MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
79
BOSHLANGʻICH SINFLARDA MATEMATIKA DARSLARINI
OʻQITISHDA FAZOVIY GEOMETRIK SHAKLLARNING OʻRGATILISHI,
OʻRNI VA AHAMIYATI
Xatamova Nursalat Raxmatovna
Samarqand viloyati Pastdargʻom tumani
49 - umumtalim maktabi boshlangʻich sinf oʻqituvchisi
Annotatsiya: ushbu maqolada matematika ta’limi va boshlangʻich sinflarda
matematika darslarini oʻqitishda fazoviy geometrik shakllarning oʻrgatilishi,
ularning mazmuni, o’qitish usullari, fazoviy geometrik shakllarni o'rgatishning
ahamiyati, shakllari, vositalari, faoliyat turlari, o'qitishda e'tibor qilinishi lozim
bo'lgan jihatlar xususidagi fikrlar o’rin olgan.
Kalit so’zlar: fazoviy geometrik shakllar, matematika, boshlangich ta’lim
matematikasi, tasavvur, fazoviy tasavvur, vizual usullar, didaktik usullar.
Аннотация:
В
данной
статье
рассматриваются
вопросы
преподавания пространственных геометрических фигур в математическом
образовании и на уроках математики в начальных классах, их содержание,
методы обучения, значение обучения пространственным геометрическим
фигурам, формы, средства, виды деятельности, аспекты, на которые следует
обратить внимание при обучении.
Ключевые слова: пространственные геометрические фигуры,
математика,
математика
начального
образования,
воображение,
пространственное воображение, наглядные методы, дидактические методы.
Annotation: this article covers the teaching of spatial geometric shapes in
mathematics education and teaching mathematics in elementary grades, their
content, teaching methods, the importance of teaching spatial geometric shapes,
forms, tools, types of activities, aspects that should be paid attention to in teaching.
Keywords: spatial geometric shapes, mathematics, beginner educational
mathematics, imagination, spatial imagination, visual methods, didactic methods.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
80
KIRISH
Fazoviy tasavvurlarni shakllantirish va rivojlantirish, ta'lim va mehnat
qobiliyatlari uyg’unligiga bog’liq hodisadir.
Tasavvur - bu umumiy rivojlanishning zarur jihati fanning turli sohalarida
insonning samarali faoliyati va amaliyotlar.
Bundan tashqari, bunday rivojlanish matematik, xususan geometrik
shakllanishning roli g'oyalar va tushunchalar, shuningdek eng muhim ko'nikmalar va
fazilatlar, eng keng doiradagi fan bilimlarini o'zlashtirishda zarur, o'ziga xos va hal
qiluvchi rol o'ynaydi.
Fazoviy tasvirlarning bunday muhim roliga qaramay, ular haqidagi
tushunchalarning maktab bitiruvchilarining shakllanishi past darajada, bu haqda
matematikadan use hisobotlari "maktabdagi matematika" jurnalida muntazam
ravishda e'lon qilinadi Xuddi shu pasayish tendentsiyasi fazoviy tasvirlarning
shakllanishida boshlang'ich va o'rta maktab o'quvchilarida ham kuzatiladi.
E'tibor berilsa, sinf darsliklari davomida masalalar murakkablashib borgan.
Misol uchun, 1- sinfda berilgan geometriyaga oid mavzular bo'yicha yuzaki
ma'lumotlar berilgan bo'lsa, bu mavzular 2-3-4- sinflarda nisbatan murakkablashib
borgan.
Albatta, bolada ilk geometrik qarashlarni shakllantirishda pedagog o'qituvchi
murakkabliklarga yo'l qo'ymasligi kerak.
Jumladan, 1-sinf matematika darsligining geometriya kursida geometrik
- shakllarni taqqoslash,
- nuqta
-to'g'ri chiziq kesmasi
- siniq chiziq va egri chiziq
- matnli masalalar
- uzunlik o'lchov birliklarida sm,
- kesma yasash
- burchak turlari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
81
- ko'pburchaklar bilan tanishtirish kabi sodda nazariy va amaliy mavzular
o'rganiladi.
