MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
102
SABZI NAVLARINING BARG SATXI TO‘PLASHIGA MINERAL
O‘G‘ITLARNING TA’SIRI
H.R.Yusupov, q.x.f.f.d. (PhD) - Urganch Davlat Universiteti
L.R.Bekchanova – Urganch Davlat Universiteti Biologiya yo‘nalishi
magistranti
Аннотация: В данной статье изучено влияние минеральных удобрений
на формирование листовой поверхности сортов моркови «Нурли-70»,
«Мирзойи Сарык» и «Мирзойи Кызыл», выращиваемых в почвенно-
климатических условиях Хорезмской области.
Ключевые слова: Варианты, сорт, Нурли-70, Мирзой желтый, Мирзой
красный, листовая поверхность, ФАР, листовая поверхность, период
технического созревания, сбор урожая.
Fotosintez o‘simliklar hayotida eng muhim asosiy biokimyoviy jarayon
bo‘lib, biologik energiyaning asosiy ta’minotchisi hisoblanadi. O‘simliklarning
barglari tashqi muhit omillari, yorug‘lik, namlik va haroratni birinchi bo‘lib qabul
qiladi va yorug‘lik ular orasida eng asosiy omil hisoblanadi. Shuning uchun ham
o‘simliklarning barg yuzasining sathi qancha yirik bo‘lsa u kelayotgan quyosh
energiyasini shuncha tez o‘zlashtiradi. Buning natijasida mahsuldor a’zolari
rivojlanishi tezlashadi va yiriklashadi.
Ekinzor FARni yutadigan optik tizimdan iborat. Dastlabki rivojlanish davrida
o‘simlikning assimmilyatsion yuzasi kam bo‘lishi tufayli FAR ning ko‘p qismi
barglar tomonidan yutilmaydi. Barglar yuzasining ortib borishi bilan barg indeksi
4...5 ga yetganda bir gektarda 40...50 ming m
2
barg yuzasi hosil bo‘ladi va Far ning
barglar tomonidan yutilishi maksimal darajaga 75-80% yoki umumiy radiasiyaning
40% iga yetadi. Barglar yuzasining yanada oshishi FAR yutilishini oshirmaydi.
Barglarning yuzasi ekinzorda asta-sekin oshib boradi. Dastlab bargyuzasi
sekin (maysalashda) keyin tez (tuplanish, naychalash) oshadi va boshoqlash fazasidan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
103
keyin pastki barglarning sarg‘ayishi va nobud bo‘lishi bilan kamayib boradi, O‘suv
davrining oxirida yashil barglar o‘simlikda bo‘lmaydi. Demak, yuqorida keltirilgan
sharhdan ma’lum bo‘lishicha, barg sathining normal darajada bo‘lishi FARning
yutilishini 75-80% gacha borishini ta’minlasada, ammo barg sathining yanada yuqori
bo‘lishi FARning yuqori darajada yutilishini bildirmaydi.
Biz ham tadqiqot olib borgan 2023-2024 yillar davomida sabzi yetishtirishda
ma’danli o‘g‘itlarni qo‘llash me’yorlari bo‘yicha variantlar kesimida parvarish
qilinayotgan sabzi navlarini barg sathining shakllanishi rivojlanish fazalari kesimida
aniqlab borildi.
Olingan ma’lumotlarning ko‘rsatishicha, sabzi navlari barg sathi tahlil
qilinganida ma’danli o‘g‘itlarni qo‘llash me’yorlari kesimida katta farqlar
kuzatilganligi ma’lum bo‘ldi.
Jumladan sabzining Nurli-70 navini o‘g‘it me’yorlari azot-200, fosfor-120,
kaliy-90 qilib berib yetishtirganimizda sabzi 2 ta barg chiqarganida barg satxi
xisoblanganda gektariga 3,0 m
2
, 5 ta barg chiqarganida 9,0 m
2
/ga, 7 ta chin barg
chiqarganida 14,8 m
2
/ga texnik yetilgan davrida o‘lchanganida 20,2 m
2
/ga ni tashkil
qildi.
1-jadval
Sabzi navlarining o‘suv davridagi barg yuzalari sathining ming. m
2
/ga
o‘rtaсha 2022-2023 yy.
