. Ta'lim, fan
va innovatsiya. 2023-.4-tom-16-19- b.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
277
5.
Salimova S.F., Avezova M.H.- Applications and inclusive aspects of robotic
techniques and artificial intelligence in biology education- American Journal of
Pedagogical and Educational Research. Volume -30-November – 2024-12-17-b.
6.
Salimova S.F., Avezova M.H- Innovatsionnie podxodi k prepodavaniyu
biologii posredstvom inklyuzivnogo obrazovaniya- O‘zbekiston milliy universiteti
xabarlari, 2024, [1/11]issn 2181-7324-179-181-b.
