O’ZBEKISTON HAMDA CHET ELDA VASIYLIK HAMDA HOMIYLIK

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-20

Часть–2_ Февраль –2025

148

O’ZBEKISTON HAMDA CHET ELDA VASIYLIK HAMDA

HOMIYLIK

Mamatkulova Ro’zaxon-Iniversity of Management and Future Technologies

Universiteti 551-guruh talabasi

Annotatsiya:Ushbu maqolada bugungi kunda dolzarb mavzulardan biri

bo’lgan qarovsiz qolgan bollararga vasiylik qilish va qaramog‘iga olish uning

shartlari va huquqiy hujjatlari to‘g‘risida so‘z yuritiladi. O’zbekiston Respublikasi

Oila kodeksiga asosan vasiylik yoki homiylik ota-ona vafot еtganda, ota-ona

tarbiyalashga layoqatsiz deb topilganda, ota-onalik huquqi rad etilganda, ota-onalik

huquqi cheklanganda, ular kasal bo’lganda, ota-ona uzoq muddat bo’lmaganda, ota-

ona bolalarni huquq va manfaatlarini himoya qilishdan bo’yin tortganda, ota-ona

tarbiyalash, bolalar ota-ona qaramog’idan mahrum bo’lgan va boshqa hollarda,

shuningdek, voyaga yetgan, sud tomonidan muomalaga layoqatsiz yoki muomala

layoqati cheklangan deb topilgan shaxslarga nisbatan ularni ta’minlash, tarbiyalash

va ularga ta’lim berish maqsadida, ularning shaxsiy va mulkiy huquqlari va ularning

manfaatlarini himoya qilish uchun belgilanadi. Qaramog’ini yo’qotgan bollarga

vasiylik va homiylik organi himoyasiga tushgan vaqtida, bolada ruhiy zo’riqish

holatida yashayotgan bo’lishi mumkin. Shuning uchun ham bolalarga yordam

ko’rsatish bo’yicha barcha harakatlar yaxshi rejalashtirilgan va uyg’unlashtirilgan

bo’lishi juda muhim. Har bir bola individual tarixga, hech bir bolaning ijtimoiy

vaziyati boshqa bir bolaning ijtimoiy vaziyatini qayta takrorlamaydi. Shuning uchun

ham har bir bolaning muammolariga alohida yondoshish zarur hisoblanadi. Balki

bola: - yolg’iz qolishni; - siz bilan yakka suhbatlashishni; - yana kim bilandir

suhbatlashishni; - tutingan ota-onaning farzandlari bilan suhbatlashishni istashi

mumkindir. Ko’p hollarda bolalar o’zini qo’pol va jahldor tutishi yoki aksincha

barcha talab va bergan savollaringizga javob qaytarmasdan turishi yoki xatto

ovqatda ham bosh tortishi mumkinBolaning dastlabki kunlardagi xulqi atvori qanday

bo’lishidan qatiy nazar, uni o’z holiga qo’ying, va uni yonida bo’ling. Diqqatli, ziyrak

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-20

Часть–2_ Февраль –2025

149

va e’tiborli bo’ling, har qanday vaziyatda ham yordamga tayyor turing. shunda sizga

o’z farzandlaringiz yoki boshqa tutingan tarbiyalanuvchilar yordam berishlari

mumkin.

Kalit so’zlar: vasiylik, homiylik, shaxslar, huquq, ota ona, qonun, oila

kodeksi, fuqorolik kodekisi

Kirish

Bolaning dastlabki kunlardagi xulqi atvori qanday bo’lishidan qatiy nazar, uni

o’z holiga qo’ying, va uni yonida bo’ling. Diqqatli, ziyrak va e’tiborli bo’ling, har

qanday vaziyatda ham yordamga tayyor turing. shunda sizga o’z farzandlaringiz yoki

boshqa tutingan tarbiyalanuvchilar yordam berishlari mumkin. Boquvchisini

yo’qotgan bolalar kategoriyalariga quyidagilari kiradi: 1. Ota-onalari vafot etgan. 2.

