MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
38
YURAK-QON TOMIR TIZIMI KASALLIKLARIDA BEMORLAR
PARVARISHINING O’ZIGA XOSLIGI
Elmurodova Rohatoy To’lqin qizi
Osiyo Xalqaro Universiteti tibbiyot fakulteti talabasi
E-mail: rohatoy0624@gmail.com
Ergasheva Gulshan Toxirovna
Fundamental fanlar kafedrasi assistenti
Osiyo Xalqaro Universiteti, Buxoro, O’zbekiston
E-mail: ergashevagulshantoxirovna@oxu.uz
Annotatsiya:
O‘zbekistonda yurak-qon tomir tizimi kasalliklari bilan
kasallanish va o‘lim ko ‘rsatkichlari o’rganilgan bo’lib , Jahon sog’liqni saqlash
tashkiloti statistik ma’lumotlariga ko’ra, so’nggi 15 yil ichida yurak-qon tomir tizimi
kasalliklari hali ham kattalar va yosh aholi orasida o’lim va nogironlik sabablari
orasida keng tarqalib, birinchilikni saqlab kelmoqda. Shuningdek, yurak-qon tomir
tizimi kasalliklaridan yillik o’lim holati kuzatilishi , bu taxminan 17, 7 mln kishini
tashkil etadi, bu global o’limning barcha holatlarining 31% ni tashkil qiladi. Yangi
yuqori zamonaviy texnologiyali tibbiy yordamlarning jadal rivojlanishi va
kardiologik amaliyotga joriy etilishiga qaramasdan, bemorlarning barcha turdagi
YuTYo lardan foydalanish mexanizmlari va bu sohadagi tashkiliy jarayonlar
yetarlicha o ‘rganilmagan. Uning ustiga yurak qon tomir tizimi kasalliklari bilan
og’rigan bemorlar parvarishining aksaryati noto’g’ri ekanligi va bemorning
kundalik tartibi (ovqatlanish, uyqu tartibi, stressdan uzoq saqlanmasligi) ham
kasallik belgilari tez rivojlanishi, o’lim holatini ko’paytirishi va kasallikning
boshlang’ich belgisi rivojlanishiga olib keladi.
Kalit so’zlar: Yurak qon tomir tizimi kasalliklari, yurak eshimik
kasalliklari,bemorlar parvarishi, parhez stol.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
39
Yurak-qon tomir tizimi kasalliklari (YQT) dunyoda o‘lim va nogironlikka
olib keluvchi eng keng tarqalgan kasalliklar qatoriga kiradi. Ushbu kasalliklar asosan
yurak va qon tomirlarining zararlanishi, shuningdek, qon aylanish tizimining faoliyati
buzilishi bilan bog‘liq. Yurak-qon tomir tizimi kasalliklari kelib chiqishining asosiy
sabablari:
1.
Noto‘g‘ri turmush tarzi
Yurak va qon tomirlariga ta’sir ko‘rsatuvchi eng asosiy omil noto‘g‘ri hayot
tarzi hisoblanadi. Bunga quyidagilar kirad:
Noto‘g‘ri ovqatlanish – yog‘li, tuzli va shakarli mahsulotlarni ortiqcha
iste’mol qilish.
Jismoniy faollikning yetishmasligi – kunlik harakatning kamligi va o‘tirib
ishlash.
Chekish va alkogol – nikotin va spirtli ichimliklar qon tomirlarining
elastikligini yo‘qotishiga olib keladi.
2.
Qon bosimi va xolesterinning yuqori darajasi:
Gipertoniya (yuqori qon bosimi) – bu qon tomirlariga zo‘riqish beradi va
ularni zararlaydi.
Giperlipidemiya – qonda yuqori xolesterin va triglitseridlarning bo‘lishi
arteriyalarda blyashka hosil bo‘lishiga olib keladi, bu esa aterosklerozni keltirib
chiqaradi.
3.
