MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
26
ABDULLA AVLONIYNING ILMIY MEROSI TAHLILI
Nuraliyeva Mashxura
‘Unversity of Management and Future Technologies’ unversiteti
pedagogika S550-guruh talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada Abdulla Avloniy ijodiy va ilmiy merosining
o‘zbek ilm-fani, ma’rifatparvarlik harakati va ta’lim sohasidagi o‘rniga
bag‘ishlangan tahlil o‘rin olgan. Uning pedagogik qarashlari, ilmiy ishlari, milliy
uyg‘onish harakatidagi roli va jamiyatni isloh qilishga qaratilgan faoliyati keng
yoritiladi. Tadqiqot natijalari Avloniyning ilmiy merosi nafaqat tarixiy jihatdan, balki
hozirgi o‘zbek ilm-fani va ta’lim tizimi uchun ham dolzarb ekanligini ko‘rsatadi
Kalit so‘zlar: Abdulla Avloniy, ilmiy meros, pedagogika, ma’rifatparvarlik,
milliy uyg‘onish, o‘zbek adabiyoti, ta’lim islohoti.
Asosiy qism
Abdulla Avloniyning ilmiy va adabiy faoliyati Abdulla Avloniy (1878–1934)
o‘zbek jadidchilik harakatining yirik vakillaridan biri bo‘lib, uning ilmiy merosi
milliy uyg‘onish davrida muhim rol o‘ynagan. U pedagogika, adabiyot, jurnalistika
va ijtimoiy islohotlar sohalarida faoliyat yuritib, turli davriy nashrlar va ilmiy risolalar
orqali o‘z fikrlarini targ‘ib qilgan. Avloniyning asosiy maqsadi xalqning
savodxonligini oshirish, ilm-ma’rifat orqali millatni uyg‘otish va zamonaviy ta’lim
tizimini shakllantirish edi. Uning ilmiy-adabiy faoliyatidagi eng muhim asarlari
quyidagilardir: “Turkiy Guliston yoxud axloq” – yosh avlod tarbiyasiga
bag‘ishlangan asar bo‘lib, milliy qadriyatlarni rivojlantirish va axloqiy me’yorlarni
mustahkamlashga qaratilgan. “Adabiyot yoxud milliy she’rlar” – Avloniyning
adabiyot va she’riyatga bo‘lgan munosabatini aks ettiruvchi asar bo‘lib, milliy
adabiyotning ma’rifatparvarlik yo‘nalishida rivojlanishiga hissa qo‘shgan. “Birinchi
muallim” – bu asar o‘qituvchilarni yangi ta’lim metodlariga o‘rgatish maqsadida
yozilgan bo‘lib, jadid maktablarining metodik asoslarini belgilashda muhim manba
bo‘lgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
27
Avloniyning pedagogik qarashlari Avloniy millat kelajagi ta’lim va tarbiya
bilan bog‘liq ekanligini yaxshi tushungan. U zamonaviy maktab tizimini joriy etish,
bolalar uchun yangi o‘quv dasturlarini ishlab chiqish, ta’lim tizimiga dunyoviy va
ilmiy fanlarni kiritish tarafdori bo‘lgan. Uning pedagogik qarashlari quyidagilarni o‘z
ichiga oladi:
1. Milliy va zamonaviy ta’lim uyg‘unligi – Avloniy eski maktab va
madrasalar ta’lim tizimining eskirganligini tanqid qilib, ilg‘or usullarga asoslangan
yangi jadid maktablarini tashkil etish g‘oyasini ilgari surgan. Uning fikricha, ta’lim
faqat diniy bilimlar bilan cheklanib qolmasligi, balki matematika, tabiiy fanlar va
xorijiy tillar ham o‘qitilishi kerak.
2. O‘qituvchi shaxsining muhimligi – Avloniy fikricha, jamiyat taraqqiyotida
eng asosiy omil bu bilimli va ma’rifatli o‘qituvchilardir. U o‘qituvchilarni yangi
pedagogik uslublar asosida tayyorlash, ularning ma’naviy va ilmiy saviyasini oshirish
zarurligini ta’kidlagan.
3. Axloqiy tarbiyaning ahamiyati – Avloniy ta’lim jarayonida faqat bilim
berish emas, balki yaxshi axloq va odob-axloq qoidalarini o‘rgatish muhim ekanligini
aytgan. Uning asarlarida yosh avlodni mehnatsevar, halol, vatanparvar va insonparvar
qilib tarbiyalash g‘oyalari ilgari surilgan
4. O‘zbek tilining rivojlanishiga qo‘shgan hissasi – Avloniy o‘zbek tilining
davlat tili sifatida shakllanishi va ilmiy til sifatida rivojlanishiga katta e’tibor
qaratgan. U darsliklar yozib, tilni soddalashtirish va uni ilm-fan tili darajasiga
ko‘tarish uchun harakat qilgan.
Avloniyning ilmiy merosi va uning zamonaviy ta’lim tizimiga ta’siri Abdulla
Avloniyning ilmiy qarashlari bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan.
Uning ta’lim islohotlari hozirgi o‘zbek maktablarida milliy tarbiya va axloqiy ta’lim
berish konsepsiyasiga asos bo‘lib xizmat qiladi.
Hozirgi ta’lim tizimidagi o‘rni – Bugungi o‘zbek ta’lim tizimida Avloniyning
ilgari surgan milliy va dunyoviy ta’lim uyg‘unligi g‘oyasi asosiy tamoyillardan biri
hisoblanadi. Uning pedagogik metodlari asosida hozirgi o‘quv dasturlari ishlab
chiqilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
28
Ma’rifatparvarlik harakatining davomchiligi – Avloniy boshlab bergan
ma’rifiy islohotlar bugungi kunda turli ta’lim dasturlari va o‘quv dargohlarida davom
etmoqda. O‘qituvchilarning ilmiy salohiyatini oshirish, ta’limni zamonaviylashtirish
borasida Avloniyning qarashlari hanuz dolzarbdir.
Adabiy va ilmiy merosining o‘rganilishi – Avloniyning ilmiy va adabiy
merosi hozirgi tadqiqotchilar tomonidan chuqur o‘rganilmoqda. Uning asarlari
zamonaviy ilmiy tahlillarga asos qilib olinib, yangi pedagogik yo‘nalishlarning
rivojlanishiga xizmat qilmoqda.
Xulosa
Abdulla Avloniyning ilmiy merosi o‘zbek pedagogikasi, ma’rifatparvarligi va
milliy uyg‘onish harakatida katta ahamiyat kasb etadi. Uning ta’lim-tarbiya
borasidagi qarashlari bugungi kun ta’lim tizimi uchun ham muhim bo‘lib, yosh
avlodni komil inson sifatida tarbiyalashda asosiy omillardan biri hisoblanadi.
Avloniyning ilmiy va pedagogik qarashlarini chuqur o‘rganish va targ‘ib qilish
zamonaviy ta’limni rivojlantirish uchun juda muhimdir. Uning asarlari hozirgi
pedagogik faoliyatga hamohang bo‘lib, o‘zbek ta’lim tizimini rivojlantirishda muhim
manba bo‘lib qolmoqda.
Foydalinilgan adabiyotlar
1. Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). O’quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy
fanlarni o’qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION
SCIENTIFIC JOURNAL. 5.1.B.271-275.
2. Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik
sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и
решение, 1(1), 64–67.
3. Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ АСАРЛАРИДАН
ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96.
4. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of
Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
29
5. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш.
Modern Education and Development. 3 (17). 23-27.
6. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of
the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33.
7. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan
foydalanish yo’llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1). 91-
94.
8. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma
asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12;