Birgina ko'pburchak ta'rifiga qaraydigan bo'lsak, ,, ko'pburchak burchaklari
va tomonlari
uchta, to'rtta, beshta va undan ortiq bo'ladi" kabi murakkab bo'lnagan so'zlar
orqali
tushuntiriladi.
2-sinf matematika darsining geometriya kursida esa,
- to'g'ri burchak
- ko'pburchak perimetri
- to'g'ri to'rtburchakning qarama-qarshi tomonlari xossalari
- kvadrat
- sodda va tarkibli masalalar
- harfli ifodalar kabi 1- sinfga nisbatan murakkab amaliy va nazariy masalalar
o'rganiladi.
3- sinf darsligida
- kesma va nur
- uchburchakning turlari
- ko'pburchaklarni teng bo'laklarga bo'lish
- uzunlik o'lchov birliklari orasidagi munisabatlar masalan, dm ni sm ga
aylantirish
kabi
- tarkibli masalalar
- fazoviy figuralar nomi
- yuz o'lchov birliklari kv.mm
- yuzalarni taqqoslash
- vaqt
- doiraviy diagrammalar
- burchak graduslari
- piramida
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
82
- konus kabi nisbatan murakkab tarkibli masalalar o'rganiladi.
4-sinf darsligi uchun
- yassi va fazoviy shakllar
- qirqma shakllar
- buklangan ko'pburchaklar
- ko'pyoq
- nuqta koordinatasi
- to'g'ri burchakli parallelipepid
- kub
- yuz o'lchov birliklari
- grafik
- simmetriyaga oid masalalar berilgan. Bu darslikda amaliy mashg'ulot
darslari
nisbatan ko'p.
ASOSIY QISM
F
azoviy geometrik shakllarni o'rgatishning ahamiyati
Boshlang'ich sinflarda fazoviy geometrik shakllarni o'rgatish o'quvchilarning
matematik tafakkuri, mantiqiy fikrlashi va muammoni hal qilish qobiliyatini
rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Bu ularga atrofdagi dunyoni yaxshiroq
tushunish, geometrik tushunchalarni shakllantirish va kelajakda geometriyani
o'rganish uchun mustahkam poydevor yaratish imkonini beradi.
O'quv jarayonida qo'llaniladigan usullar:
Amaliy mashg'ulotlar:
O'quvchilar turli xil geometrik jismlar (kub,
to'p, konus, silindr va boshqalar) bilan ishlash, ularni taqqoslash, xususiyatlarini
aniqlash orqali bilimlarini mustahkamlaydi.
Didaktik o'yinlar:
O'yinlar orqali o'quvchilar geometrik shakllarni oson
va qiziqarli tarzda o'rganadilar. Masalan, "Shaklni top", "Mozaikani yig'", "Geometrik
lotto" va boshqa o'yinlar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
83
Vizual vositalar:
Turli xil rang-barang rasmlar, plakatlar, modellardan
foydalanish o'quvchilarning qiziqishini oshiradi va ularga geometrik shakllar
haqidagi bilimlarini yanada chuqurroq anglashga yordam beradi.
Axborot texnologiyalari:
Kompyuter dasturlari va interaktiv taxtalar
orqali o'quvchilar geometrik shakllarni har tomonlama o'rganish imkoniyatiga ega
bo'ladilar.
Faoliyat turlari:
Geometrik shakllarni aniqlash va nomlash:
O'quvchilar atrofdagi
narsalarda geometrik shakllarni topish, ularni nomlash va tavsiflashni o'rganadilar.
Geometrik shakllarning xossalarini o'rganish:
O'quvchilar geometrik
shakllarning qirralari, uchlari, yuzalari, hajmi kabi xossalarini o'rganadilar.
