MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
205
ALISHER NAVOIY VA UNING ADABIY MEROSI
Maxmudova Xusniyabonu Jaloliddin qizi
Toshkent shahar, Sebzor, Xalqaro Nordik universiteti Boshlang‘ich ta’lim
yo‘nalishi 1-kurs talabasi
Annotatsiya: Mazkur maqola Alisher Navoiy hayoti va uning adabiy merosini
o‘rganishga bag‘ishlangan. Asar o‘zbek adabiyotining buyuk namoyandasi bo‘lgan
Navoiy ijodini, uning she’riyati va nasr asarlarini tahlil qiladi. Maqolada Navoiy
asarlarining mavzulari, shakli, uslubi va uning adabiy merosga qo‘shgan hissasi
ko‘rib chiqiladi. Xususan, Navoiy tomonidan yaratgan "Xamsa" asari, uning sufi
fikrlarini ifodalashdagi yuksak mahorati va adabiy ta’siri alohida ta’kidlanadi.
Shuningdek, Navoiy o‘zining asarlarida insoniyatning ma’naviy yuksalishi, axloqiy
qadriyatlar va tafakkur o‘zgartirishda muhim rol o‘ynaganligi, uning adabiy va
falsafiy merosi bugungi kunda ham dolzarbligini saqlab qolayotgani haqida fikrlar
yuritiladi. Maqola, Navoiy ijodining nafaqat o‘z davrida, balki keyingi asrlarda ham
adabiyot, madaniyat va falsafa rivojiga ta’sirini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar: Hayoti,ijodi,Xamsa,Mahbub ul-qulub,Adabiy meros,Islom
Karimov,hikmatli so‘zlar.
Agar bu ulug’ zotni avliyo desak, u avliyolarning avliyosi, mutafakkir desak,
mutafakkirlarning mutafakkiri, shoir desak, shoirlarning sultonidir.
Islom Karimov
Alisher Navoiy 1441-yilning 9-fevralida Hirot shahrida tavallud topgan.
To‘liq ismi NIZOMIDDIN MIR ALISHER NAVOIY. ('Nizomiddin" — din-diyonat
nizomi degani boʻlib, donishmand mansab egalariga beriladigan sifat, „mir“ amir
demakdir). U nafaqat adabiyotshunos, balki davlat arbobi va siyosatshunos ham
bo‘lgan. Navoiy o‘z davrida faqat o‘zbek xalqiga emas, balki butun Sharq
adabiyotiga ulkan hissa qo‘shgan buyuk shaxsdir. Uning hayoti va ijodi hozirgi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
206
kunda ham xalqlarni birlashtiruvchi, ruhiyati va ma’naviyatini yuksaltiruvchi kuchga
ega. Onasi amirzoda Shayh Abusaid Changning qizi boʻlgan, ismi maʼlum emas.
Uning otasi temuriylar xonadoniga yaqin odamlardan edi. Ularnikiga zamonasining
mashhur kishilari tez-tez kelib turishardi. Yosh Alisher 3-4 yoshlarida she’r yod olib,
ko‘plarni hayratga soldi.5 yoshida maktabga bordi.Bo‘lajak sulton Husayn Boyqaro
bilan birga o‘qidi. Bo‘lajak shoir 7-8 yoshlaridan she’r mashq qila boshladi. Ikki tilda
she’r yozdi, o‘zbekchalariga «Navoiy», forschalariga «Foniy» taxallusini qo‘ydi.
«Navoiy» «navo» — «kuy» so‘zidan olingan, «Foniy» esa forscha «vaqtincha»
ma’nolarini berar edi. Alisherning maktabdosh do‘sti Husayn Boyqaro taxtga
chiqishi bilan uni Samarqanddan Hirotga chaqirib oladi va muhrdor qilib tayinlaydi.
1472-yildan vazirlik martabasiga ko‘tariladi,1487-88-yillarda Astrobodda hokim
bo‘lib ishlaydi. 90 yoshli Mavlono Lutfiy uning
Orazin yopqoch, kozumdin sochilur har lahza yosh
Boylakim paydo bolur yulduz, nihon bolg'och quyosh
satrlari bilan boshlanadigan she'rini tinglab qoyil qoladi va aytadi „Valloh,
agar muyassar boʻlsa edi, oʻzumning forsiy va turkiy tillarda aytgan oʻn-oʻn ikki
ming baytimni shu gʻazalga almashtirardim va buni oʻzimning katta yutugʻim deb
hisoblar edim“, deydi.
