MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
304
DISLALIYA
Akramova Gulzoda Hamroqul qizi-
University of Management and Future Technologies universiteti,
pedagogika va psixologiya yo’nalishi, 554-guruh talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada dislaliya tushunchasi, uning turlari, kelib
chiqish sabablari va davolash usullari keng yoritilgan. Dislaliya bolalarda nutq
buzilishining eng ko‘p uchraydigan shakllaridan biri bo‘lib, uni samarali tuzatish
uchun logopedik mashg‘ulotlar, artikulyatsion gimnastika, nafas olish texnikalari va
pedagogik yondashuvlar qo‘llaniladi. Shuningdek, ayrim hollarda ortodontik yoki
jarrohlik muolajalar talab qilinishi mumkin. Maqolada dislaliyaning oldini olish va
tuzatish bo‘yicha ota-onalar va mutaxassislarning roli ham yoritilgan. Dislaliyaning
davolash jarayoni individual yondashuvni talab qiladi va erta aniqlansa, nutq
buzilishini samarali bartaraf etish imkoniyati oshadi.
Kalit so‘zlar: Dislaliya, nutq buzilishi, logopedik terapiya, artikulyatsion
gimnastika, nafas mashqlari, ortodontik muolajalar, nutq rivojlanishi, bolalar nutqi,
pedagogik yondashuv.
Kirish
Inson hayotida nutq muhim rol o‘ynaydi, chunki u fikr almashish, o‘zaro
muloqot qilish va jamiyatda o‘z o‘rnini topishda asosiy vosita hisoblanadi. Nutqning
ravon va to‘g‘ri shakllanishi bolalikdan boshlab shakllanadi va bu jarayon turli
omillarga bog‘liq. Biroq, ayrim bolalar nutq rivojlanishida qiyinchiliklarga duch
keladilar. Ana shunday buzilishlardan biri dislaliya bo‘lib, bu holat ayrim
tovushlarning noto‘g‘ri talaffuz qilinishi yoki umuman aytilmasligi bilan tavsiflanadi.
Dislaliya ko‘pincha jismoniy, pedagogik yoki psixologik omillar ta’sirida
rivojlanadi. Ayrim hollarda, bu buzilish bolalarning artikulyatsion organlari (til, jag‘,
lablar) rivojlanishidagi nuqsonlar bilan bog‘liq bo‘lsa, ba’zi bolalarda esa eshitish
muammolari yoki noto‘g‘ri tarbiya natijasida yuzaga keladi. Bundan tashqari, atrof-
muhit va nutqiy muhit ham bolalarning to‘g‘ri talaffuz qilish qobiliyatiga katta ta’sir
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
305
ko‘rsatadi. Agar bola noto‘g‘ri talaffuz qilayotgan bo‘lsa va bu holat uzoq vaqt davom
etsa, dislaliya shakllanib, kelajakda muloqot qilish qobiliyatiga jiddiy ta’sir qilishi
mumkin.
Ko‘plab tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, dislaliya erta aniqlansa, uni logopedik
mashqlar va maxsus terapevtik usullar yordamida tuzatish mumkin. Shu sababli, bu
muammoni e’tiborsiz qoldirmaslik, balki bolalarda nutq rivojlanishini diqqat bilan
kuzatib borish va kerakli choralarni ko‘rish muhimdir. Ushbu maqolada dislaliyaning
asosiy sabablari, turlari, tashxislash usullari hamda samarali davolash yo‘llari haqida
batafsil ma’lumot beriladi.
Dislaliyaning turlari
Dislaliya turli sabablarga ko‘ra yuzaga kelishi mumkin va uning ko‘rinishlari
ham har xil bo‘lishi mumkin. Tadqiqotchilar dislaliyaning tasnifini turli mezonlar
asosida belgilaydilar. Asosan, dislaliya organik (mexanik) va funktsional turlarga
ajratiladi. Bundan tashqari, tovush buzilishining xususiyatiga qarab, dislaliya yana bir
necha kichik turlarga bo‘linadi.
