MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
296
INKLYUZIV TA'LIMDA KADRLAR MASALASI
Raxmanova Lobar Jaloliddin qizi
UNIVERSITY OF MANAGEMENT AND FUTURE TECHNOLOGIES
universiteti pedagogika-psixologiya yo'nalishi 2 kurs talabasi
ANNOTATSIYA. Ushbu maqolada inklyuziv ta'limni tashkil qilishda kadrlar
masalasi, inklyuziv sinf o'qituvchilari, resurs o'qituvchi hamda ijtimoiy pedagogning
inklyuziv ta'limda tutgan o'rni, vazifalari shuningdek ularga qo'yiladigan talab va
ko'nikmalar haqida batafsil ma'lumot berilgan.
Kalit so‘zlar: Inklyuziv ta'lim, inklyuziv sinf o'qituvchisi, resurs pedagog,
Institusional muassasalar, psixonevrolog, o'qituvchi-defektolog.
ABSTRACT. This article provides detailed information on the issue of
personnel in the organization of inclusive education, the role and tasks of inclusive
class teachers, resource teachers and social pedagogues in inclusive education, as
well as their requirements and skills.
Key words: Inclusive education, inclusive class teacher, resource pedagogue,
Institutional institutions, psychoneurologist, teacher-defectologist.
АННОТАЦИЯ. В данной статье представлена подробная информация
по кадровому вопросу в организации инклюзивного образования, роли и задачам
учителей инклюзивного класса, ресурсных педагогов и социальных педагогов в
инклюзивном образовании, а также их требованиям и навыкам.
Ключевые слова: Инклюзивное образование, учитель инклюзивного
класса, ресурсный педагог, Институциональные учреждения, психоневролог,
педагог-дефектолог.
KIRISH
Bolalarga ta'lim-tarbiya berishda pedagoglarning o'rni beqiyos. Inklyuziv
ta'limda o'qituvchi-pedagogga yuklatilgan vazifa ikki karra oshadi desak hech ham
mubolag'a bo'lmaydi. Maxsus yordamga muhtoj bolalar bilan ishlash, ularni
kayfiyatiga qarab muomala qilish, kasbga yo'naltirish, qiziqishlari bilan ishlashning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
297
o'zi katta mahorat talab qiladi. Inklyuziv ta'lim o'qituvchilari har soha bo'yicha yetarli
bilim va tajribaga ega bo'lishi, maxsus yordamga muhtoj bolalar bilan muloqot
qilganda qiyinchiliklarga duch kelmasligi va eng muhimi har bir bola bilan
shug'ullana olish ko'nikmalariga ega bo'lishi lozim. Inklyuziv ta’lim jamoaviy ish
bo‘lib, javobgarlik butun maktab va maktabgacha ta’lim muassasalari jamoasi
zimmasiga yuklatiladi. Shuning uchun ham oliy pedagogik ma’lumotli va malaka
oshirish kurslarini o‘tab inklyuziv ta’lim pedagogik kvalifikasiyasini olgan
o‘qituvchilargina inklyuziv sinf o‘qituvchisi etib tayinlanishi mumkin. Ulardan bilim
va ko'nikmalar bilan bir qatorda sabr va mahorat kabilar ham talab qilinadi. Og'ir
vaziyatlarda o'zini tuta olishi, iloji boricha bolalarga xushmuomalalik bilan
munosabatda bo'lishi lozim.
MATЕRIAL VA USULLAR
Inklyuziv ta’lim jarayonida muassasa tarbiyachisi ham alohida o‘rin
egallaydi. Tarbiyachi ish faoliyatini tashkil etishda o‘qituvchi-defektologlar, ota-
onalar va boishqa mutaxassislar bilan hamkorlikda sog‘lom va alohida ehtiyojli
bolalar bilan olib boriladigan mash’gulotlarni rejalashtirishi hamda shu asosida ish
olib borishi kerak.
Umumta’lim maktablarida inklyuziv ta’limni joriy etilish bilan oxirgi yillarda
maktab kontingenti o‘zgarib, 1-sinfga qabul qilingan bolalar orasida nutqida
nuqsoni bor bolalar ko‘payib bormoqda. Rivojlanishida nuqsoni bor bolalar
orasida nutq nuqsoniga ega bo‘lgan bolalar ko‘pchilikni tashkil etmoqda. Og‘ir
nutq nuqsoniga ega bo‘lgan bolalar (alaliya, dizartriyaning og‘ir ko‘rinishlari)
maxsus maktablarda (nutq nuqsoniga ega bo‘lgan maktablarda) ta’lim—tarbiya
olishlari lozim. Lekin, inklyuziv ta’lim muammosi bilan shug‘ullanayotgan olimlar
va mutaxassislar bunday bolalar umumta’lim maktablari o‘qishlari va ularga tizimli
ravishda maqsadga yo‘naltirilgan logopedik yordam ko‘rsatilishi lozim degan
fikrlarni ilgari suradilar.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Yuqorida ta'kidlab o'tganimdek, inklyuziv sinf o'qituvchisidan ikki karra
ko'proq ishlash talab etiladi ya'nu u maktab ustavida belgilab qo'yilgan vazifalardan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
298
tashqari yana bir nechta mas'uliyatlarni ham o'z zimmasiga olgan holda faoliyat
yuritadi. Inklyuziv sinf o'qituvchisi quyidagi vazifalarni ham bajarishi kerak:
Inklyuziv sinfda tarbiyalanayotgan bolalar ruhiy va jismoniy holatini
o'rganib, uni korreksiyalash;
Bolalar faolligi va qiziqishini oshirish uchun interfaol metod usullaridan
foydalanadi;
Bolalarda diqqatni jamlash va sinchkovlikni shakllantirish;
Bolalarni bilishga oid qiziqishlarini rivojlantirish.