Ma’nosi:
(Yor yuzini yopgach, kozimdan har lahza yosh sochiladi. Bu go‘yo quyosh
botganda yulduzlar paydo bolgani kabidir)
1447- yilda mamlakat podshohi Shohrux Mirzo vafot etib, yurtda notinchlik
sababli u oilasi bilan Iroqqa kochadi. 6 yoshli Alisher Yoʻlda, Taft shahrida Alisher
zamonasining mashhur tarixchisi, „Zafarnoma“ning muallifi Sharafiddin Ali Yazdiy
bilan uchrashadi. 1480–1500-yillar mobaynida oʻz mablagʻlari hisobidan bir necha
madrasa, 40 rabot (safardagi yoʻlovchilar toʻxtab oʻtish joyi), 17 masjid, 10 xonaqoh,
9 hammom, 9 koʻprik, 20 ta hovuz qurdiradi. Husayn Boyqaro Alisher Navoiyga
„muqarrabi hazrati sultoniy“ („sulton hazratlarining eng yaqin kishisi“) degan
unvonni beradi. Unga koʻra Navoiy davlatning barcha ishlariga aralasha olardi.1501-
yilning 3- yanvarida vafot etadi. Alisher Navoiyning qabri Hirotda.Hirot esa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
207
Afg`onistonda joylashgan.Bobur xalqaro jamoat fondi 2015-yilda Afg‘onistonning
Hirot shahridagi tarixiy Musallo maydonida joylashgan Alisher Navoiy maqbarasida
obodonlashtirish ishlarini olib bordi.
Uning ustozlari Nizomiy Ganjaviy, Shayx Sa’diy, Xusrav Dehlaviy,
Farididdin Attor bolgan.Xamsa asari 1483-1485 –yillarda yozilgan.U 51 000
misradan ortiq . “Xamsa” so`zi “Beshlik” ma’nosini beradi.Tarkibidagi 5 ta doston
quyidagicha nomlanadi:«Hayrat ul-abror»,«Farhod va Shirin»,«Layli va
Majnun»,«Sab’ai sayyor»,«Saddi Iskandariy».“Hayrat ul-abror” – Yaxshi
kishilarning hayratlanishi degan ma’noni bildiradi. Bu didaktik-pandnoma dostonda
20 ta maqolat bo‘lib, har bir maqolatdan so‘ng maqolatdagi fikrni mustahkamlash
uchun ibratli hikoyat keltiriladi. Masalan, birinchi maqolat iymon haqida, ikkinchisi
islom haqida, uchinchi maqolat sultonlar haqida. Ayni shu maqolatdan so‘ng Tilla
kampir hikoyasi keltiriladi. “Hayrat ul-abror”ning Rost so‘z ta’rifida maqolatidan
so‘ng “Sher bilan Durroj” hikoyati keltirilgan. Unda aytilishicha, Ona sher farzandini
chumolilardan himoyalash maqsadida og‘zida tutib yurgan, Durrojning pir-pir
uchishi tufayli u beixtiyor qo‘rquvdan tishini farzandiga qattiq botirib, uni jarohatlar
edi. Bu sher uchun g‘am uzra g‘am, motam uzra motam edi. Axiyri ona sher Durroj
bilan do‘st tutinishga qaror qildi. Bu ikki jonivor qiyin vaziyatlarda bir-biriga yordam
berishga kelishib olishdi. Ammo Durrojda yolg‘onchilik odati bor edi: U har
zamonda Ona sherni “Meni tutib oldilar, tuzoqqa tushdim”, deb aldar, Ona sher
yugurib kelsa, Durroj hech bir xavotirsiz uchib yurgan bo‘lardi. Ona sher do‘stini
ko‘p ogohlantirar, yolg‘onchilik yaxshi odat emasligini uqtirishga urinardi. Ittifoqo,
bir kuni Durroj: “Dod! Meni tutdilar!” Deb qichqirdi. Ona sher esa do‘stim yana
meni aldayapti deb o‘yladi va yordamga shoshilmadi. Lekin bu safar Durroj rostdan
tuzoqqa tushgandi. Maktab o`quvchilari Navoiyning “Hayrat ul-abror” dostoniga
kirgan “Hotami Toyi hikoyati” ni yaxshi bilishadi. Hotam – adabiyotimizdagi
saxiylik timsoli. Ammo u o`tinchi cholni o`zidan ham ustun qo`yadi. O`z mehnati
bilan yashash, birovning minnatisiz umr kechirish – komillik nishonasi. Chol
shunchaki oddiy mehnatkash emas.Muruvvat barcha bermakdur, yemak yo`q,
Futuvvat barcha qilmoqdur, demak yo`q. Ya’ni hammaga berib,o‘zi yemaslik bu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
