MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
267
BIOLOGIYA FANINI O‘QITISHDA MUAMMOLI TA’LIM
METODLARINI TASHKIL ETISH.
Avezova Muhayyo Hasan qizi
Buxoro Davlat universiteti o‘qituvchisi
Shomurodova Gulnoza Shavkat qizi
Buxoro davlat universiteti talabasi
ANNOTATSIYA: Mazkur maqolada biologiya fanini o’qitishda muammoli
ta’lim metodlaridan foydalanishning ahamiyati va biologiya darslarida
mashg’ulotlar tashkillashtirishning samaradorligini oshirishda ushbu metodlarning
o‘rni yoritib berilgan.
Kalit so‘zlar: muammoli ta’lim, bilim, ko‘nikma, mantiqiy fikr, nostandart
masala, muammoli vaziyat, gipoteza.
Организация проблемных методов обучения в преподавании
биологической науки.
Авезова Мухайё Хасан кызы
Преподаватель Бухарского государственного университета
E-mail: avezovamuhayyo95@gmail.com.
Шомуродова Гульноза Шавкат кызы
Студент Бухарского государственного университета
АННОТAЦИЯ: В данной статье освещается значение использования
проблемных методов обучения в преподавании биологических дисциплин и роль
этих методов в повышении эффективности организatsiи занятий на уроках
биологии.
Ключевые слова: проблемное обучение, знания, умения, логические
рассуждения, нестандартный вопрос, проблемная ситуация, гипотеза.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
268
Organization of problematic educational methods in the teaching of
biology.
Avezova Mukhayo Khasan kyzy
Lecturer at Bukhara State University
E-mail: avezovamuhayyo95@gmail.com.
Shomurodova Gulnoza Shavkat kyzy
Student of Bukhara State University
ANNOTATION: This article highlights the importance of using problematic
educational methods in teaching biology and the role of these methods in improving
the effectiveness of training organization in biology classes.
Keywords:problem education, knowledge, skills, logical thinking, non-
standard issue, problem situation, hypothesis.
KIRISH
Bugungi kundа dunyоdа fаn vа texnikаning jаdаl rivоjlаnishi, tа’limdа
nаzаriyа bilаn аmаliyоt birligi hаmdа tа’limni ishlаb chiqаrish bilаn
integrаtsiyаlаshuvi tаlаblаri tаlаbаning mustаqil fаоl vа оngli mehnаtigа аsоslаngаn,
uning ijоdiy fаоliyаtini rаg‘bаtlаntirаdigаn, tаfаkkurini rivоjlаntirаdigаn, vаqtini
tejаydigаn, bilim о‘rgаnishini qulаylаshtirаdigаn zаmоnаviy texnоlоgiyаlаrni ishlаb
chiqish vа о‘quv jаrаyоnigа tаdbiq etishni tаqоzо etаdi. Shunday ekan, pedagoglar
tomonidan o’quvchilarda nafaqat fan sohasi bo'yicha yetarli bilimga ega bo'lishi,
balki, ushbu bilimlarni amalda foydalana olishi va mantiqiy fikrlay olish qobilyatini
ham rivojlantirishi talab etiladi. Bunda esa o'qituvchilar muammoli ta'lim
texnologiyalaridan unumli foydalanishi maqsadga muvofiqdir.
Muаmmоli tа’lim - bu mаntiqiy fikrlаsh оperаtsiyаsi (tаhlil, umumlаshtirish)
vа tаlаbаlаrning izlаnishli fаоliyаti qоnuniyаtlаrini (muаmmоli vаziyаt, bilishgа
qiziqish, ehtiyоj) hisоbgа оlib tuzilgаn tа'lim vа о’qitishning ilgаri mа'lum bо'lgаn
usullаrini qо’llаshi qоidаlаrining yаngi tizimidir. Shuning uchun hаm muаmmоli
tа'lim kо‘prоq tаlаbа fikrlаsh qоbiliyаtining rivоjlаnishini, uning umumiy rivоjlаnish
vа e'tiqоdining shаkllаnishini tа'minlаydi. Boshqacha aytganda, avval o‘zlashtirgan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
269
bilim va ko‘nikmalarini yangi vaziyatlarda qo‘llab, bilimlami chuqurlashtiradi,
kengaytiradi.
