MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
98
IJTIMOIY PEDAGOGIKADA MEYORDAN CHEKINGAN
O’SMIRLAR BILAN OLIB BORILADIGAN ISH SHAKLLARI,
METODLARI VA VOSITALARI
Umarova Mehrinisa Mutolib qizi - University of Management and Future
Technologies universiteti, 551 PPO‘-guruh talabasi
Annotatsiya: Maqola ijtimoiy pedagogikada meyordan chekingan o’smirlar
bilan olib boriladigan ish shakllari, metodlari va vositalariga bag’ishlangan. Ushbu
tadqiqotda o’smirlarning ijtimoiy normalardan chetga chiqishining sabablariga
tahlil qilinadi va ularni ijtimoiylashtirish jarayonida qo’llaniladigan turli pedagogik
yondashuvlar, metod va vositalar muhokama qilinadi. Maxsus pedagogik
yondashuvlar, guruhli va individuallashgan ish shakllari orqali o’smirlarning salbiy
xatti-harakatlarini o’zgartirish, ijtimoiy muhitga moslashishi va shaxsiy rivojlanishi
ko’rib chiqiladi. Tadqiqotda shu bilan birga, psixologik testlar, rolli o’yinlar,
maslahatlar va reabilitatsiya metodlari kabi samarali vositalar haqida ma'lumotlar
berilgan. Maqola pedagoglar, psixologlar va ijtimoiy ishchilar uchun amaliy
tavsiyalarni o’z ichiga oladi.
Kalit so‘zlar: ijtimoiy pedagogika, o’smirlar, meyordan chekish, pedagogik
metodlar, guruhli ish, individuallashgan ish, psixologik yordam, reabilitatsiya,
o’smirlarning salbiy xatti-harakatlari
Kirish
O’smirlar davri — bu insonning hayotidagi eng muhim va murakkab
bosqichlardan biridir. Ushbu davrda o’smirlar psixologik, emosional va ijtimoiy
rivojlanishning yangi bosqichiga qadam qo’yadilar. O’smirlarning o’zligini anglash
va jamiyatga moslashish jarayoni ko’plab ichki va tashqi omillarga ta’sir ko’rsatadi.
Afsuski, ba’zi o’smirlar o’zlarining shaxsiy, oilaviy yoki ijtimoiy sharoitlari tufayli
ijtimoiy normalardan chetga chiqishlari mumkin. Bu holat, o’z navbatida, ijtimoiy
pedagogika va psixologiyaning dolzarb sohalaridan biriga aylanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
99
Meyordan chekingan o’smirlar bilan olib boriladigan pedagogik ishlar
ularning ijtimoiylashtirilishini yaxshilash, me’yorga mos xatti-harakatlar va
munosabatlarni shakllantirishga qaratilgan. Shu sababli, ijtimoiy pedagogika sohasida
meyordan chekingan o’smirlar bilan ishlashning samarali metodlari va vositalari
muhim ahamiyatga ega. Maqolada o’smirlar bilan olib boriladigan ish shakllari,
metodlari, va ularning o’zgaruvchan ijtimoiy holatlariga moslashishi uchun
qo’llaniladigan vositalar tahlil qilinadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi — meyordan
chekingan o’smirlar bilan ishlashda qo’llaniladigan usullarni va metodlarni tizimli
ravishda ko’rib chiqish, hamda ijtimoiy pedagogikada samarali yondashuvlarni
aniqlashdir.
O'smirlar bilan ishlashda qo'llaniladigan shakllar
O’smirlar bilan ishlashda qo’llaniladigan shakllar, asosan, o’smirlarning
psixologik va ijtimoiy holatiga qarab farqlanadi. Ularning ijtimoiy normalardan
chetga chiqish sabablari turlicha bo’lishi mumkin: oilaviy muammolar, shaxsiy
qiyinchiliklar yoki jamiyatdagi o’zgarishlar. Shuning uchun, o’smirlar bilan samarali
ishlashda, ular bilan aloqaning shakli va usuli muhim ahamiyatga ega.
Individuellar ish shakli o’smir bilan bir-to-bir ishlashni anglatadi. Bu shaklda
o’smirning ichki dunyosi, uning muammolari va xavotirlari chuqurroq o’rganiladi.
Individuellar ishda pedagog yoki psixolog o’smirni shaxs sifatida tushunishga harakat
qiladi va uning his-tuyg’ulari bilan muvofiq tarzda ishlashga intiladi. Bu usulda
o’smir o’zining xatti-harakatlarini tahlil qilishi, salbiy holatlardan chiqish uchun
yangi yondashuvlar ishlab chiqilishi kerak.
Individuellar ish shakli orqali o’smirga o’zining xatolarini tushuntirish va
ularni tuzatish imkoniyati beriladi. Shu bilan birga, o’smirning o’ziga bo’lgan
ishonchini oshirish, o’z salohiyatini anglash va yangi maqsadlar belgilashga yordam
beradi. Bu shakl orqali o’smirning o’z muammolariga javob topishiga va
o’zgarishlarga tayyor bo’lishiga ko’maklashiladi.
