MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
245
ONA TILI VA ADABIYOT DARSLARIDA TA’LIMIY
O‘YINLARDAN FOYDALANISH
Ismatova Vasila Shodmanovna
Toshkent shahar Uchtepa tumani 81-IDUMning ona tili va adabiyot fani
o‘qituvchisi
Annotatsiya: “Ona tili va adabiyot darslarida ta’limiy o‘yinlardan
foydalanish” mavzusida tayyorlangan ushbu metodik tavsiya orqali ona tili va
adabiyot fani oʻqituvchilarini kreativ, zamonaviy gʻоyаlаr bilаn tаnishtirish,
darslarda turli xil oʻyin, topshiriq va jadvallar bilan ishlash, fanlararo bog‘liqlikka
asoslanib, turli metodlardan foydalanishning zаmоnаviy hаyоtdаgi rоlini оchib
bеrishga harakat qildik. Shundаy еkаn, о‘qitish sаmаrаdоrligini оshirish, о‘quv
mаshgʻulоtlаrini tаshkil еtish hаmdа darslarni qiziqarli о‘tkаzishdа psixologik va
pеdаgоgik tехnоlоgiyаlаrdаn kеng fоydаlаnish, о‘qitish mаzmunigа mоs dаsturiy
tа’minоtini ishlаb chiqish, ulаrni о‘quv jаrаyоnigа jоriy еtish аsоsiy vаzifаlаrdаn
hisоblаnаdi. Ushbu vаzifаlаrni dоlzаrbligini е’tibоrgа оlgаn hоldа ona tili fanini
о‘qitishdа yangi metodikalardаn fоydаlаnish hоlаtini о‘rgаnish, tаhlil еtish, ulаrdаn
sаmаrаli fоydаlаnish, mоs metodik tаvsiyаlаrni ishlаb chiqish zаrurligini inobatga
olgan holda ushbu metodik tavsiya ishlab chiqildi.
Kalit so‘zlar: ta’limiy o‘yinlar, ta’lim samaradorligi, fanlararo aloqa,
ta’limda integratsiya, yangi metodikalar
Аннотация:
Методическое
руководство
«Использование
образовательных игр на уроках родного языка и литературы» направлено на
ознакомление учителей с креативными и современными идеями, различными
играми, заданиями и таблицами, а также методами междисциплинарной
интеграции в образовательном процессе. Основной целью является повышение
эффективности обучения, организация учебных занятий и проведение
увлекательных уроков с применением психологических и педагогических
технологий. Важно разрабатывать и внедрять соответствующее
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
246
программное обеспечение, отвечающее содержанию обучения. Учитывая
актуальность данных задач, данное методическое руководство разработано
с целью изучения, анализа и эффективного применения новых методик в
преподавании родного языка.
Ключевые слова: образовательные игры, эффективность обучения,
междисциплинарная связь, интеграция в образовании, новые методики
Annotation: The methodological guide "Using Educational Games in Native
Language and Literature Lessons" aims to introduce teachers to creative and modern
ideas, various games, tasks, and tables, as well as methods of interdisciplinary
integration in the educational process. The main objective is to enhance the
effectiveness of teaching, organize learning activities, and conduct engaging lessons
using psychological and pedagogical technologies. It is essential to develop and
implement appropriate software that aligns with the educational content.
Considering the relevance of these tasks, this methodological guide has been
developed to study, analyze, and effectively apply new methods in teaching the native
language.
Key words: educational games, teaching effectiveness, interdisciplinary
connection, educational integration, new methodologies
O‘qitish nazariyasida yangi pedagogik texnologiyalar va axborot
texnologiyalari bir-biridan ajratilmagan, chunki yangi pedagogik texnologiyalarning
keng joriy etilishi ta’lim paradigmasini o‘zgartiradi va faqat zamonaviy axborot
texnologiyalari yangi pedagogik texnologiyalardan samarali foydalanishni
ta’minlaydi. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Uzluksiz ta’lim
tizimining Davlat ta’lim standartini ishlab chiqish va joriy etish to‘g‘risida”gi qarori,
“Oliy ta’lim muassasalarining moddiy-texnika bazasini mustahkamlash va ta’lim
tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Prezident qarori
asosida ta’lim tizimini qayta ko‘rib chiqish va isloh qilish bo‘yicha ilgari surilgan
talablar muvaffaqiyatli amalga oshirilmoqda [1]. Barcha fanlar, jumladan,
O‘zbekiston tarixi bo‘yicha ham yangi o‘quv dasturlari ishlab chiqilib, ularga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
247
muvofiq xalqaro standartlarga javob beradigan elektron darslik va o‘quv
qo‘llanmalar yaratildi. Shuningdek, fan o‘qituvchilari sinfda va sinfdan tashqari
ishning turli shakllarini aks ettiruvchi, AKT va interfaol o‘qitish usullaridan
foydalanish asosida turli vazifalarni o‘z ichiga olgan o‘quv-uslubiy majmualarni
yaratadilar. Fanlarni o‘qitishda an’anaviy o‘qitish usullarini innovatsion
texnologiyalar bilan uyg‘unlashtirish muvaffaqiyatli amalga oshirilmoqda.