Genetik moyillik:
Agar oilada yurak-qon tomir kasalliklari bilan kasallanganlar bo‘lsa, bu
kasalliklarga moyillik yuqori bo‘ladi. Ayniqsa, bu gipertoniya va ishemik yurak
kasalligida ko‘proq kuzatiladi.
4.
Stress va psixologik holat.
Doimiy stress va psixologik zo‘riqishlar gormonal o‘zgarishlarni keltirib
chiqarib, yurak urish tezligini oshiradi va qon tomirlariga zarar yetkazadi.
5.
Yosh va jins:
Yosh omili: Yosh o‘tgan sari yurak va qon tomirlarining elastikligi pasayadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
40
Jins omili: Erkaklarda YQT kasalliklari rivojlanish xavfi balandroq bo‘lsa-da,
ayollarda menopauza davrida xavf oshadi.
Bu kasalliklar bilan og’rigan bemorlar alohida parvarish va parhez stoli talab
qilindi. Yuqorida aytib o’tilgan kasalliklar bemorlarning umumiy holatiga jiddiy
ta’sir ko‘rsatadi. To‘g‘ri parvarish nafaqat bemorning ahvolini yaxshilash, balki
kasallikning asoratlarini oldini olish uchun ham muhimdir.
Yurak qon tomir tizimi kasalliklari bilan og’rigan bemorlar uy sharoitida
yaqinlari tomonidan va og’ir ahvolda bo’lgan bemorlar shifoxonada esa hamshira va
shifokorlar nazorati ostida bo’ladi.
Yurak-qon tomir tizimi kasalliklari bilan og‘rigan bemorlarning uy sharoitida
parvarishi:
Yurak-qon tomir tizimi kasalliklari bilan og‘rigan bemorlarni uy sharoitida
parvarish qilish to‘g‘ri yondashuvni talab qiladi. Bu kasalliklarning murakkabligi va
xavfi sababli bemorlarga muntazam nazorat va qo‘llab-quvvatlash muhimdir. Uy
sharoitida parvarish, dori-darmonlarni qabul qilishdan tortib, to‘g‘ri ovqatlanish va
jismoniy faollikni ta’minlashgacha bo‘lgan turli omillarni o‘z ichiga oladi.
1.
Uy sharoitida parvarishning asosiy maqsadlari:
Yurak va qon tomirlarga yukni kamaytirish.Kasallik asoratlarini oldini olish.
Bemorning umumiy holatini yaxshilash va hayot sifatini oshirish.
Profilaktik choralarni amalga oshirish.
2.
Uy sharoitida parvarish choralari:
Dori-darmonlarni vaqtida qabul qilish.
Shifokor tomonidan buyurilgan dorilarni qat’iy rejim asosida qabul qilish.
Dori-darmonlar quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin:
Gipertoniya uchun dorilar (qon bosimini tushirish uchun).
Xolesterinni kamaytiruvchi dorilar (statinlar).
Antikoagulyantlar yoki antitrombosit dorilar (tromblarning oldini olish
uchun).
Dorilarni qabul qilish vaqtlarini maxsus daftarda qayd etish yoki eslatma
qo‘yish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
41
Hayotiy ko‘rsatkichlarni kuzatish:
Uy sharoitida bemorning asosiy hayotiy ko‘rsatkichlarini muntazam nazorat
qilish zarur:
Qon bosimini o‘lchash: Har kuni ertalab va kechqurun o‘lchash tavsiya
etiladi.
Yurak urish tezligi: Normal yurak urish tezligini nazorat qilish (60-100
urish/minut).
Shishlarning kuzatilishi: Oyoq-qo‘llarda yoki boshqa joylarda shish paydo
bo‘lsa, shifokorga murojaat qilish.
3.
Ovqatlanishni nazorat qilish:
Bu yurak qon tomir tizimi kasalliklarida shifokor tomonidan maxsus parhez
stollaridan 10-parhez stoli tavsiya beradi. Bunda quyidagilarni qat’iyan cheklaydi.
