MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
3
TIAZOL HOSILALARINING 3D METALLAR BILAN HOSIL
QILGAN KOMPLEKS BIRIKMALARI VA ULARNING HOZIRGI KUNDA
TIBBIYOTDAGI AHAMIYATI
Erkinova Mehrangiz Ulug’bek qizi, Tojiboyeva Iroda
Muhammadyunusovna
Toshkent tibbiyot akademiyasi
Annotatsiya Tiazol hosilalarining 3D metallar bilan hosil qilgan kompleks
birikmalari va ularning tibbiyotdagi ahamiyati zamonaviy kimyo va tibbiyotning
kesishgan nuqtasida joylashgan ilmiy tadqiqot yo‘nalishidir. Ushbu maqolada tiazol
hosilalari asosida sintez qilingan komplekslarning kimyoviy tuzilmalari, ularning
fizik-kimyoviy xossalari va biologik faolligi keng ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot davomida
kompleks birikmalar yadro magnit rezonansi (NMR) usullari yordamida tahlil
qilingan. Olingan komplekslarning antibakterial, antitumor va antioksidant faolligi
o‘rganilgan bo‘lib, ularning tibbiyotda foydalanish imkoniyatlari aniqlangan.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, tiazol hosilalarining 3D metallar bilan hosil
qilingan komplekslari yuqori biologik faollikka ega bo‘lib, yuqumli kasalliklar va
saraton kasalliklarini davolashda yangi dori vositalari sifatida foydalanilishi
mumkin.
Kalit so’zlar: tiazol hosilalari, 3d metallar kompleksi, koordinatsion
birikmalar, saraton terapiyasi, farmakologik tadqiqotlar
Hozirgi davrda ilmiy tadqiqotlarning asosiy yo‘nalishlaridan biri – biologik
faol moddalar asosida innovatsion dori vositalarini yaratish hisoblanadi. Ushbu
sohada metall-kompleks birikmalar o‘ziga xos o‘rin tutib, ularning yangi avlod dori
vositalari sifatida tibbiyotga joriy etilishi dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. Ayniqsa,
3d metallar va tiazol hosilalarining o‘zaro ta’siriga asoslangan komplekslar biologik
faollikning yuqori darajasini ko‘rsatib, ko‘plab kasalliklarni samarali davolash
imkoniyatini yaratmoqda.[1,2]
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
4
Tiazol hosilalari o‘zining noyob kimyoviy tuzilishi bilan ajralib turadi, 3 ta
uglerod, 1 ta oltingugurt va 1 ta azot atomiga ega bo’lgan besh a’zoli geterotsiklik
birikma va eng muhimi, biologik faollikni oshiradigan imin guruhining mavjudligi (-
N=CH), tiaminda (vitamin B1) topilgan. Ushbu tuzilma biologik tizimlar bilan
mustahkam bog‘lanish va turli fiziologik jarayonlarga ta’sir ko‘rsatish imkonini
beradi. Shuningdek, u penitsillin, sulfatiyazol, ritonavir, abafungin, bleomitsin va
tiazofurin kabi bir qancha muhim dori vositalarining muhim tarkibiy qismidir. Tiazol
hosilalarining antibakterial, antifungal, antioksidant, va antitumor xususiyatlari,
shizofreniyaga qarshi, OIV ga qarshi, og’riq qoldiruvchi va virusga qarshi
xususiyatlarni o’z ichiga olgan ko‘plab tadqiqotlar tasdiqlangan. Ayniqsa, ularning
dori vositalari tarkibiga kiritilishi bilan olingan samaradorlik tibbiyotda katta
ahamiyat kasb etmoqda.[4,5,6,11]
3d metallar (masalan, xrom (Cr), marganets (Mn), temir (Fe), kobalt (Co),
nikel (Ni), mis (Cu), va rux (Zn)) esa biologik jarayonlarda o‘ta muhim rol o‘ynaydi.
Ushbu metallar o‘zlarining oksidlanish-qaytarilish xususiyatlari tufayli organizmdagi
fermentativ va metabolik reaksiyalarda ishtirok etadi. 3d metall ionlarining
koordinatsion qobiliyati ularga ligandlar bilan mustahkam komplekslar hosil qilish
imkonini beradi. Bunday komplekslar o‘z navbatida biologik tizimlarda yuqori faollik
va barqarorlikka ega bo‘ladi.