Yangilangan „Ona tili“ darsliklarinida talaffuz va imlo me’yorlari, so‘z
qo‘llash me’yorlari, nutqning grammatik va punktuatsion me’yorlariga oid mavzular
ta’limiy-didaktik topshiriqlar bilan boyitildi, ijodiy tafakkur tarzini shakllantirish,
darsda o‘quvchilarning nutqiy malakasini yuzaga keltirish savodxonligini oshirish
hamda nutqiy (tinglab tushunish, gapirish, o‘qish, yozish) va lingvistik
kompetensiyalarini shakllantirish maqsadida nutqiy mavzular va matnlar kiritildi.
Berilgan nutqiy mavzularga oid matnlar, o‘quvchini mantiqiy fikrlashga
yo‘naltirilgan mashqlar, savol va topshiriqlar, nutqiy mavzular mazmuniga mos rasm
va illustratsiyalar grammatik mavzu bilan bog‘landi.
“O‘rmonda” o‘yini
Bu o‘yindan ona tili darslarida ham, adabiyot darslarida ham foydalanilsa
bo‘ladi. Ushbu o‘yin adabiyot darsida badiiy asar parchalarini o‘qigandan so‘ng
o‘quvchilarning asarni qanchalik sinchkovlik bilan o‘qiganliklarini sinash
maqsadida o‘tkaziladi. Buning uchun o‘qituvchi tomonidan o‘rganilgan asardan
biror parcha tanlanib, shu parchadagi gaplar tarkibidagi so‘zlar o‘rni almashtirilib
yozilgan holga keltiriladi, yoki qog‘ozlarga qirqib qo‘yish ham mumkin. O‘quvchilar
bu so‘zlarni belgilangan vaqt oralig‘ida gapga aylantirib, matn holatiga kelirishi
kerak bo‘ladi.
Masalan:
1)yigit, bitgandek bo‘ladi, oylar, qalbidagi, oylar, yara,o‘tib.
2) jo‘sh uradi, bo‘lgan,mehri, yana, maktabiga, qishlog‘i-yu, bo‘lgan.
3) azalgi, o‘zini, u, qaytganday, ahvoliga, his etadi.
Javob
:
Oylar o‘tib, yigit qalbidagi yara bitgandek bo‘ladi. Qishlog‘i-yu
maktabiga bo‘lgan mehri yana jo‘sh uradi. U azalgi ahvoliga qaytganday his etadi
o‘zini.
[2].
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
248
(Ushbu asar yuzasidan tayyorlangan topshiriqlarni 1-ilovada ko‘rishingiz
mumkin)
Ona tili darslarida esa bu o‘yinni har bir bo‘lim yoki mavzular bo‘yicha
qo‘llash mumkin. Deylik, morfologiya bo‘yicha qo‘llanilganda turli so‘z
turkumlariga xos bo‘lgan ko‘plab so‘z kartochkalarini (qog‘ozga yozilgan va
laminatlangan) markazga qo‘yib belgilangan vaqt oralig‘ida aytilgan so‘z turkumiga
oid so‘zlarni saralab savatga solishi kerak bo‘ladi. Belgilangan vaqt oralig‘ida so‘zlar
to‘liq yig‘ib olinmasa, jamoa bir a’zosidan ayriladi. Ya’ni o‘rmonda bo‘ri hamlasiga
uchraydi.
Masalan:
Nilufar, kamtar, uchinchi, tez, ayiq, go‘zal, kichik, idish, beshovi, mard,
qo‘rqoq, buvi, kamtarona, yillab, uxlamoq, ko‘p….
Ushbu so‘zlar orasidan faqat ot
turkumiga oid so‘zlarni saralab, savatga solish kerak.