Tuzni cheklash: Tuz iste’molini kamaytirish yurak va qon tomirlarga yukni
kamaytiradi.
To‘g‘ri mahsulotlarni tanlash: Meva, sabzavot, to‘yingan tolalar va omega-3
yog‘ kislotalariga boy oziq-ovqatlarni iste’mol qilish.
Yog‘ va xolesterin iste’molini kamaytirish: Qovurilgan va yog‘li taomlardan
voz kechish.
Shakarni cheklash: Qandli diabetning oldini olish yoki uni nazorat qilish
uchun muhim.
Suyuqlik miqdorini nazorat qilish: Shifokorning tavsiyasiga ko‘ra, kunlik
ichiladigan suv miqdorini oshirib yoki kamaytirib borish.
4.
Jismoniy faollikni ta’minlash:
Har kuni yengil jismoniy mashqlarni bajartirish, masalan, 10-15 daqiqa
yurish.
Bemorning holatiga qarab maxsus davolash mashqlari rejasini ishlab chiqish.
Og‘ir jismoniy yuk va zo‘riqishdan saqlanish.
5.
Ruhiy va psixologik qo‘llab-quvvatlash:
Yurak-qon tomir kasalliklari bilan og‘rigan bemorlar ko‘pincha ruhiy
tushkunlik yoki xavotirga tushadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
42
Bemorning ruhiyatini ko‘tarish uchun oilaviy e’tibor va mehr ko‘rsatish zarur.
Stressni kamaytirish uchun meditatsiya yoki nafas olish mashqlarini o‘rgatish
tavsiya etiladi.
6.
Favqulodda holatlarda ko‘riladigan choralar :
Agar bemorda quyidagi holatlar kuzatilsa, darhol shifokorga murojaat qilish
kerak:
Ko‘krak sohasida og‘riq paydo bo‘lsa yoki kuchaysa.
Nafas qisishi yoki bo‘g‘ilish alomatlari bo‘lsa.
Qon bosimi keskin oshsa yoki tushib ketsa.
Qattiq bosh aylanishi yoki hushdan ketish kuzatilsa.
7.
Profilaktika va maslahatlar:
Chekish va alkogolni butunlay tashlash.
Kunlik rejimga qat’iy amal qilish, yetarli darajada dam olish.
O‘z vaqtida shifokor ko‘rigidan o‘tish va tavsiyalarga amal qilish.
Yurak-qon tomir tizimi kasalliklari bilan og‘rigan bemorlarning shifokor va
hamshira nazorati ostida parvarishi:
Shifokorning vazifalari:
A.
Diagnostika va davolash rejasini ishlab chiqish.
Kasallikning aniqligi uchun elektrokardiografiya (EKG), qon tahlillari,
eforometrik testlar, ekokardiografiya kabi diagnostik tekshiruvlarni o‘tkazadi
Davolash rejasini tuzadi, jumladan:
Dori-darmonlarni belgilash: antigipertenzivlar, , statinlar va boshqalar.
Jismoniy mashqlar rejasi: bemorning holatiga mos davolash mashqlari.
Parhez stoli va turmush tarzi bo‘yicha ko‘rsatmalar beradi.
B.
Bemorning holatini muntazam baholash.
Yurak urish tezligi, qon bosimi, EKG natijalarini tahlil qiladi.
Kasallikning rivojlanishini kuzatadi va zarurat bo‘lsa, davolash rejimiga
o‘zgartirish kiritadi.
C.
Profilaktika choralari:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
43
Kasallikning oldini olish uchun chekishni tashlash, vaznni normallashtirish va
sog‘lom hayot tarzini targ‘ib qiladi.
Hamshiraning vazifalari:
A.
Bemor parvarishi bo‘yicha amaliy chora-tadbirlar.
Hamshira shifokor buyurgan davolash rejasi asosida quyidagi chora-
tadbirlarni amalga oshiradi:
Dori-darmonlarni berish: Bemorga shifokor buyurgan dorilarni to‘g‘ri va o‘z
vaqtida qabul qildiradi.