Organik dislaliya artikulyatsion apparatdagi anatomik o‘zgarishlar yoki
nuqsonlar natijasida yuzaga keladi. Bunga quyidagilar sabab bo‘lishi mumkin:
Jag‘ va tishlarning noto‘g‘ri rivojlanishi – bolaning jag‘ suyaklari
noto‘g‘ri shakllangan bo‘lsa yoki tishlarning noto‘g‘ri joylashuvi nutq jarayoniga
ta’sir qilishi mumkin.
Til va tanglay tuzilishidagi nuqsonlar – til juda katta yoki kichik bo‘lsa,
til osti chizig‘i (uzengi) qisqa bo‘lsa yoki tanglay tug‘ma deformatsiyaga ega bo‘lsa,
tovushlarni aniq talaffuz qilish qiyinlashadi.
Og‘iz bo‘shlig‘ining boshqa tug‘ma nuqsonlari – ba’zi hollarda bolalar
lab-yoriq (tug‘ma nuqson) yoki tanglay yoriqlari bilan tug‘iladi, bu esa nutq
buzilishlariga sabab bo‘lishi mumkin.
1
1
Васильева В.В. Основы логопедии: диагностика и коррекция речевых нарушений. Санкт-Петербург: Питер,
2020;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
306
Funktsional dislaliya bolaning artikulyatsion apparati to‘liq sog‘lom
bo‘lishiga qaramay, ayrim tovushlarni noto‘g‘ri talaffuz qilishidan iborat. Bunday
dislaliya nutq shakllanishiga ta’sir qiluvchi turli omillar tufayli yuzaga keladi:
Eshitish qobiliyatining sustligi – bola ba’zi tovushlarni to‘g‘ri eshitmasa,
ularni noto‘g‘ri talaffuz qiladi.
Noto‘g‘ri nutqiy muhit – agar ota-onalar yoki atrofdagi odamlar noto‘g‘ri
talaffuzdan foydalansa, bola ham shunday odatlarga ega bo‘lishi mumkin.
Nutqiy tarbiya yetishmovchiligi – bolaning nutqiga yetarlicha e’tibor
qaratilmasa va u bilan muloqot yetarli darajada olib borilmasa, dislaliya shakllanishi
mumkin.
2
Nevrologik yoki psixologik omillar – bola ruhiy stress yoki emotsional
muammolarga duch kelsa, nutqning rivojlanishida sekinlashuv yoki noto‘g‘ri talaffuz
paydo bo‘lishi mumkin. Funktsional dislaliya, odatda, logopedik mashqlar va maxsus
pedagogik yondashuvlar orqali tuzatiladi.
Dislaliyaning davolash usullari
Dislaliyaning davolash jarayoni bolaning nutq rivojlanishidagi muammolarni
bartaraf etishga qaratilgan maxsus yondashuvlar majmuasidan iborat. Davolash
usullari bolaning dislaliya turi, nutq buzilishining sabablari va individual
xususiyatlariga qarab tanlanadi. Ushbu bo‘limda dislaliyaning samarali davolash
usullari haqida batafsil ma’lumot beriladi.
Dislaliyani to‘g‘ri davolash uchun avvalo uning sabablari va xususiyatlarini
aniqlash kerak. Diagnostik bosqichda logoped, nevrolog va ortodont quyidagi
tadbirlarni o‘tkazadi:
Bolani umumiy tekshirish – artikulyatsion apparat (til, lab, tanglay, jag‘)
tuzilishi va rivojlanishidagi muammolar aniqlanadi.
Nutqni baholash – bola qaysi tovushlarni noto‘g‘ri talaffuz qilayotgani,
qanday xatoliklar mavjudligi aniqlanadi.
2
Миронова С.В. Развитие речи у детей: Практические советы для родителей и педагогов. Москва:
Просвещение, 2019;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
307
Eshitish tekshiruvi – ba’zi hollarda dislaliya eshitish qobiliyatining
sustligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, shuning uchun audiologik tekshiruv
o‘tkaziladi.
