MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
267
LAMPALAR VA ULARNING TURLARI
O'zbekiston Respublikasi Ichki Ishlar Vazirligi
Nuriddinov Xasan Muxiddin o'g'li i
IIV 2-sonli Akademik litseysida
fizika va astronomiya o'qutuvchisi
Annotatsiya: 1. Suyultirilgan kvars
2. Xekseloll 3 Argon. 4.Lyuminafor. 5. Tomas Edinson 6. Spiral bispiral
Kalit so‘zlar: Lyuminessent lampa. Natriy lampa. Kvars lampa. Simob lampa.
Bakteritsit lampa. Neon lampa. Cholg'anma lampa
KIRISH
Lyuminessent lampa
- ishi Lyumines sinsiya hodisasiga asoslangan lampa;
Gaz-Zaryadli yorugʻlik manbai. Ichki devoriga Lyuminoforlar qatlami surkalgan,
ichiga Inert gazlari (argon, geliy va boshqalar) va Metallar (maye. simob) bugʻi
toʻldirilgan shisha naychadan iborat. Elektr toki oʻtganda lampada elektr razryad
vujudga keladi. Ultrabinafsha nurlar taʼsirida metall atomlari, soʻngra lyuminofor
yorug'lik socha boshlaydi. Lampaning yorug'ligi tabiiy yorugʻlikka yaqin boʻliish
uchun lyuminoforlar tanlanadi. Simobli lampalar shunday turga yaqin boʻladi.
Lyuminessent lampaning ishlash muddati Choʻgʻlanma lampalarga qaraganda ancha
yuqori boʻladi. Xonalar, koʻchalarni yoritishda, Nusxa koʻchirish qurilmasida va
boshqalarda ishlatiladi.
Natriy lampa
— gaz razryadli yorugʻlik manbai. Natriy (Na) bugʻlarida
elektr razryadi yuz berganda optik diapazondagi nurlanish (yorugʻlik) paydo boʻladi.
Past bosimli va yuqori bosimli turlari bor. Past bosimlisi natriy bugʻlari va inert gazlar
aralash-masi toʻldirilgan shisha naychadan iborat. Bunday lampa sariq nur sochgani
uchun umumiy yoritishda ishlatilmaydi. Undan avtomobil yoʻllarini yoritish, shahar
koʻchalarini bezatish uchun foydalaniladi.
Yuqori bosimli Natriy lampaning naychasi natriy bugʻlarida yuqori (1200°
dan yuqori) temperaturagacha elektr razryadiga chidaydigan polikristall (Mas,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
268
A12O3)dan tayyorlanadi. Naychadagi havo soʻrib olinga-nidan soʻng unga natriy,
geliy va inert gaz toʻldiriladi. Bunday lampa nafis oltin rang yorugʻlik sochgani uchun
ichki va tashqi yoritish tarmoklarida ishlatiladi. Natriy lampa elektr tarmogiga ishga
tushirish-rostlash apparatlari orqali ulanadi.
Kvars lampasi
— elektr yordamida ultrabinafsha nurlar hosil qiladigan
yorugʻlik manbai. Kvars lampaning balloni kvars shishasi (suyultirilgan kvars) dan
yasaladi. Ballon trubkasining oxiriga kontaktlar oʻrnatilib, ballonga simob bugʻlari va
inert gaz — argon toʻldiriladi. Argondan elektr razryadi oʻtganda simob bugʻlari
ultrabinafsha nurlar chiqaradi. Bu nurlar baʼzi kasalliklar (mas, raxit) ni davolashda,
inkubatorlarda, oʻsimliklar oʻstirishda, shuningdek, operatsiya zallaridagi havoni
tozalashda, suv va sutni zararsizlantirishda hamda lyuminessent analizda ishlatiladi.
Past, yuqori, oʻta yuqori bosimli Kvars lampa boʻladi.
Simob lampasi
- gaz (bugʻ) holidagi simob qoʻllaniladigan yorugʻlik manbai.
Simob bugʻining ish bosimiga qarab, past va yuqori bosimli xillarga boʻlinadi. Past
bosiili (0,7 N/m2) Simob lampasi 185 va 254 nm (nanometr) toʻlqin uzunligidagi
rezonans nurlatgich manbalari. Bulardan lyuminessent lampapar kengtarqalgan.
Yuqori bosimli (104106N/m2)S l. 2481014 nm toʻlqin uzunligi intervalida
ultrabinafsha va koʻrinadigan yorugʻlik nurlari hosil qiladi. Uning kolbasi kiyin
eriydigan shaffof kvars shishadan tayyorlanib, inert gaz va simob bilan toʻddiriladi.
Yoritishda, tibbiyotda va boshqa maqsadlarda ishlatiladi. Oʻta yuqori bosimli (106
N/m2 dan yuqori) Simob lampasi — ultrabinafsha va koʻrinadigan nurlarning juda
yorugʻ manbai. Tabiiy va suv bilan sovitiladigan xillari bor. Turli yorugʻlikoptika
qurilmalarida qoʻllanadi. Barcha Simob lampasi elektr tarmogʻiga maxsus qurilmalar
yordamida ulanadi.