Geometrik shakllarni solishtirish:
O'quvchilar turli xil geometrik
shakllarni o'lchamlari, shakllari va boshqa xususiyatlari bo'yicha solishtiradilar.
Geometrik shakllardan kompozitsiyalar tuzish:
O'quvchilar berilgan
geometrik shakllardan turli xil kompozitsiyalar tuzish orqali ijodiy qobiliyatlarini
rivojlantiradilar.
O'qitishda e'tibor qilinishi lozim bo'lgan jihatlar:
O'quvchilarning yosh xususiyatlarini hisobga olish:
Har bir yosh
guruhi uchun o'quv materiali va uslublarini moslashtirish kerak.
Amaliy mashg'ulotlarga katta e'tibor berish:
Nazariy bilimlarni
amaliyot bilan bog'lash muhim.
O'quvchilarning faol ishtiroki:
Dars jarayonida o'quvchilarni turli xil
faoliyatlarga jalb qilish kerak.
Individual yondashuv:
Har bir o'quvchining o'ziga xos xususiyatlarini
hisobga olib, ularga individual yondashish kerak.
Fazoviy geometrik shakllarni o'rgatishning natijalari:
To'g'ri tashkil etilgan o'quv jarayoni natijasida o'quvchilar:
Turli xil geometrik shakllarni taniy oladi va nomlaydi;
Geometrik shakllarning xossalarini biladi;
Geometrik shakllarni solishtiradi va tasniflaydi;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
84
Geometrik shakllardan turli xil kompozitsiyalar tuzadi;
Fazoviy tasavvurlari rivojlanadi;
Mantiqiy fikrlashi va muammoni hal qilish qobiliyati oshadi.
Boshlang'ich sinflarda o’rgatiladigan asosiy fazoviy geometrik shakllar
Kub: Barcha qirralari teng bo’lgan to’g’ri to’rtburchak shaklidagi oltita yuzi
bor jism.
To'p: Barcha nuqtalari markazdan bir xil masofada joylashgan yumaloq
shaklli jism.
Silindr: Ikkita teng doiradan va ularni bir-biriga ulab turuvchi qiya yoki to’g’ri
to’rtburchak shaklidagi yuzadan iborat jism.
Konus: Doira shaklidagi asos va bir nuqtada tutashuvchi qiya yuzadan iborat
jism.
Piramida: Polygon shaklidagi asos va ushbu asosning barcha burchaklarini bir
nuqtada tutashturuvchi uchburchak shaklidagi yuzalardan iborat jism.
Fazoviy geometrik shakllarni o‘rganishdagi qiziqarli topshiriqlar
Atrofdan shakllarni topish: Bolalarga atrofdagi buyumlardan qaysi biri
qaysi shaklga o‘xshashini topish topshirig‘ini bering.
Plastilindan shakllar yasash: Bolalarga plastilindan turli xil geometrik
jismlar yasash imkoniyatini bering.
Konstruktorlardan inshootlar qurish: Bolalarga konstruktorlardan turli
xil inshootlar qurish orqali fazoviy tasavvurlarini rivojlantirishga yordam bering.
Qog‘ozni bukib haykalchalar yasash: Bolalarga qog‘ozni bukib turli xil
haykalchalar yasash orqali ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam bering.
Eslatma: Bolalarning yoshi va bilim darajasiga qarab, fazoviy geometrik
shakllarni o‘rganish uchun turli xil usullar va topshiriqlarni tanlab olish mumkin.