Psixologik baholash – bolada nutqiy rivojlanishga ta’sir qiluvchi stress,
xavotir yoki boshqa psixologik omillar mavjud yoki yo‘qligi aniqlanadi.
Logopedik mashg‘ulotlar dislaliyaning eng samarali davolash usullaridan biri
hisoblanadi. Logopedlar bolaning noto‘g‘ri talaffuz qilayotgan tovushlarini
to‘g‘rilashga qaratilgan maxsus mashqlarni bajarish orqali terapiya olib boradilar. Bu
mashqlar bolaning til, lab va jag‘ harakatlarini rivojlantirishga qaratilgan.
Mashg‘ulotlar quyidagi asosiy harakatlardan iborat bo‘lishi mumkin:
Tilni yuqoriga va pastga harakatlantirish – tovush shakllanishini
yaxshilaydi.
Lablarni cho‘zish va yumaloqlash – “o” va “u” kabi tovushlarni
yaxshiroq talaffuz qilishga yordam beradi.
Tilni
oldinga
chiqarish
va
orqaga
tortish
– artikulyatsiya
moslashuvchanligini oshiradi.
Ba’zi bolalarda noto‘g‘ri nafas olish nutqning buzilishiga olib kelishi
mumkin. To‘g‘ri nafas olishni shakllantirish uchun maxsus mashqlar bajariladi:
Burun orqali nafas olishni mashq qilish
Nafasni ichkarida ushlab turish va asta-sekin chiqarish
Mum yondirib, uni uzoq vaqt davomida puflash
3
Xulosa
Dislaliya – bolalarda uchraydigan keng tarqalgan nutq buzilishlaridan biri
bo‘lib, uning tuzatilishi individual yondashuvni talab etadi. Ushbu buzilishning turli
shakllari mavjud bo‘lib, ularning har biri maxsus tashxis va terapiya usullarini talab
qiladi. Dislaliyaning sabablarini aniqlash, bolaga to‘g‘ri yondashish va erta bosqichda
logopedik mashg‘ulotlarni boshlash muammoni samarali hal qilishda muhim
omillardan hisoblanadi. Dislaliyaning davolash usullari orasida logopedik terapiya
eng samarali yo‘l bo‘lib, unga artikulyatsion gimnastika, nafas mashqlari va
3
Миронова С.В. Современные методы коррекции речевых нарушений у детей. Москва: Просвещение, 2020;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
308
tovushlarni chiqarish bo‘yicha maxsus mashqlar kiradi. Shuningdek, uy sharoitida
ota-onalar tomonidan qo‘llaniladigan o‘quv o‘yinlari va interaktiv mashg‘ulotlar
bolalarning to‘g‘ri talaffuzni o‘zlashtirishiga katta yordam beradi. Ba’zi hollarda
ortodontik yoki jarrohlik muolajalar talab qilinishi mumkin.
Dislaliyaning tuzatilishi bolaning psixologik holatiga ham bevosita ta’sir
qiladi. To‘g‘ri yondashuv bilan bolalar o‘zlariga bo‘lgan ishonchni oshirib, jamiyatda
erkin muloqot qilish qobiliyatini rivojlantiradilar. Bu esa ularning kelajakdagi ta’lim
jarayoni va ijtimoiy hayotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shunday qilib, dislaliyaning
oldini olish va uni tuzatish bo‘yicha erta chora-tadbirlar ko‘rish bolaning
rivojlanishiga katta foyda keltiradi. Logopedlar, ota-onalar va pedagoglarning
hamkorligi natijasida bolalar to‘g‘ri va ravon nutqga ega bo‘lishlari, kelajakda esa
nutq bilan bog‘liq qiyinchiliklarni yengib o‘tishlari mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). O’quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy
fanlarni o’qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION
SCIENTIFIC JOURNAL. 5.1.B.271-275.
2. Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik
sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и
решение, 1(1), 64–67.
3. Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ АСАРЛАРИДАН
ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96.
4. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of
Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205.
5. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш.
Modern Education and Development. 3 (17). 23-27.
6. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of
the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
309
7. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan
foydalanish yo’llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1).
91-94.
8. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma
asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12.
