MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
251
SHARQ MUTAFAKKIRLARINING IJTIMOIY PEDAGOGIKA OID
ILMIY QARASHLAR HAQIDA
Joʻrayeva Muhlisa- University of menegment and future technologies
universiteti, 553-guruh talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada Sharq mutafakkirlarining ijtimoiy pedagogika
sohasidagi ilmiy qarashlari tahlil qilinadi. Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy,
Ibn Sino, Yusuf Xos Hojib va Alisher Navoiy kabi allomalarning ta’lim-tarbiya, axloq,
jamiyat va inson kamoloti haqidagi fikrlari yoritiladi. Ularning pedagogik qarashlari
bugungi ta’lim tizimi va ijtimoiy tarbiya jarayonlari uchun qanday ahamiyatga ega
ekanligi ilmiy nuqtayi nazardan izohlanadi.
Kalit so‘zlar: Sharq mutafakkirlari, ijtimoiy pedagogika, ta’lim, tarbiya,
axloq, jamiyat, ilmiy qarashlar, inson kamoloti.
Kirish
Ijtimoiy pedagogika inson tarbiyasi, ta’lim jarayoni va jamiyatning
rivojlanishiga ta’sir qiluvchi omillarni o‘rganadi. Sharq mutafakkirlari bu sohada
chuqur ilmiy qarashlarga ega bo‘lib, ularning fikrlari bugungi zamonaviy ta’lim tizimi
uchun ham muhimdir. Forobiy fozil jamiyat konsepsiyasini ilgari surib, inson
kamoloti uchun ta’limning asosiy omil ekanligini ta’kidlagan. Beruniy esa ilmiy
tafakkur va tajribaga asoslangan ta’lim tizimini taklif etgan. Ibn Sino insonning
jismoniy va ma’naviy rivojlanishini ta’lim jarayoni bilan bog‘lagan bo‘lsa, Yusuf Xos
Hojib axloqiy tarbiyaning ahamiyatini ochib bergan. Navoiy esa adabiyot va san’at
orqali yosh avlod tarbiyasiga e’tibor qaratgan. Ushbu maqolada Sharq
mutafakkirlarining ijtimoiy pedagogika sohasidagi ilmiy qarashlari, ularning jamiyat
va ta’limga qo‘shgan hissasi tahlil qilinadi. Mazkur qarashlarning bugungi kun ta’lim
tizimidagi ahamiyati ham o‘rganiladi.
Abu Nasr Forobiy – Ideal jamiyat va ta’lim-tarbiya
Abu Nasr Forobiy (873–950) Sharq falsafasining yirik namoyandalaridan biri
bo‘lib, uning ta’lim-tarbiya va jamiyat rivojiga oid qarashlari hozirgi zamon
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
252
pedagogikasi uchun ham katta ahamiyatga ega. Forobiy insonning intellektual va
ma’naviy kamolotga yetishishida ta’lim-tarbiyaning hal qiluvchi rol o‘ynashini
ta’kidlagan. U ilm-fan, axloqiy tarbiya va davlat boshqaruvining uyg‘unligi orqali
ideal jamiyatni yaratish mumkinligini ilgari surgan.
Forobiy o‘zining "Fozil odamlar shahri" (Madīnat al-Fāḍila) asarida jamiyat
tuzilishining tamoyillarini yoritib bergan. Uning fikricha, fozil jamiyat – bu axloqiy
barkamollikka intilgan, bilim va adolat asosida boshqariladigan jamiyatdir. Forobiy
ideal jamiyatni quyidagi asosiy omillar yordamida shakllantirish mumkinligini
ta’kidlagan:
Bilimli va dono rahbar – jamiyat rahbari ilm-fan, donishmandlik va
axloqiy fazilatlarga ega bo‘lishi kerak.
Ilmga asoslangan ijtimoiy tizim – ta’lim va ilmiy izlanishlar davlat
siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lishi zarur.
Axloqiy tarbiya – jamiyat a’zolari odob-axloq qoidalariga rioya qilishi,
halollik, adolat va haqiqat tamoyillariga asoslangan hayot kechirishi lozim.
Forobiyning fozil jamiyat haqidagi qarashlari bugungi zamonaviy demokratik
jamiyat konsepsiyalariga hamohang bo‘lib, bilim, ma’naviyat va huquqiy tartib
asosida rivojlangan davlatni shakllantirishga qaratilgan. Forobiy ta’lim va tarbiyani
inson kamolotining asosiy sharti deb bilgan. Unga ko‘ra, har bir inson tug‘ma
qobiliyatlar bilan tug‘iladi, biroq bu qobiliyatlarni rivojlantirish va to‘g‘ri yo‘naltirish
uchun ta’lim zarur. Uning pedagogik qarashlarida quyidagi muhim jihatlar ajralib
turadi:
Ilmiy bilimlarni egallash muhimligi – Forobiy insonni yetuklikka olib
boruvchi asosiy omil bilim ekanligini ta’kidlaydi. Uning fikricha, ilm-fan
rivojlanmagan jamiyat ortga ketadi va inqirozga yuz tutadi.