XULOSA
Boshlang'ich sinflarda fazoviy geometrik shakllarni o'rgatish o'quvchilarning
umumiy rivojlanishi uchun muhim ahamiyatga ega. Bu ularga kelajakda matematika
va boshqa fanlarni o'rganishda muvaffaqiyat qozonishga yordam beradi. Tavsiyalar:
Bolalarga fazoviy geometrik shakllarni o‘rganish jarayonini qiziqarli va o‘yin
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
85
ko‘rinishida tashkil eting. Ularni maqtab rag‘batlantiring va ularning mustaqil
fikrlashini qo‘llab-quvvatlang Boshlang‘ich sinflarda fazoviy shakllarni o‘rgatish
usullari
Boshlang‘ich sinflarda fazoviy shakllarni o‘rgatish - bolalarning matematik
tafakkurini rivojlantirishda muhim o‘rin tutadi. Bu jarayonda amaliy mashg‘ulotlar,
didaktik o‘yinlar va vizual vositalardan foydalanish samarali bo‘ladi.
Amaliy mashg‘ulotlar: Geometrik jismlar bilan ishlash: Bolalarga turli xil
geometrik jismlar (kub, to‘p, silindr, konus va boshqalar) bilan o‘ynash, ularni
siypalash, o‘lchash imkoniyatini bering.
Qurilish
materiallaridan
foydalanish:
Kublar,
silindrchalar,
to‘rtburchakchalardan turli xil inshootlar qurish orqali bolalar fazoviy tasavvurlarini
rivojlantiradi.
Tabiatdagi shakllarni topish: Atrofdagi buyumlar, o‘simlik va hayvonlarda
geometrik shakllarni topishga o‘rgating.
Didaktik o‘yinlar
"Shaklni top": Turli xil geometrik shakllar tushirilgan kartochkalardan
foydalanib, bolalardan belgilangan shaklni topishni so‘rang.
"Mozaykani yig‘": Turli xil geometrik shakllardan iborat bo‘lgan
mozaykalarni yig‘ish orqali bolalarning fikrlash qobiliyatini rivojlantiring.
"Geometrik loto": Kartochkalardagi geometrik shakllarni bir-biriga mos
keltirish orqali bolalarning diqqatini jamlashga yordam bering.
Vizual vositalar
Rasmlar va plakatlar: Turli xil geometrik shakllar tasvirlangan rang-barang
rasmlar va plakatlardan foydalaning.
Modellar: Hajmli geometrik jismlarning modellaridan foydalanish bolalarga
shakllarni yaxshiroq tasavvur qilishga yordam beradi.
Kompyuter dasturlari: Kompyuterdagi maxsus dasturlar orqali bolalar
geometrik shakllar bilan o‘ynab, ularning xususiyatlarini o‘rgana oladilar.
Boshqa usullar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
86
Hikoyalar va ertaklar: Geometrik shakllar haqidagi qiziqarli hikoyalar va
ertaklar aytib bering.
Qo‘shiqlar va she’rlar: Geometrik shakllar haqidagi qo‘shiqlar va she’rlarni
o‘rgating.
Ijodiy ishlar: Bolalarga geometrik shakllardan foydalanib, turli xil rasmlar
chizish, applikatsiyalar yasash va haykalchalar qurish imkoniyatini bering.
O‘qitishda e’tibor beriladigan jihatlar:
Bolalarning yosh xususiyatlari: Har bir yosh guruhi uchun o‘quv materiallari
va usullarini moslashtiring.
Amaliy mashg‘ulotlarga ahamiyat bering: Nazariy bilimlarni amaliyot bilan
bog‘lang.
Bolalarning faol ishtirokini ta’minlang: Dars jarayonida bolalarni turli xil
faoliyatlarga jalb qiling.
Fazoviy shakllarning ahamiyati: Bolalarning rivojlanishidagi muhim omil
Fazoviy shakllar - bu bizni o‘rab turgan dunyoning asosiy elementlaridan biri.
Ularni bilish va tushunish bolalarning matematik qobiliyatlari, mantiqiy fikrlashi va
muammolarni yechish qobiliyatini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega.
Fazoviy shakllar nima uchun muhim?