№ Navlar
O‘g‘it me’yorlari
O‘sish bosqichlari
2 ta barg
5 ta barg
7 ta barg
texnik
yetilish
davri
1
Nurli-70
N200, P120 K90
3,0
9,0
14,8
20,2
2
N250, P150 K120
3,5
10,6
17,2
25,5
3
Mirzoyi sariq
N200, P120 K90
3,1
7,7
11,3
19,2
4
N250, P150 K120
3,4
9,8
15,4
23,0
5
Mirzoyi qizil
N200, P120 K90
2,7
6,2
12,2
17,0
6
N250, P150 K120
2,6
6,0
12,5
16,7
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
104
Nurli-70 sabzi navini o‘g‘it me’yorini oshirib berganimizda yani azot-250,
fosfor-150, kaliy-120,kg/ ga yetishtirganimizda barglarning biroz uzun bo‘lganligini
ko‘rishimiz mumkin, 2ta barg chiqarganda 3,5 m
2
/ga, 5ta barg chiqarganida 10,6 m
2
/
g, 7 ta barg chiqarganida 17,2 m
2
/ga, texnik yetilgan davrda o‘lchanganida esa
25,5m
2
/ ga ni tashkil qildi.
Sabzining Mirzoyi sariq navini o‘g‘it me’yorlari azot-200, fosfor-120, kaliy-
90 qilib berib yetishtirganimizda sabzi 2 ta barg chiqarganida barg satxi
xisoblanganda gektariga 3,1 m
2
, 5 ta barg chiqarganida 7,7 m
2
/ga, 7 ta chin barg
chiqarganida 11,3 m
2
/ga texnik yetilgan davrida o‘lchanganida 19,2 m
2
/ga bo‘lganligi
kuzatildi.
Mineral o‘g‘itlarning oshirilishi Mirzoyi sariq navining xam barg satxining
oshishiga olib keldi yani o‘g‘it me’yori kamaytirilgan variantga nisbatan 2 ta barg
chiqarganida 0,3 m
2
/ga, 5 ta barg chiqarganida 2,1 m
2
/ga,7 ta barg chiqarganda 4,1
m
2
/ ga, texnik yetilgan davrida 3,8 m
2
/ga yuqori bo‘lganligi kuzatildi.
Tajribamizda qatnashgan sabzining yana bir Mirzoyi qizil navida barg satxi
o‘lchanganda barglar bir muncha qisqa ekanligi kuzatilib mineral o‘g‘itlar
kamaytirilgan fonda parvarishlanganda 2 ta barg chiqarganida barg satxi
xisoblanganda gektariga 2,7 m
2
, 5 ta barg chiqarganida 6,2 m
2
/ga, 7 ta chin barg
chiqarganida 12,2 m
2
/ga texnik yetilgan davrida o‘lchanganida 17,0 m
2
/ga bo‘lib
Nurli-70 navining shu fondagi o‘g‘it me’yorida parvarishlangandagiga nisbatan mos
ravishda 0,3; 2,8; 2,6; 3,2 m
2
/ ga kam, Mirzoyi sariq naviga nisbatan 0,4; 1,5; +0,9;
2,2 m
2
/ga kam bo‘ldi.
Mirzoyi qizil navida o‘git me’yorini ko‘paytirganimizda xam yuqoridagi
qonuniyat saqlanib qolganligi kuzatildi.
Yuqoridagi ma’lumotlardan shuni xulosa qilish mumkinki, Sabzi navlarining
barg satxi rivojlanishiga har bir navning biologik morfologik tuzulishi bilan farqlanib,
madanli o‘g‘itlarning oshib borishi o‘z ta’sirini ko‘rsatgan holda yer ustki va yer ostki
vegetativ qisimlarining rivojlanishiga o‘zining ijobiy ta’sirini o‘tkazganligini ushbu
tadqiqotimizda o‘z isbotini topganligi aniqlandi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
105
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.Balashev N.N, Zeman.G.A. Ildizmevali sabzavotlar. Sabzavotchilik- kitobi:
O‘zbekiston – 1981. B. 330-334.
