MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
213
POLIGLOTLIK VA TIL ARALASHUVI: YANGI SO‘ZLAR VA
IFODALAR YARATISHDAGI IJTIMOIY JARAYONLAR
Gulnora Xayrullayeva Muhammadi qizi
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti
universiteti, ona tili va adabiyoti ta’limi yo‘nalishi bo‘yicha 4-kurs talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada poliglotlik va til aralashuvi fenomenlari,
ularning yangi so‘zlar va ifodalar yaratishdagi roli hamda ijtimoiy jarayonlar bilan
bog‘liqligi tahlil qilinadi. Poliglotlik, bir nechta tillarni bilish, va til aralashuvi, ikki
yoki undan ortiq tillarning o‘zaro ta’siri, zamonaviy tilshunoslikda muhim
ahamiyatga ega. Maqolada, til aralashuvi orqali yangi so‘zlarning yaratilishi,
ijtimoiy va madaniy omillarning tilga ta’siri, shuningdek, madaniyatlararo
muloqotda bu jarayonlarning o‘rni ko‘rib chiqiladi. Yangi leksik birliklarning
ijtimoiy jarayonlar va globalizatsiya orqali qanday paydo bo‘lishi, shuningdek,
poliglotlikning til tizimiga ta’siri tahlil qilinadi. Maqola, tilshunoslar va tilni
o‘rganayotgan shaxslar uchun ahamiyatli bo‘lib, til o‘zgarishi va rivojlanishining
ijtimoiy kontekstini tushunishga yordam beradi.
Kalit so‘zlar: poliglotlik, til aralashuvi, ijtimoiy jarayonlar, madaniyatlararo
muloqot, yangi so‘zlar, leksik birliklar, globalizatsiya, til o‘zgarishi, kodekstraktsiya,
kodekombinatsiya, pidgin tillari.
Kirish
So‘z va ifodalar yaratishning ijtimoiy jarayonlari, ayniqsa, poliglotlik va til
aralashuvi kabi fenomenlar, zamonaviy lingvistik tadqiqotlarning muhim
yo‘nalishlaridan biridir. Poliglotlik, ya’ni bir nechta tilni bilish, va til aralashuvi, ya’ni
ikki yoki undan ortiq tillarning o‘zaro ta’siri, so‘z boyligini kengaytirish va yangi
leksik birliklar yaratishda muhim rol o‘ynaydi. Bu jarayonlar, nafaqat tilning
rivojlanishi, balki madaniyatlararo muloqot va jamiyatlararo aloqalar kontekstida
ham katta ahamiyatga ega. Shuningdek, ular ijtimoiy va siyosiy omillar ta’sirida
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
214
shakllanadi va rivojlanadi. Ushbu maqolada poliglotlik va til aralashuvi
jarayonlarining tilshunoslikdagi ahamiyati, yangi so‘zlar va ifodalar yaratishdagi roli
hamda bu jarayonlarning ijtimoiy va madaniy kontekstda qanday yuzaga kelishi tahlil
qilinadi.
Poliglotlikning ta’rifi va rivojlanish jarayoni
Poliglotlik — bu bir nechta tillarni mukammal darajada bilish va ularda erkin
muloqot qilish qobiliyatidir. Poliglot bo‘lish, insonning keng tillar bilimiga ega
bo‘lishini anglatadi. Bu fenomen bir yoki bir nechta tillar bilan bog‘liq ijtimoiy
sharoitlar, madaniy almashinuvlar va ta’lim tizimining natijasi sifatida yuzaga keladi.
Poliglotlar ko‘pincha ikki yoki undan ortiq tillarda so‘zlashish imkoniyatiga ega
bo‘lishadi, va bu ularning boshqa madaniyatlar bilan o‘zaro aloqasini ta’minlaydi.
Poliglotlik tarixan turli jamiyatlarda mavjud bo‘lgan, masalan, savdo,
diplomatiya yoki diniy aloqalar orqali ko‘plab tillarda muloqot qilish zarurati paydo
bo‘lgan. Shuningdek, poliglotlik ijtimoiy o‘zgarishlar, iqtisodiy va madaniy
almashinuvlar, shuningdek, ilm-fan va ta’lim sohasidagi yangiliklar bilan
chambarchas bog‘liq.
Til aralashuvi: tushuncha va turlari
Til aralashuvi — bu ikki yoki undan ortiq tillarning o‘zaro ta’siridan yuzaga
kelgan leksik va grammatik o‘zgarishlarni ifodalovchi lingvistik hodisadir. Aralashuv
jarayonida bir tilning elementlari boshqa tilning grammatikasi va fonetikasi bilan
uyg‘unlashadi. Til aralashuvi ijtimoiy va madaniy muloqot jarayonida yuzaga keladi,
bunda biror jamiyat yoki guruh ikki yoki undan ortiq tilda so‘zlashadi.
