MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
74
BUYRAKLAR BIOKIMYOSI
DTPI biologiya yo’nalishi talabasi :
Eshdavlatova Guljamol
Anatatsiya: Hozirgi kunda buyrakning fiziologiyasi va biokimyosini
bilishimiz zarurudir. Biz buyrakning funksiyasini bilishimizdan oldin uning
biokimyosi bilishimiz zarur . Buyraklarda ishlab chiqariladigan siydikni tezda
organizmdan chiqarib tashlash lozim . Bunday qilinmaslik koʻplab kasalliklarga olib
kelishi mumkin . Biz buni bilishimiz uchun esa buyraklarning biokimyosini oʻrganib
chiqishimiz kerak. Bu maqolada buyraklarning biokimyoviy tuzilishi , buyraklarning
biokimyoviy kasalliklari va buyraklarning biokimyoviy jarayonlari haqida maʼlumot
berilgan .
Kalit so’zlar : po’stloq , mag’iz ,hidrostatik bosim , onkotik bosim ,
reabsorsiya .
Abstract: Nowadays, it is necessary to know the physiology and
biochemistry of the kidney. Before we know the function of the kidney, we need to
know its biochemistry. The urine produced in the kidneys must be quickly removed
from the div. Failure to do so can lead to many diseases. In order to know this, we
need to study the biochemistry of the kidneys. This article provides information about
the biochemical structure of the kidneys, biochemical diseases of the kidneys and
biochemical processes of the kidneys.
Key words: cortex, medulla, hydrostatic pressure, oncotic pressure,
reabsorption.
Аннотация: В настоящее время необходимо знать физиологию и
биохимию почек. Прежде чем мы узнаем функцию почки, нам необходимо знать
ее биохимию. Моча, вырабатываемая почками, должна быстро выводиться из
организма. Несоблюдение этого требования может привести ко многим
заболеваниям. Для того чтобы это узнать, нам необходимо изучить биохимию
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
75
почек. В данной статье представлены сведения о биохимическом строении
почек, биохимических заболеваниях почек и биохимических процессах почек.
Ключевые слова: кора, мозговое вещество, гидростатическое
давление, онкотическое давление, реабсорбция.
Kirish:
Buyrakning asosiy vazifasi organizmdan suv va unda erigan
moddalami ikkilamchi siydik hosil qilib chiqarib yuborishdir. Qondan suv va past
molekulyar
moddalar
nefron
koptokchalarida
filtrlanadi.
Filtratsiyani
harakatlantiruvchi kuch koptokcha kapillyarlari va koptokcha kapsulasi
bo’shlig’idagi
gidrostatik
bosim
farqi
hisoblanadi.
Buyrak
faoliyatini
baholash uchun qonda ham, siydikda ham turli xil biokimyoviy belgilar mavjud.
Ushbu belgilarning aksariyati ulardan foydalanish bilan bog’liq afzallik va
cheklovlarga ega, ularni klinik sharoitda ulardan namuna olish va ishlatishda e'tiborga
olish muhimdir. Biokimyoviy belgilarda buyrakning o’tkir shikastlanishini (AKI)
boshida aniqlay olishi va buyrak kasalligini tashxislash va doimiy kuzatib bilishi va
davolash uchun ishlatilishi kerak. Bunday biokimyoviy belgilarni izlash
davom etmoqda, chunki hozirgacha barcha shu belgilar bilan og’rigan bemorlar
ma'lum cheklovlarga egaligi tufayli shu biokimyoviy belgilarning aniq tashxis
qo’yish qiyin. Inson buyraklarining og'irligi taxminan 300 g. Oddiy sharoitlarda
buyraklar kuniga 1-2 litr siydik hosil qiladi.Siydik hosil bolishi va uning tarkibi
buyrak koptokchalari filtratsiyasi (glonierulyar filtratsiya) ga va buyrak to'qimasi
kanalchalarida bo'lib turadigan reabsorbsiya hamda sekretsiya jarayonlariga
bogliqdir. Siydik tarkibi odam ovqatining tarkibi va organizmning metabologik
faolligiga
bog’liq.Normal
siydik
tarkibi
quyidagicha
bo'ladi:
Suv - butun hajmining 95 foizi atrofida, elektrolitlar, jumladan, natriy,
kaliy, magniy tuzlari, xloridlar va bikarbonatlar, oqsil almashinuvi mahsulotlari -
mochevina, urat (siydik) kislotasi kreatinin, kislota-ishqorlar muvozanatini saqlab
berishga xizmat qiladigan kislota va ishqorlaming ortiqchasi.
