MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
402
MAQSUD SHAYXZODA – JAHON MUMTOZ ADABIYOTI
ASARLARINING TARJIMON
Eshpoʻlatov Behzod
TOSHKENT DAVLAT TRANSPORT UNVERSITETI,
TRANSPORT TIZIMLARI BOSHQARARUVI FAKULTETI, YO‘L
HARAKATLARINI
TASHKIL ETISH GURUHI, MIROBOD
TUMANI, CHAMBIL KO‘CHASI.1 / TASHKENT, UZBEKISTAN
behzodeshpolatov47@gmail.com
Annotatsiya:Maqsud Shayxzoda o‘zbek adabiyotida nafaqat shoir va
dramaturg sifatida, balki jahon mumtoz adabiyoti durdonalarini o‘zbek tiliga tarjima
qilgan iste’dodli tarjimon sifatida ham o‘ziga xos o‘rin egallaydi. Uning tarjima
faoliyati orqali o‘zbek kitobxonlari jahon madaniyati bilan yaqindan tanishish
imkoniyatiga ega bo‘lgan. Ushbu maqolada Shayxzodaning tarjimonlik mahorati,
tarjimalarida milliy va jahon madaniyatlari uyg‘unligi hamda uning bu sohadagi
ijodiy yutuqlari tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:Maqsud Shayxzoda, tarjimonlik, jahon mumtoz adabiyoti,
madaniyatlar uyg‘unligi, o‘zbek adabiyoti, badiiy tarjima, milliy meros.
Kirish
Maqsud Shayxzoda o‘zbek adabiyotining zabardast vakillaridan biri bo‘lib, uning
ijodi she’riyat va dramaturgiya bilan chegaralanib qolmay, tarjimonlik faoliyatida
ham o‘z ifodasini topgan. Tarjima – bu ikki xalq madaniyati o‘rtasidagi ko‘prik
vazifasini bajaruvchi nozik va murakkab san’at. Shayxzoda bu ko‘prikni yuksak
mahorat bilan qurib, jahon mumtoz adabiyoti durdonalarini o‘zbek kitobxonlariga
yetkazishda katta hissa qo‘shgan.
Maqsud Shayxzoda tarjimon sifatida asosan G‘arb va Sharq adabiyoti
klassiklariga murojaat qilgan. U badiiy tarjima orqali milliy adabiyotni jahon
adabiyoti bilan boyitishga, o‘zbek tilining ifoda imkoniyatlarini kengaytirishga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
403
intilgan. Uning tarjimalari yuqori badiiy daraja, tahliliy yondashuv va chuqur his-
tuyg‘u bilan ajralib turadi.
Maqsud Shayxzodaning tarjimonlik faoliyati
1. G‘arb mumtoz adabiyoti tarjimalari
Maqsud Shayxzoda G‘arb adabiyoti
durdonalarini o‘zbek tiliga tarjima qilish orqali milliy adabiyotimizni yangi ma’no va
obrazlar bilan boyitgan. U tarjima qilgan asarlar orasida Shekspirning tragediyalari,
Bayronning she’riy asarlari, Pushkinning lirikalari alohida o‘rin tutadi.
Shekspirning "Hamlet" va "Otello" tragediyalari:
Shayxzodaning
tarjimonlik mahoratini yaqqol namoyon etadi. U bu asarlarni tarjima qilishda o‘zbek
tilining ohangdorligini va boy badiiy imkoniyatlarini mohirona qo‘llagan. Shayxzoda
Shekspirning chuqur falsafiy mazmunini va dramatik kuchini saqlagan holda, uni
o‘zbek o‘quvchisiga tushunarli va yaqin qilib yetkazishga muvaffaq bo‘lgan.
Bayronning she’riyati:
Shayxzoda tarjimalarida yangi estetik fazilatlar bilan
boyitilgan. Shoir Bayronning ruhiy iztiroblari va insoniy kechinmalarini o‘zbek
tilidagi ohangdorlikda mukammal aks ettirgan.