208
muruvvatdir,ishni qilib hech kmga oshkor qilmaslik esa futuvvatdir.“Sabʼai
sayyor” ("Yetti sayyora") - Alisher Navoiyning toʻrtinchi dostoni (1484), ishqiy-
sarguzasht xarakterda. Unda ham qiziqarli hikoyatlar jamlangan. Muqbil va Mudbir
hikoyati bolalarni to‘g‘rilikka, halollikka, har yaxshiishning mukofoti ezgulik
ekanligiga o‘rgatadi. Dostonda xalq hayoti, tinchlik va osoyishtalik, adolat va
vatanparvarlik, sevgi va maʼrifat gʻoyalari ilgari suriladi, munofiqlik va zolimlik
qoralanadi. "Saddi Iskandariy" ("Iskandar devori") — "Xamsa" (Navoiy)ning
yakunlovchi dostoni (1485). Asar 89 bob, 7215 baytdan iborat boʻlib, Navoiy
ijodidagi hajman eng yirik epik asardir. Navoiy talkinida Iskandar odil shoh, u
dunyoni kufrdan, jaholatdan tozalab, butun dunyoda adolatni joriy etish, bashariy
tartibqoidalarni katta olamdagi tartibqoidalarga muvofiqlashtirish maqsadida xalqlar
ustiga yurishlar qilgan. Iskandar va darvesh hikoyati barcha yoshlardagi insonlar
uchun birday ibratlidir. “Farhod va Shirin“da qahramonlar sevgi sarguzashtlari orqali
insonning tarix va kelajak oldidagi vazifasini belgilaydi. „Layli va Majnun“
dostonida arab ertaklari orqali maʼlum syujet oʻzining tugal shaklini topdi, unda ishq
falsafasi
betakror
uslubda
ifoda
qilinadi.
“Lison ut-tayr” asarida borliq va ilohiyot haqidagi qarashlarini, inson, tabiat va hayot
haqidagi fikrlarini qushlar tili va sarguzashtlari orqali bayon qilgan. “Tarixi anbiyo
va hukamo”(„Paygʻambarlar va hakimlar tarixi“, 1485–1498) asarining birinchi
boʻlimida „Qissasul-anbiyo“lar anʼanalarini davom ettirib, Odam alayhis-salomdan
Nuh, Iso, Muso, Yaʼqub, Sulaymon, Yusuf, Dovud kabi paygʻambarlar tarixiga oid
qissalar keltiradi. “Tarixi muluki Ajam”(„Ajam shohlari tarixi“,1488) qisqa tarix
boʻlib,
Eron
shohlari
xronikasi
bayon
qilingan „Tarixi
Tabariy“, „Shohnoma“ asarlarini mantiqan toʻldiradi, ulardagi faktlarni izchil ilmiy
tizimga soladi. Afsonaviy shoh Kayumarsdan sosoniylarning soʻnggi vakili Yazdi
Shahriyorgacha boʻlgan shohlar tarixini, mifologik talqinini beradi. 1500-yilda shoir
umrning oxirida “Mahbub ul-qulub” “Qalblarning sevgani” asarini yaratdi. Bu nom
bilan mazkur kitobda insonga xos eng ezgu fazilatlar, uni ma’naviy barkamol
etadigan o`zgalar qarshisida go`zal, oliyjanob ko`rsatadigan xislatlar jamlanganini
anglatmoqchi bo`ldi. “Mahbub ul-qulub” asari adibning oltmish yillik umri
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
209
davomida hayotda ko`rgan kuzatganlarini teran tahlil etib, kelgusi avlodlarga
qoldirgan buyuk ma’naviy merosidir. Asar hikmatli so`zlarga boyligi bilan e’tiborni
tortadi. 1-qism 40 fasl (bob) ni oʻz ichiga oladi. Bunda muallif oʻz davrining tipik
vakillari hayotini tasvirlagan.Jamiyatdagi turli tabaqa vakillari haqida mulohazalar
xalqqa keltiradigan foyda yoki zarariga ko‘ra ulug‘lanadi yoki tanqid qilinadi. 10
bobdan tashkil topgan 2-qismda yaxshi va yomon, maqtovga sazovor va nafratga
loyiq xislatlar tafsiloti berilgan. Tasavvufiy tushunchalar haqida mulohaza yuritilib,
fikrini asoslash maqsadida hikoyat keltiradi Hikoyatlarda shayx, avliyolar obraz
darajasiga olib chiqiladi. 3-qismga masal va hikmatlar kiritilgan. Har bir jumla oʻzaro
qofiyadosh. Asarning sajda yozilishi unga alohida badiiy nafosat bagʻishlagan.