Asosiy qism :
Buyraklar suv – elektrolit balansini boshqarish, kislota ishqor
muvozanatini saqlash, azot qoldiqlarini chiqarish, organizm suyuqliklari osmotik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
76
bosimini saqlash, qon bosimni boshqarish, eritropoezni stimullash va boshqalarda
qatnashadi. Buyrak to„qimasi 2 zonadan iborat: 1)tashqi (po’stloq), 2)ichki (mag’iz).
Nefron buyrak parenximasining funksional birligi hisoblanadi. Nefronning Baumen
kapsulasidan
qondagi
suv
hamda
plazmaning
boshqa
past
molekulali
moddalari filtrlanib o’tadi; bu filtrlanishni harakatlanuvchi kuchi koptokcha
kapillyarlari bilan Baumen kapsulasi bo’shlig’idagi gidrostatik bosim farqidir.
Baumen kapsulasi filtrati (birlamchi siydik) tarkibi va past molekulali moddalarni
konsentratsiyasi jihatidan qon plazmasidan farq qilmaydi.
Buyraklar ikki asosiy bo‘limdan iborat: Glomerulalar: Qonning filtratsiyasi
boshlanadigan joy. Bu yerda yuqori bosim yordamida qon plazmasi glomerulalardan
tubulalarga o‘tadi. Bu jarayonning asosiy biokimyoviy mexanizmi quyidagilardir:
Hidrostatik bosim: Qon plazmasining filtratsiya tezligini belgilaydi.
Onkotik bosim: Plazmadagi oqsillarning bosimi siydikning tarkibini va
miqdorini ta’sir qiladi.
Endotel hujayralari va bazal membrana: Bu tuzilmalar filtratsiyani tanlab
amalga oshiradi, ya’ni ularni faqat kichik molekulalar (suv, elektrolitlar, urea)
o‘tkazish imkonini beradi, yirik molekulalar (masalan, oqsillar) o‘tmaydi.
Buyraklar moddalarning qayta so‘rilishi, sekretsiyasi va chiqarilishini
boshqaradi. Bu jarayonlar quyidagi mexanizmlar orqali amalga oshiriladi:
a) Reabsorbsiyaviy Mexanizm
Buyrak tubulalarida sodda moddalar (glukoza, aminokislotalar) va ionlar
(natriy, kaliy, xlor) qayta so‘riladi. Bu jarayonning asosiy mexanizmlari: Na+/K+
ATPaz pompasi: Bu ferment natriy ionlarini tubulalar hujayrasidan tashqariga
chiqaradi, kaliy ionlarini esa ichkariga so‘radi. Natriyning qayta so‘rilishi suv bilan
birga boradi, shuning uchun bu jarayon organizmning suyuqlik muvozanatini
boshqaradi. Sodium-glucose cotransporter (SGLT): Glukoza va natriy ionlar birga
qayta so‘riladi. Bu mexanizm, ayniqsa, glukozaning qayta so‘rilishida muhim
ahamiyatga ega.
b) Sekretsiya Mexanizmi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
77
Sekretsiya orqali buyraklar organizmdan ortiqcha moddalarni, masalan,
kislotalar (vodorod ionlari) yoki ba’zi dori-darmonlarni chiqarib yuboradi. Bu
jarayonning asosiy mexanizmi: Proton pompalari (H+ ATPaz): Bu fermentlar
tubulalar hujayrasining membranasida vodorod ionlarini siydik bilan chiqaradi, bu
kislota-ishqor muvozanatini boshqaradi.