Qaynoq koptok
Men bu o‘yindan maktab hovlisida, maktab bog‘ida, maktab stadionida
foydalanishni qiziqarli va samarali deb bilaman. Sababi o‘quvchilar uchun faqat sinf
xonasida emas, balki turli joylarda o‘rganilgan va noodatiy darslar qiziqarliroq
hisoblanadi. Shuningdek jismoniy tarbiya darsini sevmaydigan o‘quvchilar juda kam
topiladi. Bu o‘yin jismoniy tarbiya darsi bilan integratsiyalashgan o‘yin hisoblanadi.
O‘yin sharti: O‘quvchilar ikki tomonga bo‘linishadi, so‘zlar kartochkasi markazga
qo‘yiladi. Navbati bilan bittadan a’zo o‘rtaga savatcha bilan kiradi hamda qaynoq
koptokdan o‘zlarini himoya qilgan holda kerakli so‘zlarni terib savatga joylaydi.
Qaynoq koptokni o‘ziga tekkizmasdan kerakli so‘zlarni saralab olgan guruh g‘olib
bo‘ladi.
Ta’rif va ijodkor Bu usuldan guruhlarga bo‘lingan holda foydalanish
mumkin. Oldindan topshiriqlar beriladi. Guruhlar shartli ravishda nomlanadi,
masalan “Ta’rif beruvchilar” va “Ijodkor” guruhi. Birinchi guruh ikkinchi guruhga
ta’riflarni aytadi. Shundan so‘ng guruhlar ushbu ta’rif qaysi ijodkorga tegishli
ekanligini topadi. Agar birinchi berilgan ta’rifdan so‘ng darrov bu ta’rifning qaysi
yozuvchi yoki shoirga tegishli ekanligini topishsa, 5 ball, ikkinchi ma’lumotdan
so‘ng topishsa, 4 ball va uchinchi urinishda topsalar 3 ball yig‘ishadi. O‘qituvchi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
249
ta’rif qaysi ijodkorga tegishli ekanligini topgan guruhdan yana ijodkor hayoti va
faoliyatiga doir ma’lumotlar qo‘shimcha qilishini so‘raydi va baholab boradi. Bu
metod orqali har bir o‘quvchi ishtirok etish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Masalan, 8sinf
adabiyot darsida bu metoddan quyidagicha foydalanish mumkin:
“Ta’rif” guruhidan “Ijodkor” guruhiga savollar.
1-bosqich
1-ma’lumot.
U she’riyatimizga shamolday kirib keldi. Balki bo‘ronday.
2-ma’lumot.
Lermontovning “Iblis” dostonini o‘zbekchaga o‘girdi.
3-ma’lumot.
“Naxshon” dostonlari muallifi.
Javob
: Usmon Nosir
2-bosqich.
1-ma’lumot.
Umrining oxiriga qadar “Jahon adabiyoti” jurnali bosh
muharriri vazifasida ishlagan.
2-ma’lumot.
Ilk kitobi “Zamon. Qalb. Poeziya” deb ataladi.
3-ma’lumot.
Oxunqaynar qishlog‘ida tug‘ilgan.
Javob :
Ozod Sharafiddinov
“Ta’rif va ijodkor”
usuli orqali o‘quvchilar mavzuni mukammal
o‘zlashtiribgina qolmay, o‘qituvchi ularni faollikka, topqirlikka o‘rgatadi va oqilona
baholay oladi.
So‘z ohangrabosi
Mazkur usuldan adabiyot darslarida, xususan, maqol, topishmoq va she’rlar,
ona tili darslarida so‘z turkumlari, gap bo‘laklari bo‘yicha o‘tilayotgan mavzularni
uyg‘unlashtirishda foydalanish mumkin. O‘quvchilar kichik-kichik 3 guruhga
bo‘linib olishadi va guruhlariga “Maqol”, “Topishmoq”, va “She’r” singari nomlar
tanlashadi. 8-sinf ona tili darsida gap bo‘laklari mavzusi o‘tilganda mazkur usuldan
quyidagicha foydalansa bo‘ladi: birinchi guruh maqol aytganda, ikkinchi guruh
aytilgan maqoldagi gap bo‘laklarini topib, tahlil qiladi va o‘zlari uchinchi guruhga
topishmoq aytishadi. Uchinchi guruh o‘z navbatida topishmoqni tahlil qilib,
to‘rtinchi guruhga she’r aytadi va musobaqa shu zaylda davom etadi. Masalan:
1-guruh: Avval o‘yla, keyin so‘yla.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
250
2-guruh: Bu gapda avval va keyin sozlari payt holi, o‘yla va so‘yla so‘zlari
kesimlardir. Ikki mahbubni ko‘rdim, Bir-birisin ko‘rmagan.