Hayotiy ko‘rsatkichlarni kuzatish:
Qon bosimini muntazam o‘lchash va natijalarni yozib borish.
Yurak urish tezligini nazorat qilish.
Kislorod yetishmovchiligi kuzatilsa, kislorod terapiyasini tashkil qilish.
Shishlarni kuzatish: Qo‘l-oyoqlarda yoki tananing boshqa joylarida shish
paydo bo‘lsa, bu haqda shifokorga ma’lumot beradi.
B.
Parhez stoli va ovqatlanishni tashkil qilish:
Bemorning parheziga qat’iy rioya etilishini ta’minlaydi.
Tuz, yog‘ va xolesterin miqdorini cheklashga yordam beradi.
C.
Psixologik qo‘llab-quvvatlash:
Bemor va uning oila a’zolariga psixologik yordam ko‘rsatadi.
Stressni kamaytirish va ijobiy ruhiyatni ta’minlashga ko‘maklashadi.
D.
Reabilitatsiya jarayonida yordam berish
Bemorga jismoniy mashqlarni to‘g‘ri bajarishda ko‘maklashadi.
Bemorga yurish, nafas mashqlari va boshqa reabilitatsiya choralari bo‘yicha
yo‘riqnoma beradi.
Hamshira va shifokor vazifalari:
Darhol EKG yoki boshqa zaruriy tekshiruvlarni amalga oshirish.
Bemorning holatiga qarab, kislorod terapiyasi, og‘riq qoldiruvchi yoki qon
aylanishini normallashtiruvchi dorilarni qo‘llash.
Yurak-qon tomir tizimi kasalliklari bilan og‘rigan bemorlarning shifokor va
hamshira nazorati ostida parvarishi nafaqat davolash jarayonining muhim qismi, balki
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
44
kasallikning asoratlanishini oldini olishda ham muhim ahamiyatga ega. Muntazam
diagnostika, to‘g‘ri davo rejasi va parvarish choralari bemorning sog‘lig‘ini
yaxshilash va hayot sifatini oshirishga yordam beradi.
ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
M. F. Ziyayeva ,,Hamshiralik ishi mutaxasisligi bo’yicha amaliyotlar
standarti” 2001-yil.
2.
Z. J. Nabulloyev ,, Yurak qon tomir tizimi kasalliklarining sabablari va ularni
davolash.” 2024- yil.
3.
Toxirovna, E. G. (2024). QALQONSIMON BEZ KASALLIKLARIDAN
HASHIMOTO TIREODIT KASALLIGINING MORFOFUNKSIONAL O’ZIGA
XOSLIGI.
Modern education and development
,
16
(7), 120-135.
4.
Tokhirovna, E. G. (2024). CLINICAL AND MORPHOLOGICAL ASPECTS
OF
THE
COURSE
OF
ARTERIAL
HYPERTENSION.
Лучшие
интеллектуальные исследования
,
12
(4), 234-243.
5.
Эргашева, Г. Т. (2024). ОЦЕНКА КЛИНИЧЕСКОЙ ЭФФЕКТИВНОСТИ
ОРЛИСТАТА
У
БОЛЬНЫХ
ОЖИРЕНИЕМ
И
АРТЕРИАЛЬНОЙ
ГИПЕРТЕНЗИЕЙ.
Modern education and development
,
16
(7), 92-105.
6.
Ergasheva, G. T. (2024). THE SPECIFICITY OFAUTOIMMUNE
THYROIDITIS IN PREGNANCY.
European Journal of Modern Medicine and
Practice
,
4
(11), 448-453.
7.
Эргашева, Г. Т. (2024). ИССЛЕДОВАНИЕ ФУНКЦИИ ЩИТОВИДНОЙ
ЖЕЛЕЗЫ ПРИ ТИРЕОИДИТЕ ХАШИМОТО.