Ota-onalik huquqidan mahrum etilgan. 3. Ota-onalik huquqlari cheklangan; 4.

Noma'lum, daraksiz, yo’q hisoblangan. 5. Ishga yaroqsiz (nosog’lom, ish qobiliyati

cheklangan); 6. Jazoni ijro etish kolonniyalarida jazo olayotgan. 7. Jinoyat qilganlikda

ayblanadi va qamoqqa olingan. 8. Bolalarni tarbiyalashdan bosh tortgan. 9. Bola

vaqtincha joylashtirilgan davolash, ijtimoiy tashkilotlardan bolani olib ketishdan bosh

tortagan. Yetim bolalarni vasiylikka olish va ota-onasidan qarovisiz qolgan bolalarni

boqish, ta’lim berish va ularning huquq qiziqishlarini himoya qilish uchun

joylashtirish muhimdir. Vasiylik 14 yoshdan oshmagan bolalar ustidan o‘rnatiladi,

qaramog‘iga olish 14 yoshdan 18 yoshgacha bo’lgan bolalar ustidan o‘rnatiladi. Har

bir davlatda, har bir jamiyatda ham ota-onasidan yetim qolgan bolalar bo’ladi. Bu

holatda davlat va jamiyat bu bolalarning tarbiyalanishi va rivojlanishi mas’uliyatini

o’z bo’yniga oladi. Internat turidagi muassasalarda bolalarning muammolarini

o’rganish bilan shug’ullanayotgan pedagoglar shuni aniqlashdiki hayotning dastlabki

davrlaridanoq yaqinlarini yo’qotgan bolaning kelgusidagi taqdirini oldindan belgilab

berar ekan. Ota-onasidan ayrilish yoki barcha yaqinlaridan ayrilib qolish bolalar

rivojlanishiga katta ta’sir ko’rsatadi. Bolalik insonning hayotga qiziqishini, ruhiy

bardoshliligi, maqsadga intiluvchanligini ta’minlovchi asosiy shakllanish davridir.

Buma’naviy xislatlar tartibsiz shakllanmaydi, ular ota-ona mehrida, oila bolaga o’zi

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-20

Часть–2_ Февраль –2025

150

va boshqalar uchun mas’ul bo’lish, birovga kerakligini sezish sharoitida

shakllanadi.Otaonaga ega bo’lish bolaning eng kuchli ehtiyojlaridan biri

.Xulosa

Vasiylikkka olingan bola turli xildagi qabul qiluvchi oilalarga borib qolishi

mumkin. Ular o’rtasidagi farq shundaki birinchi holatda bolani yaqin qarindoshlari

topib olishadi,yoki oila vazifasini bolaga qarindoshlik aloqalari bo’lmagan shaxslar

bajaradi. Vasiylik sud qarori bilan aniqlanadi. Vasiy oilaning vazifalariga bolani

tarbiyalash,ta’lim berish va rivojlantirish, uning huquqlarini himoya qilishdan kiradi.

Vasiy oila bola egaligida bo’lgan ko’chmas mulklardan foydalanish va ularni saqlab

qolishni ta’minlaydi. Biroq bu mulkdan o’zi foydalanishi mumkin emas. Boqib

oluvchi oila bolaning yuridik jihatdan yangi ota-onasi hisoblanadi. Bola bu oilaning

familiyasini olishi mumkin.Vasiy oila unga boshqa ism ham berishi mumkin.