3-guruh: Bu gapda ikki so‘zi aniqlovchi, mahbubni va bir-birisin so‘zlari
to‘ldiruvchi, ko‘rdim va ko‘rmagan so‘zlari esa kesimlardir. Yurtim, senga she’r
bitdim bugun, Qiyosingni topmadim aslo. Shoirlar bor o‘z yurtin butun, Olam aro
atagan tanho.
1-guruh: Yurtim so‘zi undalma, senga, she’r qiyosingni, yurtin, olam aro
so‘zlari to‘ldiruvchi; bitdim, topmadim, bor, atagan so‘zlari kesim; bugun, also,
tanho so‘zlari hol; shoirlar -ega. Aytar so‘zni ayt, aytmas so‘zdan qayt. [3]. Bu
maqolni 2-guruh tahlil qiladi va 3-guruhga topishmoq etish bilan davom ettiradi.
AxB
( A karra B) yoki
A
2
(A kvadrat)
Bu o‘yin orqali sinf o‘quvchilarining barchasini alifboni yod olishiga erishish
mumkin. Bu o‘yin matematika bilan integratsiyalashgan o‘yin bo‘lganligi sababli
barcha o‘quvchilar karra jadvalini ham to‘liq yod olgan bo‘lishlari kerak. O‘yin
yakka tartibda yoki jamoaviy shaklda ham olib borilishi mumkin. Buning uchun
(yakka tartibda) xohlagan o‘quvchi doskani oldiga chiqadi, o‘qituvchi yoki sinf
o‘quvchilari alifboni karra shaklida yoki kvadrat shaklida so‘raydi. Guruh shaklida
o‘ynalganda esa o‘qituvchi tomonidan oldindan tayyorlab qo‘yilgan alifbo karrasiga
doir yoki alifbo kvadratiga oid misollar jamoalarga beriladi. Masalan: 1) BxA =?
Javobi esa B ga teng
Sababi alifboda B harfi 2- o‘rinda , A harfi esa 1- o‘rinda turadi . Bunda
2x1=2 shakli kelib chiqmoqda.
(2-ilovada AxB jadval asosida 2 karra berilgan)
2) B
2
=? D
2
=? E
2
=? Javoblari: B
2
=4 D
2
=9 E
2
=16
Sababi B alifboda 2-o‘rinda, D 3- o‘rinda, E- 4-o‘rinda joylashgan . Shu
tartiblarni biz kvadratga ko‘tarib qo‘ydik, xolos.
(3-ilovada A
2
( A kvadrat) jadvali to‘liq holda berilgan)
Xulosa
Ona tili ta’limi orqali o‘quvchilarga uzoq yillar davomida grammatik qonun-
qoidalarni, nazariy bilimlarni o‘rgatib keldik. Aslida esa grammatikadan ko‘ra
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
251
o‘quvchilardagi nutqiy kompetensiyani shakllantirishga ko‘proq e’tibor berishimiz
lozim. Bu maqsadga erishishda ona tilining nutqiy kompetensiya elementlari (tinglab
tushunish, gapirish, o‘qish, yozish)ni har bir darsda amaliy qo‘llash va o‘quvchida
bunga nisbatan ko‘nikma shakllantirishimiz darkor.
Mazkur metodik tavsiyada o‘quvchilarga ona tili va adabiyot fanidan bilim
berish jarayonida ilg‘or pedagogik texnologiyalarni, metodlarni qo‘llash bo‘yicha
ayrim tavsiyalar va ko‘rsatmalar berilgan. Ushbu metodik tavsiyadagi ma’lumotlar
Sizlarga manfaatli bo‘ladi degan umiddamiz.
Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlashni istardimki, o‘qitish amaliyotida
o‘qitishning interfaol usullaridan foydalanish o‘quvchilarning intellektual faolligini,
demak, dars samaradorligini oshirishga yordam beradi. Hatto eng passiv o’quvchilar
ham katta ishtiyoq bilan faol mashg'ulotlarga jalb qilinadi, ularda original fikrlash va
hal qilinayotgan muammolarga ijodiy yondashish ko'nikmalari rivojlanadi.
Asosiysi, interfaol usuldan foydalanish jamiyat buyurtmasini bajarishga,
mustaqil fikrlash va qaror qabul qilishga qodir shaxsni tayyorlashga yordam beradi.
Interfaol usul va usullardan foydalanish o‘z-o‘zidan maqsad emas, natija muhim.