Muammoli o‘qitishda kechadigan jarayonlarning psixologik mexanizmi
quyidagicha bo‘ladi: inson ziddiyatli, yangi, noma’lum muammoga (muammo
murakkab nazariy yoki amaliy masala bo‘lib, yashirin ziddiyatlarni qamrab oladi,
uning yechimi turli, hatto muqobil vaziyatlarni talab etadi) duch keladi, unda
hayratlanish, ajablanish holati paydo boladi, «gap nimada?» degan savol tug‘iladi.
O‘quvchi noma’lum yechimni topish uchun mustaqil yoki o‘qituvchi yordamida
izlanadi. Muammoni jamoaviy hal etishda paydo boluvchi, subekt-obekt-subekt
munosabatlari ijodiy fikrlashni faollashtirishga olib keladi. Muammoli o‘qitishning
asosiy belgisi, bu ilmiy, o‘quv yoki barcha faoliyat turlarida paydo bo‘ladigan zaruriy
obektiv qarama-qarshiliklar aksi hisoblanadi. Bu esa barcha sohalarning
harakatlantiruvchi va rivojlantiruvchi manbaidir. Shu sababli muammoli oqitishni
rivojlantiruvchi deb atash mumkin, zero uning maqsadi bilimlarni, farazlarni
shakllantirish, ularni ishlab chiqish va yechishdan iboratdir. Muammoli o‘qitishda
fikrlash jarayoni faqat muammoli vaziyatni yechish maqsadida joriy etiladi, u
nostandart masalalarni yechish uchun zarur bo‘lgan fikrlashni shakllantiradi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Muammoli ta'lim quyidagi bosqichlarni o'z ichiga oladi:
Umumiy muammoli vaziyatdan xabardorlik.
Ushbu bosqichda talabalar quyidagilarga duch kelishadi ularni hayratda
qoldiradigan, hayratga soladigan, tushunmovchilikka olib keladigan vaziyat;
Uni tahlil qilish, ma'lum bir muammoni shakllantirish.
Ushbu bosqichda talabalar muammoli vaziyatni tahlil qiladilar, undagi
qarama-qarshiliklarni aniqlaydilar, ular aniq bir muammoni aniqlaydilar. Masalan, bir
stakan suv va qoshiq bilan muammoli vaziyatni tahlil qilish, talabalar qoshiqning
cho'kmasligi va uning tarkibi suvdan og'irroq bo'lgan metalldan iboratligi ziddiyatni
aniqlashlari mumkin
Qaror (farazlarni ilgari surish, asoslash, ularni ketma-ket tekshirish).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
270
Bu bosqichda talabalar farazlarni, ya'ni muammoni qanday hal qilish
mumkinligi haqidagi taxminlarni ilgari suradilar. Buning uchun ular o'z bilimlari va
tajribalaridan foydalanadilar, shuningdek tadqiqot olib boradilar.Gipotezalar ilgari
surilgandan so'ng, ularni asoslash kerak. Buning uchun talabalar gipotezalarni
tasdiqlovchi yoki rad etadigan dalillarni keltirishadi. Agar gipotezalar bo'lmasa
tasdiqlangan, talabalar yangi farazlarni ilgari suradilar va ularni sinab ko'rishadi. Bu
jarayon muammoning yechimi topilmaguncha davom etadi;
Qarorning to'g'riligini tekshirish.
Ushbu bosqichda talabalar topilgan yechimning to'g'riligini tekshiradilar.
Buning uchun ular uni yangi vaziyatlarda qo'llashadi, shuningdek ilmiy bilimlar bilan
taqqoslashadi. Agar qaror to'g'ri bo'lsa, talabalar uni mustahkamlaydilar xotirada va
keyingi o'quv faoliyatida qo'llaniladi.