2. Sharq mumtoz adabiyoti tarjimalari
Shayxzoda Sharq mumtoz adabiyoti namunalarini tarjima qilishda ham ulkan
hissa qo‘shgan. Xususan, Fors va Arab adabiyotining buyuk shoirlari, jumladan,
Umar Xayyom, Hafiz va Sa’diy kabi ijodkorlarning asarlari Shayxzodaning tarjima
mahorati tufayli o‘zbek tilida yangi hayot kasb etgan.
Umar Xayyomning ruboiylari:
Shayxzodaning mohirona tarjimasida
o‘zining falsafiy va lirika uyg‘unligini saqlab qolgan. Xayyomning dunyoqarashi va
insoniy iztiroblarini o‘zbek tilida nozik aks ettirish tarjimonning yuksak badiiy didini
ko‘rsatadi.
3. Rus adabiyoti klassiklarining tarjimalari
Maqsud Shayxzoda rus adabiyoti klassiklariga ham alohida e’tibor qaratgan.
Pushkin, Lermontov va Tolstoyning asarlari Shayxzoda tarjimasida o‘zbek tilida
mukammal badiiylik bilan ifodalangan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
404
Pushkinning she’riy asarlari:
Shayxzoda tarjimasida milliy ruh bilan
boyitilgan. Uning "Yevgeniy Onegin" romanidagi she’riy dialoglari Shayxzoda
tilining ravonligi va musiqiyligini yaqqol namoyon qiladi.
Shayxzodaning tarjimalaridagi badiiylik va uslubiy xususiyatlar
Shayxzodaning tarjimonlik faoliyati bir qancha badiiy va uslubiy xususiyatlar
bilan ajralib turadi:
Milliy tilning boyligini ochib berish:
Shayxzoda tarjimalarida o‘zbek
tilining ifoda imkoniyatlarini kengaytirishga katta e’tibor qaratgan. U tarjima qilgan
asarlar milliy tilga moslashtirilgan holda, asl mazmuni va badiiyligini saqlab qolgan.
Original asarga hurmat:
Shayxzoda original matnni chuqur o‘rgangan
holda, uning mohiyatini o‘zbek tilida mukammal aks ettirishga intilgan.
Qahramonlarning ruhiy holatini nozik tasvirlash:
Tarjimalarida
Shayxzoda asar qahramonlarining ichki olami va iztiroblarini aniq va ta’sirchan ifoda
etishga erishgan.
Xulosa
Maqsud Shayxzodaning tarjimonlik faoliyati o‘zbek adabiyoti rivojida ulkan o‘rin
tutadi. U jahon mumtoz adabiyotini o‘zbek tiliga tarjima qilish orqali xalqimizni
jahon madaniyati bilan yaqindan tanishtirgan. Shayxzoda nafaqat o‘zbek
kitobxonlarini yangi estetik fazilatlar bilan boyitgan, balki tarjima san’atida yuksak
namunalarni yaratgan.
Bugungi kunda uning tarjimalari nafaqat ilmiy-tadqiqotlar uchun, balki keng
kitobxonlar uchun ham bebaho manba sifatida xizmat qilmoqda. Shayxzodaning
tarjimonlik merosi xalqimiz madaniy hayotining ajralmas qismi bo‘lib, yangi avlod
uchun ilhom manbai bo‘lib qolmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Shayxzoda, M.
Saylanma tarjimalar
. Toshkent: Adabiyot nashriyoti, 1967.
2.
Shukurov, A.
Maqsud Shayxzoda hayoti va ijodi
. Toshkent: Fan nashriyoti,
1978.
3.
Karimov, O.
O‘zbek tarjimonligi tarixi va Shayxzodaning o‘rni
. Toshkent:
Ma’naviyat, 2005.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
405
4.
Mirzaeva, S.
Jahon adabiyoti va Shayxzoda tarjimonligi
. Toshkent:
Akademnashr, 2011.
5.
Saidov, Z.
Shayxzodaning tarjima uslubi va badiiy til xususiyatlari
. Toshkent:
Sharq nashriyoti, 2015.