Til aralashuvi turlari quyidagicha bo‘lishi mumkin:
Kodekstraktsiya (code-switching) — bu bir tildan ikkinchi tilga o‘tish yoki
ikki tilda bir vaqtning o‘zida muloqot qilish.
Kodekombinatsiya (code-mixing) — bu ikki tilning elementlarining o‘zaro
aralashishi, masalan, so‘zlar, iboralar yoki grammatika strukturalarining
birlashtirilishi.
Pidgin va kreol tillari — ikki yoki undan ortiq tillarning aralashmasi sifatida
yuzaga keladigan yangi, o‘zgacha tillar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
215
Pidgin tillari odatda boshqa tillarning bir nechta elementlarini o‘z ichiga oladi,
kreol tillari esa ko‘pincha bir yoki bir nechta tillarning aralashmasidan rivojlanadi.
Poliglotlik va til aralashuvining yangi so‘zlar va ifodalar yaratishdagi roli
Poliglotlik va til aralashuvi tilning rivojlanishiga va yangi so‘zlar hamda
ifodalar yaratishga katta ta’sir ko‘rsatadi. Bir nechta tilda so‘zlashish yoki til
aralashuvi orqali yangi so‘zlar, ifodalar va terminlar yaratiladi. Bu jarayon tilning
boyishini ta’minlaydi va u ko‘proq xalqaro so‘zlar va iboralarni o‘z ichiga oladi.
Odatda, bir tilda mavjud bo‘lmagan so‘zlar boshqa tillardan olib kelinadi va yangi
ma’nolar bilan to‘ldiriladi.
Misol uchun, ingliz tilidagi “computer” (kompyuter) so‘zi ruscha yoki
o‘zbekcha tilga o‘zgartirilgan shaklda qo‘llanadi. Shu tarzda, til aralashuvi orqali
yangi so‘zlar va ifodalar jamiyatga kirib boradi va til tizimiga yengil moslashadi.
Ijtimoiy jarayonlar va til yaratish
Ijtimoiy jarayonlar til yaratishda muhim rol o‘ynaydi. Tilning rivojlanishiga
ijtimoiy omillar, jumladan, iqtisodiy, madaniy va siyosiy holatlar ta’sir qiladi.
Masalan, globalizatsiya, ko‘p madaniyatli jamiyatlar va xalqaro aloqalar natijasida
tillar o‘zaro ta’sirga kiradi va yangi so‘zlar yaratiladi. Shuningdek, yangi ijtimoiy
qatlamlar va guruhlarning mavjudligi, ularning o‘ziga xos til madaniyati va leksikasi
bilan birgalikda yangi so‘zlar va ifodalarning paydo bo‘lishiga olib keladi.
Ijtimoiy tarmoqlar va zamonaviy kommunikatsiya vositalari, masalan,
internet va telefon aloqa vositalari, yangi leksik birliklarning tezda jamiyatga kirib
kelishiga yordam beradi. Bu ijtimoiy jarayonlar orqali yangi so‘zlar va ifodalar tezda
keng tarqaladi va umumjahon tilida ishlatiladigan standartlarga aylanadi.
Poliglotlik va til aralashuvining madaniyatlararo muloqotdagi ahamiyati
Poliglotlik va til aralashuvi madaniyatlararo muloqotda ham katta ahamiyatga
ega. Bir nechta tilda so‘zlashish va aralashuv madaniyatlarni o‘rganish va ularga
nisbatan ochiq fikrli bo‘lishga yordam beradi. Madaniyatlararo muloqot, tilning
o‘zgarishiga va yangi so‘zlarning yaratilishiga olib keladi. Shunday qilib, til
aralashuvi va poliglotlik faqatgina til tizimining rivojlanishini emas, balki
jamiyatdagi madaniy o‘zgarishlarni ham ko‘rsatadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
216
Xulosa
Poliglotlik va til aralashuvi insoniyatning til va madaniyatdagi
rivojlanishining muhim qismlaridir. Ushbu jarayonlar yangi so‘zlar va ifodalarni
yaratishda, shuningdek, til va madaniyatlararo muloqotda katta rol o‘ynaydi. Ijtimoiy
jarayonlar, globalizatsiya va madaniyatlararo aloqalar yangi so‘zlar va iboralarni
yaratishda, tildagi o‘zgarishlar va evolyutsiya jarayonlarini tezlashtiradi. Bu til
aralashuvi va poliglotlik orqali tilning boyishiga, yangi leksik birliklar va ifodalar
shakllanishiga olib keladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.Halm, M. (2017). Language Contact and Its Impact on Language Change. London:
Routledge.
2.Romaine, S. (2018). Bilingualism. Oxford: Blackwell Publishing.
3.Gumperz, J. J., & Hymes, D. (2019). Directions in Sociolinguistics: The
Ethnography of Communication. New York: Holt, Rinehart and Winston.