Tiazol hosilalarining 3d metallar bilan komplekslari bir qator afzalliklarga
ega:
1. Kimyoviy va biologik barqarorlik: Kompleks birikmalar organizm
sharoitida o‘z faoliyatini uzoq vaqt davomida saqlaydi.
2. Yuqori biologik faollik: Komplekslar bakteriyalarga, zamburug‘larga, va
saraton hujayralariga qarshi sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
3. Selektivlik: Komplekslarning maqsadli ta’sir ko‘rsatishi tufayli sog‘lom
hujayralarga zarar yetkazmaydi.
4. Zaharli ta’sirning pasayishi: Kompleks hosilalari asosida dori vositalari
yaratish zaharlilikni sezilarli darajada kamaytiradi.[6,7,10]
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
5
Tibbiyotda kompleks birikmalarning ahamiyati tobora oshib bormoqda.
Masalan, ba’zi mis asosidagi komplekslar antibakterial vosita sifatida
qo‘llanilmoqda, rux va nikel komplekslari esa antioksidant xususiyatlari bilan ajralib
turadi. Temir va marganets asosidagi komplekslar esa oksidlanish-qaytarilish
jarayonlarini boshqarishda samarali bo‘lib, saraton hujayralariga qarshi kurashishda
istiqbolli yo‘nalish sifatida ko‘rilmoqda.
Ushbu tadqiqotning maqsadi – tiazol hosilalari asosida 3d metallar bilan
kompleks birikmalarni sintez qilish, ularning fizik-kimyoviy va biologik xossalarini
chuqur o‘rganish va tibbiyotda amaliy qo‘llash imkoniyatlarini aniqlashdir. Tadqiqot
natijalari metall-kompleks birikmalar asosida yangi avlod dori vositalarini yaratish
uchun ilmiy asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin.[4-11]
Materiallar va usullar
1. Materiallar:
Tiazol hosilalari: Tiazolning turli turlari, masalan, 2-
metiltiazol, 2-etiltiazol, 4-metiltiazol, 5-etiltiazol va boshqa alifatik va aromatik tiazol
hosilalari ishlatildi. Tiazolning turli substituentlar bilan bog'lanish xususiyatlari uning
biologik faoliyatini yaxshilashda muhim rol o'ynaydi.[4,6,21]
3d metallar: Tadqiqotda 3d metallari sifatida mis (Cu), kobalt (Co), iridiy (Ir),
ruteniy (Ru) va platina (Pt) ishlatildi. Bu metallar tiazol bilan o'zaro reaksiyaga
kirishib, koordinatsion komplekslarni hosil qiladi. Har bir metalning koordinatsion
tenglama va reaktivligi o'ziga xos bo'lib, bu komplekslarning biologik
samaradorligini oshiradi.[18,19]
Erituvchilar: Tiazol hosilalari va metall komplekslarini sintez qilishda,
organik erituvchilar, masalan, metanol, etanol, dimetil sulfoxid (DMSO) va asetondan
foydalanildi. Bu erituvchilar komplekslarni sintetik sharoitlarda samarali tayyorlash
va ularning fiziko-kimyoviy xususiyatlarini saqlash uchun ishlatilgan.
Reaktivlar:Kompleks sintezida ishlatilgan reaktivlar orasida mis (II) xlorid,
kobalt (III) xlorid, platina xlorid, nitrat kislotasi, xlorid kislotalari va boshqa tiazol
hosilalari uchun modifikatorlar mavjud. Bu reaktivlar tiazol va metallning to'g'ri
birikishini ta'minlash uchun ishlatilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
6
2. Usullar:
Kompleks Sintezi:Tiazol hosilalari va 3d metallarning
komplekslarini sintez qilish jarayonida, tiazol modifikatori va metal tuzlari o'zaro
reaksiyaga kiritildi. Reaksiya harorati 60-80°C atrofida bo'lib, erituvchi sifatida
metanol yoki etanol ishlatildi. Reaksiya 4-6 soat davom etdi. Har bir sintez uchun
reaksiya muhitining pH darajasi 5-7 oralig'ida bo'lib, bu pH komplekslarning
samaradorligini oshiradi.
Kompleks sintezidan so'ng, mahsulotlar kristallanish jarayoniga kiritildi. Bu
jarayonda metanol yoki etanol erituvchilari yordamida kristallar ajratildi. Olingan
kristallar yuqori tozalikka ega bo'lib, ularning morfologiyasi va geometriyasi X-ray
kristallografiyasi yordamida tekshirilgan.[18,19]
3.Tajriba
3.1.