Modern
education
and
development
,
16
(7), 106-119.
8.
Toxirovna, E. G. (2024). GIPOFIZ ADENOMASINI NAZORAT QILISHDA
KONSERVATIV JARROHLIK VA RADIATSIYA TERAPIYASINING UZOQ
MUDDATLI SAMARADORLIGI.
Modern education and development
,
16
(7), 79-
91.
9.
Abdurashitovich, Z. F. (2024). MORPHO-FUNCTIONAL ASPECTS OF THE
DEEP VEINS OF THE HUMAN BRAIN.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
,
36
(6), 203-206..
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
45
10.
Tokhirovna, E. G. (2024). COEXISTENCE OF CARDIOVASCULAR
DISEASES IN PATIENTS WITH TYPE 2 DIABETES.
TADQIQOTLAR. UZ
,
40
(3),
55-62.
11.
Toxirovna, E. G. (2024). DETERMINATION AND STUDY OF GLYCEMIA
IN PATIENTS WITH TYPE 2 DIABETES MELLITUS WITH COMORBID
DISEASES.
TADQIQOTLAR. UZ
,
40
(3), 71-77.
12.
Sharapova, N. (2023). ARTERIAL GIPERTENZIYA VA SEMIZLIK
KASALLIKLARINING O’ZARO BOG’LIQLIK SABABLARI VA METABOLIK
SINDROMLAR.
Центральноазиатский журнал образования и инноваций
,
2
(11
Part 2), 174-179.
13.
Toxirovna, E. G. (2024). QANDLI DIABET 2-TIP VA KOMORBID
KASALLIKLARI
BO’LGAN
BEMORLARDA
GLIKEMIK
NAZORAT.
TADQIQOTLAR. UZ
,
40
(3), 48-54.
14.
Tokhirovna, E. G. (2024). THE ROLE OF METFORMIN (GLIFORMIN) IN
THE
TREATMENT
OF
PATIENTS
WITH
TYPE
2
DIABETES
MELLITUS.
EUROPEAN
JOURNAL
OF
MODERN
MEDICINE
AND
PRACTICE
,
4
(4), 171-177.
15.
Эргашева, Г. Т. (2024). Эффект Применения Бигуанида При Сахарным
Диабетом 2 Типа И Covid-19.
Research Journal of Trauma and Disability
Studies
,
3
(3), 55-61.
16.
Toxirovna, E. G. (2024). QANDLI DIABET 2 TUR VA YURAK QON
TOMIR
KASALLIKLARINING
BEMOLARDA
BIRGALIKDA
KECHISHI.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В
МИРЕ
,
38
(7), 202-209.
17.
Эргашева, Г. Т. (2024). СОСУЩЕСТВОВАНИЕ ДИАБЕТА 2 ТИПА И
СЕРДЕЧНО-СОСУДИСТЫХ
ЗАБОЛЕВАНИЙ
У
ПАЦИЕНТОВ.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В
МИРЕ
,
38
(7), 219-226.
18.
Эргашева, Г. Т. (2024). СНИЖЕНИЕ РИСКА ОСЛОЖНЕНИЙ У
БОЛЬНЫХ САХАРНЫМ ДИАБЕТОМ 2 ТИПА И СЕРДЕЧНО-
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
46
СОСУДИСТЫМИ ЗАБОЛЕВАНИЯМИ.
Образование Наука И Инновационные
Идеи В Мире
,
38
(7), 210-218.
19.
Tokhirovna, E. G. (2024). CLINICAL AND MORPHOLOGICAL ASPECTS
OF
THE
COURSE
OF
ARTERIAL
HYPERTENSION.
Лучшие
интеллектуальные исследования
,
12
(4), 234-243.
20.
Tokhirovna, E. G. Studying the Causes of the Relationship between Type 2
Diabetes and Obesity.
Published in International Journal of Trend in Scientific
Research and Development (ijtsrd), ISSN
, 2456-647