Guruhli ish shakli o’smirlarni kichik guruhlarda ishlashga yo’naltirilgan
metoddir. Bu shaklda bir nechta o’smirlar birgalikda faoliyat olib boradilar, o’zaro
tajriba almashishadi, o’zlarining fikrlarini va hissiyotlarini ifodalashadi. Guruhli ish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
100
shaklida asosiy maqsad — o’smirlar o’rtasida ijtimoiy aloqalarni rivojlantirish, o’zaro
hurmat va qo’llab-quvvatlash muhitini yaratishdir. Bu shakl ijtimoiy integratsiya,
jamoaviy ish, muammolarni birgalikda hal qilish ko’nikmalarini rivojlantiradi.
Guruhli ish shaklidan foydalanish, o’smirlarni boshqa shaxslar bilan muomala
qilishga o’rgatadi, ularni o’z fikrlarini ochiq va ishonch bilan ifodalashga undaydi.
Bu orqali o’smirlarning hamkorlik qilish, qarorlar qabul qilish va muammolarni
konstruktiv tarzda hal qilish kabi ijtimoiy ko’nikmalari rivojlanadi. Guruhli ish shakli
ko’pincha rolli o’yinlar, vaziyatli muhokamalar va guruh seminarlarini o’z ichiga
oladi.
Seminarlar va treninglar shakli o’smirlarni ma’lum bir mavzu bo’yicha
o’rganishga, yangi bilim va ko’nikmalarni egallashga yo’naltirilgan. Bu shaklda
pedagoglar yoki psixologlar o’smirlar bilan o’zaro muloqot orqali ijtimoiy va axloqiy
qadriyatlar, me’yorlar va o’z-o’zini boshqarish haqidagi ma’lumotlarni ularga
etkazadilar. O’smirlar uchun maxsus treninglar tashkil etish, ularga turli vaziyatlarda
qanday muomala qilishni o’rgatadi va salbiy xulq-atvorlarni oldini olishga yordam
beradi. Seminarlar va treninglar orqali o’smirlar o’zlarining muammolarini ochib
berishlari va o’zlarini yaxshi tushunishlari mumkin. Bu usul, shuningdek,
o’smirlarning o’zaro aloqalarini rivojlantirish, ijtimoiy mas’uliyatni oshirish va
stressni boshqarish bo’yicha amaliy ko’nikmalarni shakllantirishga yordam beradi.
O’smirlar bilan ishlashda qo’llaniladigan metodlar
O’smirlar
bilan
ishlashda
qo’llaniladigan
metodlar
pedagogik
yondashuvlarning turli usullari va vositalarini o’z ichiga oladi. O’smirlar o’zlarining
psixologik, emosional va ijtimoiy rivojlanish bosqichlarida bo’lib, ularning xatti-
harakatlari va munosabatlarini o’zgartirish uchun turli metodlarni qo’llash zarur.
O’smirlarning ichki dunyosini tushunish, ularning ijtimoiy muhitga moslashishini
yaxshilash va salbiy xatti-harakatlarni kamaytirish uchun samarali pedagogik
metodlar zarur.
Dialogik metod — bu o’smir bilan samarali muloqot o’rnatish orqali amalga
oshiriladigan pedagogik yondashuvdir. Ushbu metodda pedagog yoki psixolog
o’smirning fikrlarini tinglash va tushunishga harakat qiladi, uning his-tuyg’ularini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
101
ochib berishga yordam beradi. Suhbat jarayonida o’smirga o’z fikrlarini erkin
ifodalash imkoniyati yaratilib, uning o’ziga bo’lgan ishonchini oshirishga qaratilgan
yondashuvlar qo’llaniladi. Dialogik metod orqali o’smir o’z muammolarini anglab
etadi va ularni hal etish yo’llarini topishga yordam beriladi. O’smir bilan muloqot
qilishda ehtiyotkorlik bilan yondashish, uning hissiyotlarini va fikrlarini hurmat qilish
muhimdir. Bu metod o’smirga o’zini tushunishga va boshqalar bilan o’zaro aloqalarni
yaxshilashga imkon yaratadi.
1
Reabilitatsiya metodlari o’smirning salbiy xatti-harakatlarini tuzatish va uni
ijtimoiy me’yorlarga moslashtirishga qaratilgan. Bu metodda o’smirning o’z
xatolarini tushunishi va ularni tuzatish yo’llari o’rganiladi. Reabilitatsiya metodlari
psixologik yordamni, individual maslahatlarni va ijtimoiy faoliyatni o’z ichiga oladi.
