MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
104
DEVIANT XULQ IJTIMOIY PEDAGOGIK MUAMMO SIFATIDA
Abdurasulova Shahzoda Bobomurodovna- University of Management and
Future Technologies universiteti, 551 PPO‘-guruh talabasi
Annotatsiya: Mazkur maqolada deviant xulqning ijtimoiy pedagogik
muammo sifatida tahlil qilinadi. Ushbu fenomenning ijtimoiy, psixologik va
pedagogik aspektlari o‘rganilib, uning sabablari va jamiyatdagi tarqalishiga ta'sir
ko‘rsatuvchi omillar aniqlanadi. Maqola, deviant xulqni aniqlash va uni oldini olish
uchun amalga oshirilishi kerak bo‘lgan chora-tadbirlarni hamda ta'lim
muassasalaridagi pedagogik yondashuvlarni muhokama qiladi. Yoshlar orasida
deviant xulqning oldini olishda o‘qituvchilar, psixologlar va oilalarning birgalikda
ishlashi zarurligi ta'kidlanadi. Xulosa qilib aytganda, maqola deviant xulqni
jamiyatda kamaytirish, yoshlarning to‘g‘ri rivojlanishiga ko‘maklashish va
pedagogik jarayonlarda samarali yondashuvlarni joriy etish zarurligini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar: Deviant xulq, ijtimoiy pedagogika, tarbiya, yoshlar,
huquqbuzarlik, jamiyat, ta'lim muassasalari, psixologik yondashuv, oilaviy tarbiya,
pedagogik chora-tadbirlar
Kirish
Deviant xulq – bu jamiyatda odatiy va qabul qilingan me'yorlarga mos
kelmaydigan xulq-atvorni ifodalovchi atama bo‘lib, u ko‘plab ijtimoiy, psixologik va
pedagogik masalalarga sabab bo‘ladi. Har bir jamiyatda mavjud bo‘lgan me'yorlar va
qadriyatlar asosida shakllangan xulq-atvorni deviant deb ataladigan xulqdan ajratish
mumkin. Ushbu xulq ko‘pincha jinoiy harakatlar, giyohvand moddalarni suiiste'mol
qilish, huquqbuzarliklar va boshqalar shaklida ifodalanadi. Bunday xulqning yuzaga
kelishining turli sabablari mavjud: ijtimoiy, iqtisodiy va shaxsiy omillar bu jarayonda
muhim rol o‘ynaydi.
Deviant xulqning ijtimoiy pedagogik muammo sifatida tahlil qilinishi, uning
jamiyatdagi ta'sirini va oldini olish yo‘llarini o‘rganishni talab qiladi. Maktabda ta'lim
jarayonida deviant xulqning salbiy oqibatlari, yoshlarning ta'lim olishiga to‘sqinlik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
105
qilishi va ijtimoiy adaptatsiyasiga zarar yetkazishi mumkin. Shu sababli, bu
muammoning yechimi uchun ta'lim muassasalarida samarali pedagogik yondashuvlar
ishlab chiqilishi zarur. Maqola davomida deviant xulqning turlari, uning sabablari va
oldini olish usullari tahlil qilinadi, hamda pedagogik tizimda bu muammoni hal qilish
uchun amalga oshirilishi kerak bo‘lgan chora-tadbirlar ko‘rib chiqiladi.
Deviant xulq ijtimoiy pedagogik muammo sifatida
Deviant xulq, ya'ni jamiyat tomonidan belgilangan me'yorlarga va normalarga
mos kelmaydigan xulq-atvor, ijtimoiy pedagogik muammo sifatida jiddiy ahamiyatga
ega. Bunday xulq, odatda, ijtimoiy me'yorlarning buzilishi, jamiyatdan ajralish yoki
o'ziga xos subkulturaga qo'shilish shaklida namoyon bo‘ladi. Deviant xulqning
ko‘plab turli ko‘rinishlari mavjud bo‘lib, ular orasida huquqbuzarlik, jinsiy og‘ishlar,
alkogolizm,
giyohvand
moddalarni
suiiste'mol
qilish,
ta'limdagi
muvaffaqiyatsizliklar va boshqalar mavjud. Ushbu xulqlar nafaqat individning o‘ziga,
balki jamiyatning barcha qatlamlariga salbiy ta'sir ko‘rsatadi.