Reniyning tuzilmalari, yangi L ligand bilan sintezlangan trikarbonil, mis
va palladiy komplekslari:
Re
2
CO
10
[Re(H2O)3(CO)3]
+
ga aylantiriladi.
fac
-[
99m
Tc(CO)
3
(H2O)
3
]
+
standart usul bilan tayyorlangan, bunda 5,5 mg NaBH
4
, 4mg Na
2
CO
3
va 15 mg Na-K
tartratni o’z ichiga olgan to’plamga 1 ml [
99m
TcO
4
-
]
99
Mo/
99m
Tc generatori eluati
qo’shilgan. CO gazi bilan tozalandi va aralashma 30 daqiqa davomida qaynoq suvda
isitiladi. 2 fenil-4-xlorometil tiazolning sintezi adabiyotda tasvirlanganga o'xshash
usul bilan amalga oshirildi.
3.2. Kimyoviy sintez
Mis (n) kompleksining sintezi, CuCl2L2 (Cu-L).
2-((2-feniltiazol-4-il)
metiltio)-etanamin (L):
1-sxema:
Mis (II) xlorid (13,4 mg, 0,1 mmol) metanolda (5 ml) eritildi va metanoldagi
(10 ml) ligand L (50,12 mg, 0,2 mmol) eritmasi qo'shildi. Reaksiya aralashmasi 5 soat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
7
davomida aralashtiriladi. Olingan yashil rangli qattiq filtrlash yo'li bilan ajratilgan,
bo'sh misni olib tashlash uchun suv bilan yuvilgan va xona haroratida quritilgan.
Rentgen nurlarini o'lchash uchun mos bo'lgan Cu-L monokristallari bug'lanish orqali
efir/metanol aralashmasidan sekin qayta kristallanish yo'li bilan olingan. Chuqur
yashil rangli qattiq kukun olindi. Hosildorlik: 34,5 mg (54,33%); t
R
=15,97 min.
Cu-L kompleksining molekulyar tuzilishi.
4.Natija va muhokamalar
4.1
Spektroskopik tahlil: Komplekslarning kimyoviy tuzilishini va fizikaviy
xususiyatlarini aniqlash uchun turli spektroskopik usullar ishlatilgan:
NMR (Nuclear Magnetic Resonance) spektroskopiyasi:
Tiazol hosilalari va 3d metallar bilan komplekslar tuzilishini, shuningdek,
ularning molekulyar strukturasini aniqlash uchun proton va karbon-13 NMR
spektroskopiyasi ishlatildi.
X-ray kristallografiyasi:
X-ray kristallografiyasi komplekslarning 3d
strukturasini aniqlash uchun ishlatildi. Ushbu metod yordamida metall va tiazol
hosilasining birikishini, komplekslarning simmetriyasini va strukturasini aniqlash
mumkin bo'ldi.[12,13,19,21]
4.2
Tadqiqotlar natijalari, tiazol-3d metall komplekslarining antibiotik,
antitumor, va antifungal xususiyatlarga ega ekanligini ko‘rsatmoqda.
1. Antibakterial Faollik
Tiazol va 3d metall komplekslari yuqori antibakterial
xususiyatlari bilan, ko‘plab patogen bakteriyalarni yo‘q qilishda samarali bo‘lgan.
Tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, tiazol hosilalari va 3d metall komplekslarining
bakteriyalarga qarshi ta’siri o‘zgarmas va yuqori darajada barqaror bo‘lib, ko‘plab
mikrobial qarshiliklarga qarshi samarali ekanligi isbotlangan. Misol uchun, mis (Cu)
va temir (Fe) komplekslari Gram-musbat va Gram-manfiy bakteriyalarga qarshi
sezilarli antibakterial ta’sir ko‘rsatadi. Bu komplekslar bakteriyalar hujayrasiga kirib,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
8
ularda fermentativ reaktsiyalarni bloklaydi, natijada bakteriyaning o‘sishi to‘xtaydi
va u o‘ladi. Bundan tashqari, tiazol hosilalari bilan bog‘langan 3d metallarning
antibakterial ta’siri tibbiyotda yangi antibiotiklarning sintezini qo‘llab-
quvvatlaydi.[7,9,13,21]
2. Antifungal Faollik
Zamburug‘larga qarshi kurashishda ham tiazol-3d metall
komplekslarining muhim roli mavjud. Misol sifatida kobalt (Co) va rux (Zn)
asosidagi komplekslar, zamburug‘larga qarshi kuchli faollikni ko‘rsatgan. Bu
komplekslar zamburug‘larning hujayra membranasini shikastlab, ularning o‘sishini
to‘xtatadi.