Inklyuziv ta'limda tarbiyachining o'rni ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Tarbiyachi alohida ehtiyojli bolani oilada tarbiyalash masalasida ota-onalarga va
qonuniy vakillarga metodik yordam ko‘rsatadi, kerakli ish hujjatlarini yuritadi.
Inklyuziv ta’lim joriy qilingan muassasada albatta psixolog faoliyat yuritishi lozim.
Psixologning faoliyati har bir bolaning ruhiy salomatligini himoyalash, ruhiy
rivojlanishidagi kamchilklarini bartaraf etish va korreksiyalashga qaratiladi.
Muassasa psixologi har bir bolani psixologik jihatdan tekshiradi, doimiy ravishda
psixologik-pedagogik jihatdan o‘rganib boradi, individual rivojlantirish dasturlarini
tuzadi, alohida ehtiyojli bolani oilada tarbiyalash bo‘yicha otaonalarga maslahatlar
beradi, inklyuziv ta’lim muassasasining pedagogik hodimlariga psixologik
rivojlantirish masalalarida metodik yordam ko‘rsatadi. Inklyuziv ta’lim muassasasida
ta’limtarbiya olayotgan maxsus yordamga muhtoj bolalarning ayrimlari doimiy
ravishda tibbiy xizmatga muhtoj bo‘lishi mumkin. Inklyuziv ta’lim muassasasi
shifokor-pediatri (psixonevrolog) har bir bolaning ruhiy asab holatini doimiy ravishda
tekshirib boradi. zarurat bo‘lganda davolash muolajalarini tavsiya etadi, korreksion
pedagogik ta’lim jarayonida bolalar sog‘ligini nazorat qiladi, aqliy va jismoniy
yuklamaning me’yorini belgilaydi, otaonalarga bolaning somatik hamda ruhiy
salomatligini saqlash yuzasidan maslahatlar beradi.
Inklyuziv ta'limda maktablararo qatnab yuruvchi resurs o'qituvchining ham
o'rni bo'lak. Inklyuziv ta’lim amaliyotda maktablararo qatnab yuruvchi o‘qituvchi va
oddiy sinf o‘qituvchisining hamjihatlikdagi harakatlari orqali amalga oshirilishi
mumkin. Resurs o‘qituvchi quyidagi vazifalarni amalga oshiradi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
299
Har bir bolani qay darajada yordamga muhtojligini aniqlab, ular bilan
muntazam ravishda muloqotda bo'lish, o'quv rejalarni o'zgartirish, muvaffaqqiyatlarni
qayd etib borish, zarur bo'lsa seminar va konferensiyalarga olib borish.
XULOSA
Inklyuziv ta’limda kompleks yondashishi tamoyiliga ko‘ra nogiron bolalarga
ularga nogiron deb faqatgina nuqson jihatdan yondashish emas, balki bu
bolalarga har tomonlama yondashish lozim. Bu esa maxsus ehtiyojli bolalar uchun
ta’lim masalasini rejalashtirishni, uning butun hayoti davomida yuzaga kelishi
mumkin bo‘lgan ehtiyojlarni hisobga olgan holda tuzishni talab etadi. Bundan
tashqari inklyuziv ta’limda nogiron boladagi mavjud nuqsonlarni bartaraf etish,
korreksiyalash, kompensatsiya qilish bilan bir qatorda bilim va ko‘nikmalarga ega
qilish, kasb-hunarga o‘rgatish ishlarini parallel ravishda olib borish talab etiladi.
Chunki inklyuziv ta’lim tizimining vazifalaridan biri maxsus ehtiyojli bolalarni
har tomonlama rivojlantirish, ularning barcha huquqlarini ta’minlashdan iboratdir. Bu
esa inklyuziv ta’limda faoliyat yuritayotgan barcha mutaxassislarning kompleks,
hamkorlikda yondoshib olib borilgan ishlari natijasida amalga oshirilishi mumkin.
ADABIYOTLAR:
1. 1. Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). O’quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy
fanlarni o’qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION
SCIENTIFIC JOURNAL. 5.1.B.271-275.
2. Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik
sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и
решение, 1(1), 64–67.
3. Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ АСАРЛАРИДАН
ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96.
4. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of
Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
300
5. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш.
Modern Education and Development. 3 (17). 23-27.
6. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of
the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33.
7. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan
foydalanish yo’llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1).
91-94.
8. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma
asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12.