Bolalikka olingan bolaning barcha majburiyatlari o’z bolalarining majburiyatlariga

tenglashtiriladi. Bolalikka olish bir nechta bosqichda o’tishi mumkin: buning uchun

bolaga shu mintaqada yangi ota-ona topishga harakat qilishadi, agar buning imkoni

bo’lmasa unda bolalikka oluvchi oilani boshqa davlatdan qidirishadi. Boqib oluvchi

oilaning yana bir turi mavjud: - vaqtinchalik qabul qiluvchi oila. Bu bizning

jamiyatimiz uchun yangi hodisalardan biridir. Bunday oilaga berishdan asosiy

maqsad bola shoshilinch tarzda oilasidan judo bo ’lsa (turli sabablar asosida; o’z

oilasida inqirozli vaziyat, o’lim va boshqalarda) amalga oshiriladi.

Homiylik

—

14

yoshdan 18 yoshgacha bo‘lgan etim bolalarni

va ota-onasining qaramog‘idan

mahrum bo‘lgan bolalarni, shuningdek sud tomonidan muomala layoqati cheklangan

fuqarolarni ularga ta’minot, tarbiya va ta’lim berish, ularning mulkiy va shaxsiy

nomulkiy huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish maqsadida

joylashtirishning huquqiy shakli. Sog‘lig‘ining holatiga ko‘ra mustaqil ravishda o‘z

huquqlarini amalga oshira olmaydigan va o‘z majburiyatlarini bajara olmaydigan

voyaga etgan muomalaga layoqatli fuqarolarga bu shaxslarning

iltimosiga ko‘ra homiylik belgilanishi mumkin.

Vasiylikdagi yoki homiylikdagi shaxs

— o‘ziga nisbatan vasiylik yoki

homiylik belgilangan shaxs.

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-20

Часть–2_ Февраль –2025

151



shuningdek o‘z huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari himoya

qilinishiga muhtoj bo‘lgan etim bolalar va ota-onasining qaramog‘idan mahrum

bo‘lgan bolalar, ota-onalik huquqidan mahrum etilmagan ota-onasi bo‘lgan hamda

bolalarning hayoti yoki sog‘lig‘iga bevosita tahdid tug‘dirayotgan yoki ularning

ta’minoti, tarbiya va ta’lim olishiga doir talablarga javob bermaydigan sharoitda

yashayotgan bolalar, sog‘lig‘ining holatiga ko‘ra homiylikka muhtoj bo‘lgan voyaga

etgan muomalaga layoqatli fuqarolar, muomalaga layoqatsiz yoki muomala layoqati

cheklangan

fuqarolar.

Vasiylik

va

homiylik

organlarining

vakolatlari

,

ularning

vazifalari

.



Sudlar

tomonidan bolalar tarbiyasi to‘g‘risidagi

nizolarni ko‘rib

chiqishda

vasiylik va homiylik organlarining

ishtiroki

.



Vasiylik va homiylik organlarining

tug‘ilishni

qayd

qilishdagi

vakolatlari

.



Vasiylik va homiylik organlarining

bolalarni farzandlikka

olish

va

oilaga tarbiyaga

berish(

patronat

) bilan bog‘liq masalalardagi

vakolatlari

.



Vasiylik va homiylik organining voyaga etmaganlarni

to‘la

muomalaga layoqatli

deb e’lon qilish (

emansipatsiya

) bo‘yicha

vakolatlari

.

Tuman (shahar) xalq ta’limi

bo‘limlari

, tibbiyot birlashmalari,

bandlikka

ko‘maklashish

va aholini ijtimoiy muhofaza qilish

markazlarining

vasiylik va

homiylik sohasidagi

FOYDALANGAN ADABIYOTLAR

1. Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). O’quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy

fanlarni o’qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION

SCIENTIFIC JOURNAL. 5.1.B.271-275.

2. Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik

sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и

решение, 1(1), 64–67.

3. Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ АСАРЛАРИДАН

ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance: Innovative,

educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96.

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-20

Часть–2_ Февраль –2025

152

4.

Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of

Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205.

5. Xайдаров C. (2025). O

илаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш.

Modern Education and Development. 3 (17). 23-27.

6. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of

the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33.

7. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan

foydalanish yo’llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1).

91-94.

8. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma

asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12.