Tiazol-3d metall komplekslari antifungal faoliyatni yuqori samaradorlikda
ko‘rsatib, ko‘plab antifungal dori vositalarining samaradorligini oshiradi va yangi
avlod antifungal preparatlarini yaratishda muhim vosita bo‘lishi mumkin.[7,8,33]
3. Antitumor Faollik
Saraton kasalligi dunyo bo‘ylab o‘ta dolzarb va xavfli
kasalliklardan bo‘lib, davolashda yangi samarali dori vositalarini yaratish talab
etilmoqda. Tiazol-3d metall komplekslari antitumor faolligi bilan hujayra darajasida
o‘sishni bloklash va metastaz jarayonlarini kamaytirish orqali saraton hujayralarini
yo‘q qilishga yordam beradi.
Temir (Fe) va kobalt (Co) asosidagi komplekslar saraton hujayralariga qarshi
kuchli ta’sir ko‘rsatadi, ular hujayralarning proliferatsiyasini va metastazini
to‘xtatadi. Shuningdek, tiazol-3d metall komplekslari oksidlanish-qaytarilish
jarayonlarini boshqarish orqali saraton hujayralarini oksidlanish stressidan himoya
qiladi, bu esa saratonning oldini olishga yordam beradi.
Ba’zi tiazol hosilalari, masalan, Al-Na, Co-Mn, va Zn asosidagi komplekslar,
yuqori faollik ko‘rsatib, tumor hujayralarining o‘sishini va ko‘payishini to‘xtatadi. Bu
xususiyatlar komplekslarning antitumor dori sifatida qo‘llanilishini yanada istiqbolli
qiladi. Shu bilan birga, ular saraton kasalligi rivojlanishining dastlabki bosqichlarida
o‘sishning oldini olishda ham samarali bo‘lishi mumkin.[19,20,32,33]
4. Antioksidant Faollik
3D metall asosidagi tiazol komplekslari antioksidant
xususiyatlarga ham ega. Antioksidantlar organizmda erkin radikallarni neytrallash
orqali hujayralarni himoya qiladi. Bu xususiyatlar tiazol-3d metall komplekslariga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
9
qarshi turli kasalliklar, jumladan, saraton, yurak-qon tomir kasalliklari va nevrologik
kasalliklar rivojlanishiga qarshi samarali kurashish imkonini beradi.[6,8,23]
Xulosa
Tiazol hosilalari va 3d metall komplekslarining ilmiy va amaliy ahamiyati
juda keng. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ushbu komplekslar biologik faollikning bir
qancha turlari – antibakterial, antifungal, antitumor va antioksidant xususiyatlarga ega
bo‘lib, farmatsevtika va tibbiyot sohasida yangi imkoniyatlarni ochib beradi. Ularning
molekulyar tuzilishi va kimyoviy xususiyatlari o‘ziga xos va samaradorlikka
erishishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
Komplekslar antibiotiklar va antitumor dorilar sifatida kelajakda saraton va
mikroblarga qarshi samarali vositalar yaratish imkoniyatlarini beradi. Bu nafaqat
ilmiy tadqiqotlar uchun, balki ularning amaliy tibbiyotda qo‘llanilishiga asos bo‘ladi.
Ushbu komplekslarning kam toksiklik va yuqori samaradorlik ko‘rsatkichlari
farmakologiyada yangi davr ochishi mumkin
.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
M.O. Zouaghi
et al.
Inorg. Chim. Acta (2023)
2.
L.-N. Zheng
et al.
Polyhedron (2019)
3. Z.-X. Niu
et al.
Eur. J. Med. Chem. (2023)
4. H. Tuszewska
et al.
Biorg. Chem.(2023)
5. M. Azam
et al.
Polyhedron (2021)
6.
P. Vicini
et al.
Bioorg. Med. Chem.(2003)
7.
G.Y. Nagesh
et al.