O’smirlar uchun maxsus reabilitatsiya dasturlari, ular bilan ishlashda samarali
metodlarni ishlab chiqishga imkon beradi. Ushbu metodda asosiy e’tibor o’smirning
ichki qiyinchiliklarini tushunish va ular bilan ishlashga qaratilgan. Pedagoglar va
psixologlar, o’smirning o’zgarishlarga tayyorligini oshirish va ijtimoiy muhitga qayta
moslashish jarayonini yaxshilash uchun individual yondashuvni qo’llaydilar.
Maslahat berish metodida o’smirga o’ziga xos muammolarni hal qilishda
yordam berish maqsadida o’qituvchi yoki psixolog tomonidan maslahatlar beriladi.
Bu metodda pedagog yoki psixolog o’smirga turli hayotiy vaziyatlarni tahlil qilishda
yordam beradi, uning fikrlarini tushunib, eng to’g’ri va samarali yo’lni tanlashga
yo’naltiradi. O’qituvchilik yondashuvi, o’smirning axloqiy, ijtimoiy va hissiy
rivojlanishini qo’llab-quvvatlashga yordam beradi. Maslahat berish metodida o’smir
bilan ochiq suhbatlar o’tkazish, uning fikrini tinglash va unga yangi ko’nikmalarni
o’rgatish orqali uning o’zini o’zgartirishga yordam berish mumkin. O’smir o’z
muammolarini samarali hal qilish uchun kerakli resurslarni topadi va uning ijtimoiy
o’zgarishlarga bo’lgan tayyorligi oshadi.
O’qitish va tarbiya metodi o’smirning intellektual va axloqiy rivojlanishiga
qaratilgan. Ushbu metodda o’smirni bilim va ko’nikmalarni o’zlashtirishga undash,
uni ijtimoiy mas’uliyatni tushunishga va hayotda muvaffaqiyatli bo’lishga tayyorlash
1
Pedagogik psixologiya" – N. S. Shapovalenko;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
102
maqsad qilinadi. Tarbiya metodida o’smirga jamiyatning axloqiy normalari,
qadriyatlari va me’yorlari haqida tushuncha beriladi. O’qitish jarayonida o’smir
o’zining fikrlarini ifodalashga, o’z harakatlarini mantiqan tahlil qilishga va ijtimoiy
qonun-qoidalarni hurmat qilishga o’rganadi. Pedagogik jarayonda o’smirning
intellektual qobiliyatlarini rivojlantirish, ijtimoiy muhitga moslashishi va axloqiy
qarorlar qabul qilishga yordam berish muhimdir.
2
Xulosa
Maqolada ijtimoiy pedagogikada meyordan chekingan o’smirlar bilan olib
boriladigan ish shakllari, metodlari va vositalari tahlil qilindi. O’smirlar davri — bu
insonning hayotidagi eng murakkab va o'zgaruvchan bosqich bo'lib, ular psixologik,
ijtimoiy va axloqiy jihatdan rivojlanish jarayonida turli qiyinchiliklarga duch
keladilar. Ba'zi o’smirlar o’zlarini jamiyatning ijtimoiy normalaridan chetda his
qilishlari, xatti-harakatlarida meyorni buzishlari mumkin. Shu sababli, ularni to’g’ri
yo’naltirish va ijtimoiylashtirish juda muhim.
Pedagogik jarayonlarda meyordan chekingan o’smirlar bilan ishlashda
qo’llaniladigan shakl va metodlar muhim rol o’ynaydi. Individuellar va guruhli ish
shakllari, maslahatlar, treninglar va reabilitatsiya metodlari o’smirlarni o’zlariga
bo’lgan ishonchni tiklashga, ijtimoiy mas’uliyatni tushunishga, axloqiy va psixologik
o’zgarishlarga tayyorlashga yordam beradi. Shuningdek, dialogik metod, o’qitish va
tarbiya metodlari, tajriba va o’rganish yondashuvlari o’smirlar bilan ishlashda
samarali natijalar berishi mumkin.
O’smirlar bilan ishlashda usullarning xilma-xilligi va har bir shaxsga
moslashgan yondashuv zarurligi ta’kidlandi. Har bir o’smirning xususiyatlari,
muammolari va rivojlanish darajasi individual ravishda baholanib, shunga mos
keladigan metodlar tanlanishi kerak. O’smirlarning jamiyatga muvaffaqiyatli
moslashishi va ijtimoiy me’yorlarga rioya qilishi uchun pedagoglar va
psixologlarning doimiy va ehtiyotkor yondashuvi, shuningdek, ular bilan ishlashda
ko’rsatilgan metodlar samarali natijalar berishi mumkin.
2
O’smirlar bilan reabilitatsiya ishlari"
– V. P. Durnev;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
103
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). O’quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy
fanlarni o’qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION
SCIENTIFIC JOURNAL. 5.1.B.271-275.
2. Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik
sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и
решение, 1(1), 64–67.
3. Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ АСАРЛАРИДАН
ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96.
4. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of
Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205.
5. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш.
Modern Education and Development. 3 (17). 23-27.
6. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of
the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33.
7. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan
foydalanish yo’llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1).
91-94.
8. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma
asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12.