Biologiyani o'qitishda o'quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish,
ularda ijodiy va mustaqil fikr yuritish ko'nikmalarini rivojlantirishda muammoli ta
’lim texnologiyasi asosiy o'rinni egallaydi.Muammoli ta’lim texnologiyasi o'qitishda
muammoli vaziyatlarni
vujudga keltirishga asoslanib, uni maqsadga muvofiq holda, darsning turli
bosqichlari, jumladan, uy vazifasini so'rash, yangi mavzuni o'rganish, o'rganilgan
mavzuni umumlashtirish va yakunlashda foydalanish tavsiya etiladi.
Biologiya o'qituvchisi muammoli vaziyatlarni darsning qaysi bosqichida
vujudga keltirishni, muammoli savollarni berish yo'llarini avvaldan belgilab olgan
bo'lishi lozim.
Vazifa 1
. Buyraklar organizmda juda muhim vazifalarni bajaradi va
buyraklarning o‘zi ham ko'p miqdorda oziq moddalar va kislorod bilan ta'minlanishi
kerak. Buyraklardan daqiqasiga taxminan 1,2 litr qon oqib o‘tadi. Tanangizda bir
kunda necha litr qon buyraklar orqali o'tishini hisoblang. Buyraklarning eng muhim
vazifasi nima?
Ushbu muammoni hal qilishda o‘quvchi quyidagi ko'nikma va malakalarni
rivojlantiradi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
271
Matematik ko'nikmalar
. O‘quvchi matematik amallarni bajarishi kerak:
ko'paytirish, bo'lish, yaxlitlash.
Analitik ko'nikmalar
. O‘quvchi ma'lumotni tahlil qila olishi, undan asosiy
ma'lumotlarni ajratib ko'rsatishi kerak.
Tanqidiy fikrlash
. O‘quvchi ma'lumotni baholay olishi, qarama-
qarshiliklarni aniqlashi va asosli qarorlar qabul qilishi kerak.
Mustaqil fikrlash
. O‘quvchi o'z bilim va ko'nikmalaridan foydalangan
holda vazifani mustaqil ravishda bajara olishi kerak.
Xulosa.
Muammoli ta’lim metodlarini biologiya darslarida qo‘llash orqali
o‘quvchilarning faoliyatida muammoli vaziyatlami idrok etish, hal qilish usullarini
izlash, muammoni tahlil qilib, taxminlarni ilgari surish, taxminlami ilmiy va mantiqiy
nuqtayi nazardan asoslash, isbotlash, tekshirish va xulosa chiqarishga erishiladi.
Muammoli izlanish metodlari o’quvchilarning mustaqil fikrlashi va ijodiy izlanishiga
zamin tayyorlaydi, shuningdek bilim samaradorligini takomillashtirishda muhim
ahamiyatga ega.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
J.O.Tolipova “Biologiyani o`qitishda innovatsion texnologiyalar” Pedagogika
oliy o`quv yurti talabalari uchun darslik. Toshkent - “Cho`lpon” – 2011 y.
2.Z.K.Ismoilov., R.S.Musaev., A.A.Shoyusupova. O‘qitishning zamonaviy
texnologiyalari. Toshkent 2008.
3. Avezova M.H,, Inklyuziv ta'limning rivojlanish tarixi va ahmiyati. Ta'lim, fan va
innovatsiya. 2023-.4-tom-16-19- b.
4.
Salimova S.F., Avezova M.H.- Applications and inclusive aspects of robotic
techniques and artificial intelligence in biology education- American Journal of
Pedagogical and Educational Research. Volume -30-November – 2024-12-17-b.
5.
Salimova S.F., Avezova M.H- Innovatsionnie podxodi k prepodavaniyu
biologii posredstvom inklyuzivnogo obrazovaniya- O‘zbekiston milliy universiteti
xabarlari, 2024, [1/11]issn 2181-7324-179-181-b.