J. Mol. Struct.(2015)
8. S.I. Al-Resayes
et al.
Arab. J. Chem.(2016)
9. F. Lenfant
et al.
Gen. Pharmacol.(2000)
10. M.A. El-Borai
et al.
J. Mol. Struct.(2021)
11. X.Z. Zou
et al.
Inorg. Chem. Commun. (2020)
12. M. Shakir
et al.
Spectrochim. Acta A(2011)
13. K.S. Vittal Rao
et al.
J. Indian Chem. Soc.(2022)
14. M. Shakir
et al.
Polyhedron(2007)
15. M. SheblJ. Mol. Struct.(2017)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
10
16. R.G. Chaudhary
et al.
Arab. J. Chem.(2019)
17. E.A. Çetinkaya
et al.
Polyhedron(2023)
18. R.N. Sharma
et al.
J. Enzyme Inhib. Med. Chem.(2009)
19. C. Marzano, M. Pellei, F. Tisato and C. Santini, Copper Complexes as Anticancer
Agents, Anti-Cancer Agents Med. Chem., 2009, 9, 185–211
20. A. Leonidova and G. Gasser, Underestimated Potential of Organometallic
Rhenium Complexes as Anticancer Agents, ACS Chem. Biol., 2014, 9(10), 2180–
2193.
21. P. S. Donnelly, The role of coordination chemistry in the development of copper
and rhenium radiopharmaceuticals, Dalton Trans., 2011, 40, 999–1010.
22. D. Papagiannopoulou, Technetium‐99m radiochemistry for pharmaceutical
applications, Radiopharm., 2017, 60, 502–520. J. Labelled Compd.
23. T. M. Chhabria, S. Patel, P. Modi and P. S. Brahmksatriya, Thiazole: A Review
on Chemistry, Synthesis and Therapeutic Importance of its Derivatives, Curr. Top.
Med. Chem., 2016, 16, 2841–2862.
24. Dolomanov, O.V.; Bourhis, L.J.; Gildea, R.J.; Howard, J.A.K.; Puschmann, H.
OLEX2: A complete structure solution, refinement and analysis program. J. Appl.
Cryst. 2009, 42, 339–341.
25. Sheldrick, G.M. SHELXT–Integrated space-group and crystal-structure
determination. Acta Crystallogr. Sect. A Found. Adv. 2015, 71, 3–8. [CrossRef]
26. Sheldrick, G.M. Crystal structure refinement with SHELXL. Acta Crystallogr.
Sect. C Struct. Chem. 2015, C71, 3–8.
27. Frymarkiewicz, A.; Walczy´nski, K. Non-imidazole histamine H3 ligands,
28. part IV: SAR of 1-[2-thiazol-5-yl-(2-aminoethyl)]-4 npropylpiperazine
derivatives. Eur. J. Med. Chem. 2009, 44, 1674–1681.
29. Guryn, R.; Staszewski, M.; Walczy´ nski, K. Non-imidazole histamine H3
ligands: Part V. synthesis and preliminary pharmacolog ical investigation of 1-[2-
thiazol-4-yl-and 1-[2-thiazol-5-yl-(2-aminoethyl)]-4-n-propylpiperazine derivatives.
Med. Chem. Res. 2013, 22, 3640–3652.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
11
30. Filimonov, D.A.; Lagunin, A.A.; Gloriozova, T.A.; Rudik, A.V.; Druzhilovskii,
D.S.; Pogodin, P.V.; Poroikov, V.V. Prediction of the biological activity spectra of
organic compounds using the PASS online web resource. Chem. Heterocycl. Compd.
2014, 50, 444–457.
31. Chhabria, T.M.; Patel, S.; Modi, P.; Brahmkshatriya, S.P. Thiazole: A review on
chemistry, synthesis and therapeutic importance of its derivatives. Curr. Top. Med.
Chem. 2016, 16, 2841–2862.
32. Gomha,S.M.; Abdelaziz, M.R.; Abdel-Aziz, H.M.; Hassan, S.A. Green Synthesis
and Molecular Docking of Thiazolyl-thiazole Derivatives as Potential Cytotoxic
Agents. Mini Rev. Med. Chem. 2017, 17, 805–815.
33. Pinedo, H.M.; Schornagel, J.H. Platinum and Other Metal Coordination
Compounds in Cancer Chemotherapy 2; Plenum Press: New York, NY, USA, 1996.
