MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
71
SURXONDARYODA OʻSUVCHI QIZIL KITOBGA KIRITILGAN
OʻSIMLIKLAR
Xalmuratov M.A.Biologiya fanlar nomzodi DTPI
Eshdavlatova G.B. 2-kurs talaba DTPI
Annotatsiya : Maqolada Surxondaryoning togʻ va yaylov hududlarida
uchraydigan asalchil oʻsimliklar haqida maʼlumot berilgan. Ushbu oʻsimliklarning
turlari, ularning ekologik, iqtisodiy va dorivor ahamiyati yoritilgan. Asalchil
oʻsimliklarning asalarichilikni rivojlantirish, mahalliy ekotizimni qoʻllab-quvvatlash
va tuproqni muhofaza qilishdagi roli batafsil tahlil qilingan. Maqola mahalliy
iqtisodiyot va qishloq xoʻjaligi uchun asalchil oʻsimliklarning muhimligini ko‘rsatib
beradi.
Abstract: The article provides information about the honey plants found in
the mountainous and pasture areas of Surkhandarya. The types of these plants, their
ecological, economic and medicinal significance are highlighted. The role of honey
plants in the development of beekeeping, support of the local ecosystem and soil
protection is analyzed in detail. The article shows the importance of honey plants for
the local economy and agriculture.
Аннотация: В статье даны сведения о медоносных растениях,
встречающихся в горных и пастбищных районах Сурхандарьи. Освещены виды
этих растений, их экологическое, хозяйственное и лекарственное значение.
Подробно проанализирована роль медоносных растений в развитии
пчеловодства, поддержании местных экосистем и защите почв. В статье
подчеркивается значение медоносных растений для местной экономики и
сельского хозяйства.
Kalit soʻzlar : Surxondaryo , Togʻ va yaylov hududlari , Asalchil oʻsimliklar
, Asalarichilik , Nektar va gulchang , Dorivor oʻsimliklar , Ekotizim , Tuproq eroziyasi
, Biologik xilma-xillik , Iqtisodiy foyda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
72
Keywords: Surkhandarya, Mountain and pasture areas, Honey plants,
Beekeeping, Nectar and pollen, Medicinal plants, Ecosystem, Soil erosion,
Biodiversity, Economic benefits.
Ключевые слова: Сурхандарья, Горные и пастбищные районы,
Медоносные растения, Пчеловодство, Нектар и пыльца, Лекарственные
растения, Экосистема, Эрозия почвы, Биоразнообразие, Экономические
выгоды .
Surxondaryo viloyati Oʻzbekistonning janubida joylashgan boʻlib,
oʻziga xos tabiiy sharoiti va boy oʻsimlik dunyosi bilan ajralib turadi. Mintaqaning
iqlimi, togʻli hududlari va oʻziga xos ekotizimlari koʻplab noyob oʻsimliklarning
yashashi uchun qulay sharoit yaratadi. Ammo ayrim oʻsimliklar turli sabablarga koʻra
yoʻqolish xavfi ostida qolgan va ular Oʻzbekiston Respublikasining Qizil kitobiga
kiritilgan.
Noyob oʻsimliklarning yoʻqolish sabablari : Surxondaryoda oʻsuvchi koʻplab
oʻsimlik turlari inson faoliyati, iqlim oʻzgarishlari va tabiiy resurslardan notoʻgʻri
foydalanish tufayli yoʻqolib bormoqda. Hududda yerlarning qishloq xoʻjaligiga
yaroqli boʻlishi uchun oʻzlashtirilishi, oʻrmonlarning kesilishi, yaylovlarning haddan
tashqari foydalanilishi kabi jarayonlar oʻsimliklarning tabiiy yashash muhitini
qisqartirib yuboradi .
Qizil kitobga kiritilgan ayrim oʻsimliklar:
Surxondaryo viloyatida quyidagi noyob va yoʻqolib borayotgan oʻsimlik
turlari Qizil kitobga kiritilgan:
1. Registon lolaqizgʻaldoq (Tulipa regelii) Bu oʻsimlik togʻ yon bagʻirlarida
oʻsadi va faqatgina maʼlum hududlarda uchraydi. Uning yoʻqolishiga asosiy sabab
tabiiy yashash joylarining buzilishi va gullarning yoppasiga terib olinishi hisoblanadi.
2. Surxon jiydasi (Elaeagnus nuratavica) - Surxondaryo mintaqasiga xos
boʻlgan bu daraxt turi quruq hududlarda oʻsadi. Daraxt yogʻochi va mevalari uchun
notoʻgʻri foydalanish uning populyatsiyasini qisqartirmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
73
3. Tojikiston efedrasi (Ephedra lomatolepis) - Bu oʻsimlik dorivor
xususiyatlarga ega boʻlib, asosan dori tayyorlash uchun foydalaniladi. Notoʻgʻri
yigʻib olish usullari uning kamayib ketishiga sabab boʻlmoqda.
4. Yovvoyi pista (Pistacia vera) - Yovvoyi pista Surxondaryoning togʻli
hududlarida uchraydi. Daraxtning kesilishi va tabiiy muhitning buzilishi uning sonini
kamaytiradi.
5. Boʻz lola (Tulipa kaufmanniana) - Bu lola turi oʻzining chiroyli gullari bilan
ajralib turadi. Uni yoppasiga yigʻib olish va yashash joylarining yoʻq qilinishi
yoʻqolish xavfini oshiradi.
Tabiatni muhofaza qilish choralarining ahamiyati :Noyob oʻsimliklarni
asrash va ularning sonini koʻpaytirish uchun qator chora-tadbirlarni amalga oshirish
zarur. Jumladan:
Qizil kitobga kiritilgan oʻsimliklarning yashash hududlarini qoʻriqlash;
Aholi oʻrtasida ekologik ongni oshirish va oʻsimliklarni muhofaza qilish
boʻyicha targʻibot ishlari olib borish;
Noyob oʻsimliklarni sunʼiy koʻpaytirish boʻyicha ilmiy tadqiqotlarni
kuchaytirish;
Yovvoyi oʻsimliklarning noqonuniy yigʻib olinishi va eksport
qilinishining oldini olish.
Surxondaryo tabiati nafaqat Oʻzbekiston, balki butun mintaqa uchun
katta ahamiyatga ega. Shuning uchun hududning biologik xilma-xilligini saqlash,
noyob oʻsimliklarni muhofaza qilish va kelajak avlodga yetkazish hammamizning
burchimizdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Hamidov A. Oʻsimliklar geografiyasi. Toshkent, 1995
xususiyatlari //Journal of Integrated Education and Research. – 2023. – Т. 2. – №.
5. – С. 8-10.
2. Pratov Oʻ., Shamsuvaliyeva L. va boshqalar. “Botanika” T.: “Taʼlim
nashriyoti”, 2010.