Asarga baytlar, ruboiylar kiritilib, ular ulugʻ shoir va mutafakkirning hayot haqidagi
xulosalarini mujassamlashtirgan.Axloqiy-falsafiy mavzulardagi tanbeh-nasihatlari
o‘rin
olgan
nasihatlar
shakliy
va
mazmun
jihatidan
xilma-xildir.
Bu asar har bir odam umri davomida duch kelishi muqarrar bolgan hayotiy savollarga
eng togri javoblarni ta'sirli usulda berishi bilan yuksak qimmat kasb etadi.Navoiy
"Mahbub ul-qulub" da yozadi:
"Adab kichik yoshlig'larni ulug'lar duosig'a sazovor etar va ul duo barokati
bila umridin barxurdor. Kichiklar mehrin ulug'lar konglig'a solur va ul muhabbat
kongulda muabbad qolur. Ushog'larini ko'zg'a ulug' qilur atvoridin xalq ulug'liq
bilur.“ Ya’ni
Odob-kichik yoshlilarni kattalar duosiga sazovor etadi. Yoshlar duoning
barakasidan umrbod bahramand boladilar. odob-ulug'lar ko'nglida yoshlarga mehr
uyg'otadi va u odobli yoshga bo'lgan muhabbat kongilda abadiy qoladi. Yoshlarni
kozga ulug' qilib ko'rsatadigan fe'l-atvor—odobdir. Odoblilarning yurish-turishida
xalq ulug'vorlik koradi. Hilm to‘g’risidagi bobida esa Hilm - axloqli odamning
qimmatbaho libosi va u kiyim turlarining eng chidamli matosidir. U - yomon nafsni
daydi shamol uchirishidan asraguvchi va ikkiyuzlama munofiqlarning behuda
harakatidan himoya qiluvchi.Yumshoq ko‘ngillilik - hodisalar to‘la dengizdagi
kishilik kemasining langari desa bo‘ladi va insoniyat qadrini o‘lchaydigan tarozining
toshiga tenglashtirsa ham bo‘ladi,-deyiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
210
Asarning uchinchi bobida insonlarda uchraydigan bir qancha qusrlarni qattiq
tanqid ostiga oladi:
Tilga ixtiyorsiz - elga e’tiborsiz.
Nodonning vaxshiylarcha baqirmog‘i - eshakning bemahal hangramog‘i.
Ko‘p, bemaza so‘zlaydigan ezma -kechalari tong otguncha tinmay huradigan
itga o‘xshaydi.
O‘zi xunuk, gapi bema’ni, ovozi yoqimsiz odam qurbaqaga o‘xshaydi.
Har kimningki so‘zi - yolg‘on, yolg‘onligi bilingach, uyatga qolgon;
yolg‘onni chindek gapiruvchi so‘z ustamoni - kumushga oltin qoplab sotuvchi
zargar.
Yolg‘on gapiruvchi g‘aflatdadir; so‘zning bir-biridan farqi ko‘pdir, ammo
yolg‘onroq turi yo‘qdir.