Deviant xulqning ijtimoiy pedagogik muammo sifatida ahamiyatini anglash
uchun uning sabablari va oqibatlarini tahlil qilish zarur. Yoshlar orasida deviant
xulqning keng tarqalishi, ta'lim tizimining samaradorligiga salbiy ta'sir ko‘rsatadi. Bu
esa, o‘z navbatida, jamiyatda ijtimoiy barqarorlikka putur yetkazishi mumkin. Ta'lim
muassasalarida o‘quvchilarning deviant xulqi nafaqat o‘z rivojlanishiga to‘sqinlik
qiladi, balki o‘zga o‘quvchilar uchun ham salbiy namuna bo‘lib qolishi mumkin. Shu
sababli, deviant xulqni bartaraf etish, yoshlarni ijtimoiy normalarga mos ravishda
tarbiyalash va ularga psixologik yordam ko‘rsatish muhimdir.
Deviant xulqni ijtimoiy pedagogik muammo sifatida tahlil qilish, uning oldini
olish va jamiyatda uning salbiy oqibatlarini kamaytirish uchun kompleks
yondashuvlarni taqozo etadi. Bu esa, o‘qituvchilar, pedagoglar, psixologlar va oila
hamkorligini talab qiladi. Faqatgina ta'lim muassasalaridagi pedagogik yondashuvlar
orqali deviant xulqni oldini olishga erishish mumkin. Shuningdek, jamiyatda tenglik,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
106
ijtimoiy himoya va yoshlar uchun kerakli sharoitlar yaratish orqali, deviant xulqning
tarqalishining oldini olish mumkin.
1
Deviant xulqning turlari va sabablari
Deviant xulq jamiyatning me'yorlariga va qadriyatlariga mos kelmaydigan
xulq-atvordir. U o‘ziga xos va xilma-xil shakllarda namoyon bo‘lishi mumkin.
Deviant xulqning turlari va ularning sabablari ijtimoiy pedagogik muammolarni
aniqlash va ularni bartaraf etish uchun muhimdir. Bu borada ko‘plab tahlillarni
amalga oshirish mumkin, chunki deviant xulq turli sharoitlarda va turli yosh
guruhlarida turli ko‘rinishlarda yuzaga keladi.
Jinoiy xulq: Jinoiy xulq deviant xulqning eng aniq va ko‘rinadigan turi bo‘lib,
bu turdagi xulq odamning jamiyat tomonidan belgilangan qonunlarga yoki huquqiy
me'yorlarga zid keladigan harakatlar bilan bog‘liqdir. Jinoiy xulqlar orasida o‘g‘irlik,
hiyla-nayrang, zo‘ravonlik, odam o‘ldirish va boshqa jinoyatlar mavjud. Bu turdagi
xulqni ko‘p hollarda o‘sha odamning ijtimoiy muhiti, oilaviy muammolar yoki ruhiy
holati turtki bo‘ladi.
Alkogolizm va giyohvand moddalar iste'moli: Alkogol va giyohvand
moddalarni suiiste'mol qilish ham deviant xulqning turidir. Bu holatlarda insonlar
jamiyatning sog‘lom turmush tarziga to‘g‘ri kelmaydigan xulqlarni amalga
oshiradilar. Alkogolizm va giyohvandlik ko‘pincha shaxsning psixologik va ijtimoiy
muammolaridan kelib chiqadi.
Ta'limdagi muvaffaqiyatsizliklar: Ta'limdagi muvaffaqiyatsizlik ham deviant
xulqning bir turi bo‘lishi mumkin. O‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasi past
bo‘lishi, maktabni tark etish yoki darslarga befarq qarash kabi holatlar ijtimoiy
me'yorlarga zid keladi. Bu holatlar ko‘pincha ta'lim tizimidagi kamchiliklar, oilaviy
muammolar yoki psixologik sabablar bilan bog‘liq bo‘ladi.
Jinsiy og‘ishlar: Jinsiy og‘ishlar deviant xulqning yana bir shakli bo‘lib, bu
xulq, odatda, jamiyatning qabul qilgan jinsiy me'yorlariga zid keladigan harakatlar
1
Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma asariga ishlangan
miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
107
bilan bog‘liqdir. Masalan, jinsiy zo‘ravonlik, jinsiy orientatsiyani yashirish yoki nizo
turida jinsiy munosabatlar jamiyatda ko‘pincha deviant xulq sifatida qaraladi.