Bakteritsid lampa
-bakteritsid nurlatgich – ultrabinafsha nur sochadigan gaz
razryadli simob lampasi; ichiga inert gaz (masalan, Xekselol)ga ozgina Hg (simob),
yoki Cd (kadmiy) qoʻshib tayyorlangan aralashma toʻldiriladi. Quvvati 90 Vt gacha
boʻladi. Binolardagi havo, roʻzgʻor buyumlari, suv va boshqa narsalarni ultrabinafsha
nurlar bilan zararsizlantirish, shuningdek davolash maqsadlari uchun ishlatiladi
(qarang Simob-kvars lampasi).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
269
Neon lampa
— elektr razryadining past bosimli neon gazida nurlanishiga
asoslangan gaz-razryadli yorugʻlik manbai. Neon lampa 2 elektrod (anod va
edirilmaydigan, shisha ballonga kavsharlangan katod)dan iborat boʻlib, ballon ichiga
neon (Ne) yoki neon gazining geliy yoki argon gazlari bilan aralashmasi tuldiriladi.
Bu turda Neon lampada gaz bosimi 25 —40 GPa ga yaqin boʻladi. Odatda, argon gazi
razryadi yondiruvchi kuchlanishni kamaytirish uchun kiritiladi. Ammo bu holda
shuʼlaning yorqinligi ham pa-sayadi. Neon lampa yorugʻligi binafshaqizil ran-gda
koʻrinadi. Yorugʻlikning boshqa ranglarda (sariq, koʻk, yashil va boshqalar) boʻlishi
uchun ballonning ichki devoriga lyumi-noforlar yopishtiriladi.
Neon lampa
-Oʻzgaruvchan va oʻzgarmas tokda ishlaydi. Faqat u tok kuchini
0,20—30 mA gacha tushirib chegaralab beradigan toʻgʻrilagich rezistorlar bilan
ketma-ket ulanib elektr zanjiriga qoʻshiladi. Neon lampada elektr razryad yonishi
uchun kuchlanish 60—150 V, quvvati 0,01—3 Vt, shuʼla yorqinligi 50—600 kJ/m2
boʻlishi kerak. Neon lampalardan signalizatsiya va yoritish tizimlarida, nazorat-
oʻlchov apparatlarida, shuningdek, tasvirni maʼlum masofada turib qabul qiluvchi va
uzatuvchi asboblar (televideniye) da keng foydalaniladi.
Choʻgʻlanma lampa
— elektr toki taʼsirida tolasi (simi) choʻgʻlanib nur
sochadigan yorugʻlik manbai. Ichidan havosi soʻrilib, choʻgʻlanish jismi (sim)
joylangan kolba (lampochka)dan iborat. Baʼzi choʻgʻlanma lampalarning kolbasi
tolaning trasi, yaʼni nur sochishini yaxshilash uchun inert gaz bilan toʻldiriladi.
Choʻgʻlanma lampaning tolasi spiral, bispiral (ikki spiral) yoki trispiral (uch spiral)
tarzida oʻralgan volfram simdan qilinadi. Choʻgʻlanma lampa yonganda tolasi 2500—
3300 K gacha qiziydi; nur sochish quvvati 10—35 lm/Vt; xizmat muddati 1000
soatgacha. Dastlabki choʻgʻlanma lampani 1872-yilda Aleksandr Lodigin ixtiro
qilgan. 1879-yilda Tomas Edison uni takomillashtirgan. Choʻgʻlanma lampalar
xonalar va maydonlarni yoritishda, kinoproyeksion apparatlarda, konlarda,
avtomobillarda ishlatiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
270
ADABIYOTLAR VA MANBALAR RO'YXATI :
O'lmasova Fizika 3-kitob (2017)
Tursunmetov Fizika Akademik litseylar uchun qollanma (2007)
Usmonov masalalar toplami (2017)
Ziyo.uz
Wikipedia
Tauts Ya. Foto- i termoelektricheskie yavleniya v poluprovodnikax. M.: Izdatelstvo
inostrannoy literaturi, 1962, 256 s.
Tauts Ya. Opticheskie svoystva poluprovodnikov. M.: Mir, 1967, 74 s.
Kireev P. S. Fizika poluprovodnikov. — M., Visshaya shkola, 1975. — Tiraj 30000
ekz. — 584 s.
Gorelik S. S., Dashevskiy V. Ya. Materialovedenie poluprovodnikov i dielektrikov:
Uchebnik dlya vuzov. — M.: MISIS, 2003. — 480 s. — ISBN 5-87623-018-7.
Kiselyov V. F. Poverxnostnie yavleniya v poluprovodnikax i dielektrikax. — M.,
Nauka, 1970. — Tiraj 7800 ekz. — 399 s.
Anatichuk L. I., Bulat L. P. Poluprovodniki v ekstremalnix temperaturnix usloviyax.
— SPb., Nauka, 2001. — Tiraj 1500 ekz. — 223 s.
Xenney I. B. Poluprovodniki. — M.: Inostrannaya literatura, 1962. — 668 s.
Smit R. Poluprovodniki. — M.: Inostrannaya literatura, 1962. — 467 s.