Asarning ikkinchi bobida saxovatni quyidagicha tariflaydilar: Hosildor
daraxt, Foydali meva, Mavj urib turgan dengiz, Bebaho gavharga qiyoslaydi,
saxovatsizlikni esa Yog‘insiz bahor buluti, Hidi yo‘q mushk-anbar, o‘tin, Tutun,
Mevasiz daraxt , Dursiz sadafga qiyoslaydilar. Yaxshi odamdan yomonlar ham
yomonlik kutmas; yaxshi odam yomonlardan ham yaxshilikni ayamas. Yaxshilik qila
olmasang - yomonlik ham qilma. Yaxshilikni yomonlikdan yaxshiroq deb bilmasang,
yomonroq deb ham bilma. Yaxshilik qilishni bilmasang, yaxshilarga qo‘shil;
yaxshilik atrofida aylana olmasang, yaxshilar atrofida aylan. Hilm - axloqli odamning
qimmatbaho libosi va u kiyim turlarining eng chidamli matosidir. U yomon nafsni
daydi shamol uchirishidan asraguvchi va ikkiyuzlama munofiqlarning behuda
harakatidan himoya qiluvchi. Yumshoq ko‘ngillilik - hodisalar to‘la dengizdagi
kishilik kemasining langari desa bo‘ladi va insoniyat qadrini o‘lchaydigan tarozining
toshiga tenglashtirsa ham bo‘ladi. Alisher Navoiyning “Mahbub ul-qulub”
asarida ilgari surilgan odob-axloq g‘oyalari to‘g‘risida fikr borar ekan, kishilarning
ezgu sifatlari - saxiylik, mehribonlik, hilm, rostgo‘ylik, mehnatkashlik, kamtarlik,
tavoze’ singari qator fazilatlar ulug‘lanadi. Takabburlik, dangasalik, fisqu fasod,
yolg‘onchilik, firibgarlik, johillik, ochko‘zlikni hazrat Navoiy insoniylikka zid illatlar
deb biladi. Mahbub ul-qulub Alisher Navoiy asarlari tilini oʻrganishda muhim manba
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
211
hisoblanadi. Uning turli vaqtda koʻchirilgan bir qancha qoʻlyozmalari Toshkent,
Sankt-Peterburg, Parij va Istanbul kutubxonalarida saqlanadi. Alisher Navoiy hayoti
davomida adabiyot, falsafa, ilm-fan va siyosatda muhim o‘rin tutgan. Uning asarlari
faqat o‘z davriga emas, balki keyingi asrlarga ham katta ta’sir o‘tkazdi. Uning ilmga,
ma’rifatga, axloq va adolatga bo‘lgan sadoqati, uning asarlarida mujassam bo‘lib,
hozirgi kunda ham o‘z dolzarbligini saqlab qolmoqda. Navoiy o‘zining betakror
asarlari orqali dunyo adabiyotida o‘zining mustahkam o‘rnini egalladi. Alisher
Navoiy 1501-yilda vafot etdi, ammo uning adabiy merosi va ma’naviy g‘oyalari
bugungi kunda ham tirik. U nafaqat o‘zbek xalqining, balki butun dunyo xalqlarining
buyuk shoiridir. Uning hayoti va ijodi, o‘zining haqiqiy insoniy qadriyatlarini
ifodalagan asarlari bilan, insoniyat uchun doimo yorituvchi yo‘l bo‘lib qoladi. Alisher
Navoiy hayoti va ijodi bizga insonning ma’naviy rivojlanishi, axloqiy poklanish va
ilmga bo‘lgan sadoqat haqida ko‘plab darslar beradi. U o‘z asarlari orqali odamlarni
yaxshilikka, ilmga, haqiqatni izlashga undagan va shuning uchun uning merosi butun
insoniyat uchun yorituvchi nur bo‘lib qolmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
Navoiy, A.
–
Xamsa
(to‘plam, tarjima va sharhlar). – Toshkent: “Yangi avlod”,
2003.
Said, S.
–
Alisher Navoiy va uning adabiy merosi
. – Toshkent: O‘qituvchi, 2000.
Mirzaev, A.
–
Alisher Navoiy: Yangi tadqiqotlar va tahlillar
. – Toshkent: Sharq,
2007.
Karimov, I.
–
Alisher Navoiy va ma’naviyat
. – Toshkent: O‘zbekiston, 1999.
Xo‘jaev, N.
–
Navoiy adabiyoti va uning falsafasi
. – Toshkent: O‘qituvchi, 1995.
Abdullayev, M.
–
Alisher Navoiy va o‘zbek adabiyoti
. – Toshkent: O‘zbekiston,
2010.
Kamilov, Sh.
–
Alisher Navoiy va uning she’riyati
. – Toshkent: Fann, 2005.
Mirzohidov, B.
–
Alisher Navoiy va uning "Xamsa" asari
. – Toshkent: Falsafa
nashriyoti, 2005.
Mirzaev, A.
–
Alisher Navoiy: Biografiya va ijod
. – Toshkent: Sharq, 2010.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
212
Akbarov, R.
–
Alisher Navoiy: Hayoti va ijtimoiy faoliyati
. – Toshkent: Yangi
avlod, 2013.
Sobirov, X.
–
Alisher Navoiy va uning davri: Hayot va ijodiy faoliyatining asosiy
bosqichlari
. – Toshkent: O‘qituvchi, 2008.
Xolmuhamedov, N.
–
Alisher Navoiy va uning zamonasi
. – Toshkent: Fann,
2012.
Xudoyberdiyev, B.
–
Alisher Navoiy: Hayoti va ijodi
. – Toshkent: O‘zbekiston,
2004.