Ijtimoiy g‘aroyiblik: Boshqa ijtimoiy guruhlardan farqlanish, noan'anaviy
kiyinish, subkulturalarga qo‘shilish kabi xulqlar ham deviant sifatida ko‘rib chiqilishi
mumkin. Bu turdagi xulq ko‘pincha yoshlar orasida uchraydi va jamiyatda keng qabul
qilinmaydigan, lekin o‘zining ichki qadriyatlariga ega bo‘lgan guruhlar yaratadi.
Deviant xulqning sabablari
Deviant xulqning yuzaga kelishida bir nechta sabablarga e'tibor qaratish
lozim. Bu sabablarga ijtimoiy, psixologik, iqtisodiy va biologik omillar kiradi:
Ijtimoiy omillar: Jamiyatning o‘zgaruvchan iqtisodiy sharoitlari va ijtimoiy
tarmoqlarni shakllantirishdagi kamchiliklar deviant xulqni yuzaga keltirishi mumkin.
Jamiyatda mavjud bo‘lgan tengsizlik, boshqaruv tizimlaridagi muammolar va
ijtimoiy barqarorlikning yo‘qligi, o‘zgarishlarga qarshi kuchli qarshilik yoki o‘zini
amalga oshirishdagi qiyinchiliklar odamlarni deviant xulqni tanlashga majbur qiladi.
Oilaviy omillar: Oila — bu shaxsning ilk ijtimoiylashtirish tizimi bo‘lib, oila
ichidagi beqarorlik, ota-onalar orasidagi kelishmovchiliklar, suiiste'mol qilish
holatlari yoki bola tarbiyasidagi xatoliklar deviant xulqning yuzaga kelishiga turtki
bo‘lishi mumkin. Agar bolalar o‘z oilasida jismoniy yoki emotsional zo‘ravonlikka
duchor bo‘lsa, ularning deviant xulqini rivojlantirish ehtimoli yuqori bo‘ladi.
2
Psixologik omillar: Shaxsning psixologik holati, ruhiy kasalliklar, stress yoki
depressiya kabi holatlar deviant xulqni keltirib chiqarishi mumkin. Psixologik
muammolar va ichki ziddiyatlar odamni jamiyat tomonidan qabul qilinmaydigan
harakatlarni amalga oshirishga undashi mumkin. Shuningdek, o‘zini tanib olish va
shaxsiy identifikatsiya qilishdagi muammolar ham deviant xulqning sabablari bo‘lishi
mumkin.
Xulosa
Deviant xulq jamiyatning asosiy me'yorlariga va qadriyatlariga zid keladigan
harakatlarni ifodalovchi ijtimoiy fenomen bo‘lib, uning turli turlari va sabablari
2
Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of Teachers: Inderscience Research. 2
(11). 203-205;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
108
ijtimoiy pedagogik muammo sifatida chuqur tahlilni talab qiladi. Ushbu xulqning
ijtimoiy, psixologik va iqtisodiy sabablari bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib,
yoshlar orasida uning tarqalishi jamiyatda barqarorlik va ijtimoiy moslashuvni buzish
xavfini tug‘diradi. Jinoiy xulq, giyohvand moddalarni suiiste'mol qilish, ta'limdagi
muvaffaqiyatsizliklar va boshqa deviant xulqlar yoshlarning rivojlanishiga to‘sqinlik
qiladi, ularning jamiyat bilan integratsiyasini murakkablashtiradi.
Deviant xulqning oldini olish uchun pedagogik yondashuvlar, oila tarbiyasi,
ta'lim muassasalarida qo‘llaniladigan ijtimoiy va psixologik yordamni kuchaytirish
zarur. Ta'lim tizimida o‘quvchilarga to‘g‘ri tarbiya berish, jamiyatda sog‘lom va
ijobiy ijtimoiy me'yorlarni o‘rgatish, shuningdek, yoshlarni deviant xulqlardan
saqlashga qaratilgan dasturlarni ishlab chiqish muhimdir. Oila va jamiyatning
birgalikda ishlashi deviant xulqni kamaytirishga va yoshlarning to‘g‘ri
ijtimoiylashuvi uchun zarur sharoitlarni yaratishga yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). O’quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy
fanlarni o’qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION
SCIENTIFIC JOURNAL. 5.1.B.271-275.
2. Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik
sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и
решение, 1(1), 64–67.
3. Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ АСАРЛАРИДАН
ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96.
4. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of
Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205.
5. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш.
Modern Education and Development. 3 (17). 23-27.
6. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of
the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
109
7. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan
foydalanish yo’llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1).
91-94.
8. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma
asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12.