O`qituvchi o'z muvaffaqiyatini shogirdlarining muvaffaqiyati bilan o'lchashi kerak.
Turli metod va usullar o‘quvchilarning o‘quv motivatsiyasi va maktabga
bo‘lgan qiziqishini oshiradi, ijodiy hamkorlik muhitini yaratadi, o‘quvchilarda
o‘zo‘zini hurmat qilish va farqlarni hurmat qilishni rivojlantiradi, ularda ijodiy
erkinlik tuyg‘usini uyg‘otadi va eng muhimi, ularga quvonch baxsh etadi. Yosh
avlod qalbida ona tiliga muhabbat, ona tilini e’zozlash urug‘larini qadashdek
mashaqqatli va mas’uliyatli ishingizga muvaffaqiyat tilaymiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Karimov I. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. -T.: O‘zbekiston, 1998. -32b.
2.
Adabiyot. .Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik.T., 2019
3.
Мясоед, Т. А.
Интерактивные технологии обучения: спец. семинар для
учителей [Текст] / Т. А. Мясоед. - М., 2004.
4.
Ona tili .Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik.T., 2019 5.
Ona tili fanidan o‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanma. Т., 2020
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
252
Ilovalar 1-ilova
8-sinf adabiyot darsida Shukur Xolmirzayevning “Ot egasi” asari asosida
“O‘rmonda” o‘yini
1.Maktab ikki xonadan iborat bo‘lib, biri dahliz, biri sinfxona. 2. Ana shu sinfda yetti
yashar bolakay ham, o‘n ikki yashar yigitcha ham yonma-yon o‘tirib o‘qishadi. 3.
Ularning har biri har xil sinf o‘quvchisi bo‘lgani holda, bir sinfda o‘tirib saboq
olishlari bir-biriga xalaqit bermaydi. 4. Chunki bu atrofda bundan o‘zga maktab yo‘q,
shu yerga qatnab, imkoni boricha ilm oladilar. 5.Inodning o‘zi vaqtida o‘n sinfni
bitirgandi, xolos.
Biri,ikki,iborat, biri, maktab, dahliz, xonadan, sinfxona.
1.
Yetti, ana shu, bolakay, ham,yashar, yigitcha, yonma-yon, sinfda, o‘n ikki,
o‘tirib, ham, o‘qishadi.
2.
Saboq olishlari, har biri, sinf, bo‘lgani, ularning , bir, har xil, o‘quvchisi,
xalaqit bermaydi, bo‘lgani holda, sinfda, bir-biriga
4.yo‘q, chunki,ilm oladilar, bundan, shu, bu atrofda, o‘zga, shu yerga, maktab,
imkoni boricha, qatnab.
5.xolos, bitirgandi, vaqtida, Inodning, o‘n sinfni, o‘zi.
2-ilova
BxA jadvali uchun alifbo
1 A
2 B
3 D
4 E
5
F
6 G
7 H
8
Ii
9 Jj
10
Kk
11
L
12
M
13
N
14
O
15
P
16
Q
17
R
18
S
19
T
20
U
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
253
21
V
22 Xx
23 Yy
24
Zz
25
O‘
26
G‘
27
Sh
28 Ch
29 Ng
0
Nol
BxA
( B karra A)
B ( 2 karra)
x
A (1)
B
2
B
x
B (2)
E
4
B
x
D(3)
G
6
B
x
E (4)
Ii
8
B
x
F (5)
K
10
B
x
G (6)
M
12
B
x
H (7)
O
14
B
x
I (8)
Q
16
B
x
J (9)
S
18
B
x
K (10)
U
20
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
254
Izoh: Alifboda 29 ta harf borligi sababli, 29 dan keyingi raqamlarni
ifodalashda Harflar ketma-ketligidan foydalaniladi. 0 ni ifodalashda esa 0 dan
foydalaniladi.
3-ilova
A
2
(A kvadrat
)
1 A2
1
2 B2
4
3 D2
9
4 E2
16
5 F2
25
6 G2
36
7 H2
49
8
Ii2
64
9 Jj2
81
10 Kk2
100
11
L2
121
12 M2
143
13
N2
169
14
O2
196
15
P2
225
16
Q2
256
17
R2
289
18
S2
324
19
T2
361
20
U2
400
21
V2
441
22 Xx2
484
23 Yy2
529
24 Zz2
576
25
O‘2
625
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
255
26
G‘2
676
27 Sh2
729
28 Ch2
784
29 Ng2
841