c) Gormonlar va Buyrak Funktsiyalari
Buyraklar nafaqat moddalar almashinuvida, balki gormonlarning sintezi va
faoliyatida ham muhim rol o‘ynaydi. Buyraklarda quyidagi gormonlar ishlab
chiqariladi: Eritropoetin: Bu gormon qizil qon hujayralarini ishlab chiqarishni
stimulyatsiya qiladi va kislorod yetishmovchiligi sharoitida ishlab chiqariladi. Renin-
angiotenzin-aldosteron tizimi: Renin (buyraklar tomonidan ishlab chiqariladi)
angiotenzin II ni ishlab chiqarishni boshlaydi, bu esa aldosteron ishlab chiqarilishini
oshiradi. Aldosteron, o‘z navbatida, natriy va suvni qayta so‘rishni oshiradi va qon
bosimini oshiradi.
Vitamin D aktivlashuvi: Buyraklarda vitamin D ning aktiv shakli kalsitriolga
aylanishi, bu esa kalsiy va fosforning so‘rilishini yaxshilaydi.
Buyraklar organizmning kislota-ishqor muvozanatini saqlashda muhim rol
o‘ynaydi. Bu jarayonlar asosan: Proton ionlarini chiqarish: Buyraklar vodorod
ionlarini (H+) siydik bilan chiqarib, pH darajasini normal holatga keltiradi. Bu
jarayonning asosiy mexanizmi tubulalarda proton pompasi yordamida amalga
oshiriladi. Bikarbonat qayta so‘rilishi: Buyraklar bikarbonat ionlarini (HCO3-) qayta
so‘rib, kislota-ishqor muvozanatini boshqaradi. Agar qonda kislotaning miqdori ortsa,
buyraklar ko‘proq bikarbonat qayta so‘radi va ortiqcha protonlarni chiqaradi.
Aldosteron: Renin-angiotenzin-aldosteron tizimi orqali ishlab chiqariladi va
natriy, kaliy ionlarining reabsorbsiyasini boshqaradi. Antidiuretik gormon (ADH): Bu
gormon buyraklarda suvni qayta so‘rishni boshqaradi, shuning uchun uning darajasi
suyuqlik balansiga ta’sir qiladi. Agar ADH darajasi yuqori bo‘lsa, suyuqlikning qayta
so‘rilishi oshadi, siydik miqdori kamayadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
78
Buyraklarda Metabolik Jarayonlar : Glukozaning reabsorbsiyasi: Glukoza
yuqori konsentratsiyada bo‘lgan taqdirda, buyrak tubulalarida maksimal so‘rilish
chegarasi oshadi, va bu holat "buyrak glikoziya" nomi bilan tanilgan.
Creatinin va Urea: Buyraklar kreatinindan hosil bo‘lgan kreatinin va oqsil
metabolizmi natijalaridan bo‘lgan urea ni siydik orqali chiqaradi. Kreatininning
siydikdagi miqdori buyraklarning funksiyasini baholashda ko‘pincha diagnostik
parametr sifatida ishlatiladi.
Xulosa
Buyraklarning biokimyoviy jarayonlari juda murakkab va o‘zaro bog‘langan
bo‘lib, ular organizmning ichki muhitining barqarorligini saqlashda muhim rol
o‘ynaydi. Buyraklarning funksional holatini tushunish va ular bilan bog‘liq
kasalliklarni davolashda yangi yondashuvlar yaratish uchun bu organlarning
biokimyoviy mexanizmlarini chuqur o‘rganish zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. R.A. Sobirova, O.A. Abrorov, F.X. Inoyatova, A.N. Aripov, «Biologik kimyo».
«Yangi asr avlodi», 2006 yil
2. Nikolayev A.Ya. Biokimyo
3. Severin. Biokimyo
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6559936/