Atrof-muhitni anglash: Bolalar turli xil shakllardagi buyumlar bilan o‘ralab
olingan. Bu shakllarni ajratib olish, ularning xususiyatlarini bilish bolalarga atrofdagi
dunyoni yaxshiroq anglab yetishga yordam beradi.
Matematik qobiliyatlarni rivojlantirish: Fazoviy shakllarni o‘rganish
bolalarning geometrik tasavvurlarini, mantiqiy fikrlashini, muammolarni yechish
qobiliyatini rivojlantiradi.
Ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirish: Turli xil shakllardan foydalanib, bolalar
o‘zlarining ijodiy ishlarini yaratishlari mumkin. Masalan, konstruktorlardan turli xil
inshootlar qurish, qog‘ozni bukib turli xil haykalchalar yasash va boshqalar.
Boshqa fanlarni o‘zlashtirishga yordam beradi: Fazoviy tasavvurlar fizika,
ximiya, biologiya kabi fanlarni o‘rganishda ham muhim ahamiyatga ega.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
87
Xulosa o’rnida shuni ta’kidlash lozimki, Maktablarning boshlang’ach
sinflarida gеomеtrk figuralar haqidagi tushunchalar sistеmasi va uni o’rganish
mеtodlarga doir masalalarni yechish uchun izlanishga to’g’ri keladi. So’nggi
vaqtlarda maktablarda matеmatik ta'lim darajasini ko’tarish, o’qitishni turmush bilan
bog’lash hozirgi kun talablaridan biridir. Ana shu talablarga ko’ra gеomеtriyaning
boshlang’ich sinflarda o’qitishning hozirgi holati ko’proq izlanishga olib keladi.
“Boshlang’ich sinflarda gеomеtrik matеrial ustidan ishlashdan asosiy maqsad
bolalarda to’g’ri chiziq, kеsma, burchaklar, to’g’rito’rtburchak, kvadrat kub,
parallеlеpipеdning esda qoladigan aniq obrazlarini hosil qilish, ba’zi bir figuralarning
xossalarini ko’rib chiqib, bu bilimlardan uzunliklar, yuzalar va hajmlarni, o’lchash
sohasida o’quvchilarni amaliy malakalar bilan qurollantirish kerak”. Matеmatika
o’qitishning umumiy maqsadlarini ifodalashda ham, o’quvchilarda fazoviy
tassavurini hosil qilish ham , mеtodika asoslarini ko’rib chiqishda gеomеtrik matеrial
ustida ishlashning amaliy yo’nalganligi uqtirib o’tiladi.
ADABIYOTLAR
1.
M. E. Jumayev. Boshlang‘ich sinflarda matematika o‘qitish metodikasi. “Fan
va texnologiya”. Toshkent. 2004.
2.
Abdullaеva Q.A., Ochilova M.O. va boshqalar. Boshlang`ich ta'lim
kontsеptsiyasi. Boshlang`ich ta'lim. – T.: «Sharq», 1998. 6-son., 12-22 b.
3.
Abdullajonova M. Qobilova J. Kichik maktab yoshidagi o`quvchilar aqliy
faoliyati. Xalq ta'limi. 3-son. 2003. 52-53 bеtlar.
4.
M. Ahmedov, N. Abdurahmonova, M. Jumayev 1- sinf uchun matematika
darsligi. “Turon- Iqbol" Toshkent-2019.
5.
N. Abdurahmonova, L. O'rinboyeva 2-sinf uchun matematika darsligi.
Toshkent. “Yangiyo'l Poligraf servis"-2018.
6.
S. Burxonov, O'. Xudoyorov, Q. Norqulova, N. Ruzikulova, L. Goibova 3- sinf
uchun matematika darsligi. “Sharq" nashriyot- matbaa aksiyadorlik kompaniyasi
bosh tahririyati. Toshkent- 2019.
7.
N. Bikbayeva 4- sinf uchun matematika darsligi. “O'qituvchi" nashriyot-
matbaa ijodiy uyi. Toshkent-2020