Aqliy tarbiya va fikrlashni rivojlantirish – u yoshlarning mantiqiy
tafakkurini rivojlantirishni ta’lim jarayonining muhim qismi deb hisoblagan.
Axloqiy tarbiya va insoniy fazilatlar – ilm bilan bir qatorda, insoniylik,
adolat va axloqiy barkamollik ham ta’limning ajralmas qismi bo‘lishi lozim.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
253
Forobiy ta’lim jarayonida o‘qituvchi shaxsining ahamiyatini ham alohida
ta’kidlagan. Unga ko‘ra, ideal o‘qituvchi quyidagi fazilatlarga ega bo‘lishi kerak:
Bilimli va donishmand bo‘lishi.
O‘z shogirdlarini hurmat qilishi va ularga mehr-muhabbat bilan
munosabatda bo‘lishi.
Haqiqatni o‘rgatish va bolalarning mustaqil fikrlash qobiliyatini
rivojlantirish.
1
Forobiyga ko‘ra, ta’lim va tarbiya ideal jamiyat qurishning eng muhim
vositalaridan biridir. Agar jamiyat a’zolari yaxshi ta’lim olsa va yuqori axloqiy
qadriyatlarga ega bo‘lsa, u holda jamiyat rivojlanadi va barqarorlikka erishadi. U
insonni ijtimoiy mavjudot deb hisoblagan va uning barkamollikka erishishida
ta’limning beqiyos ahamiyatini ta’kidlagan. Forobiyning ushbu qarashlari bugungi
ta’lim tizimida ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Uning ilmiy merosi zamonaviy
pedagogika va jamiyatshunoslik sohalarida hali ham o‘rganilib kelinmoqda.
Yusuf Xos Hojib – axloq va davlat boshqaruvi
Yusuf Xos Hojib o‘zining mashhur "Qutadg‘u bilig" (Baxt keltiruvchi bilim)
asarida axloqiy tarbiya va davlat boshqaruvi tamoyillarini chuqur tahlil qilgan. U
insonning jamiyatdagi o‘rni, yaxshi fazilatlar, odob-axloq qoidalari va adolatli
hukmdorning burchlari haqida fikr bildirgan. Uning qarashlari bugungi zamonaviy
boshqaruv tizimlari uchun ham muhim ahamiyatga ega bo‘lib, davlatni ilm, adolat va
axloqiy qadriyatlar asosida boshqarish lozimligini ta’kidlaydi.
Yusuf Xos Hojib inson axloqiy fazilatlarni egallash orqali jamiyatning foydali
a’zosi bo‘lishi mumkinligini ta’kidlagan. Uning fikricha, yaxshi axloq insonni obod
qilsa, yomon axloq uni halokatga yetaklaydi. "Qutadg‘u bilig" asarida axloqiy
tarbiyaning asosiy tamoyillari quyidagicha bayon etilgan:
Halollik va rostgo‘ylik – inson o‘z hayotida haqiqatni himoya qilishi va
aldovdan yiroq bo‘lishi kerak.
1
Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of the country. Modern Education and
Development. 3 (17). 28-33;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
254
Adolat va mehr-muhabbat – odamlar o‘zaro hurmat va adolat asosida
munosabat yuritishi lozim.
Tavozelik va kamtarlik – boylik yoki lavozim insonni mag‘rur
qilmasligi, aksincha, unga mas’uliyat yuklashi lozim.
Aql va bilimga intilish – inson har doim bilim olishga harakat qilishi, ilm
orqali o‘z shaxsini rivojlantirishi kerak.
Yusuf Xos Hojib axloqni inson hayotining ajralmas qismi deb hisoblagan. U
axloqsiz odam davlat yoki jamiyat uchun foydali bo‘lolmasligini ta’kidlagan. Yusuf
Xos Hojib davlat boshqaruvi haqida ham keng fikr yuritib, hukmdorning vazifalari va
ideal boshqaruv tizimi qanday bo‘lishi kerakligini tushuntirgan. Uning fikricha,
davlat rahbari quyidagi tamoyillarga amal qilishi lozim:
Yusuf Xos Hojib axloq va davlat boshqaruvi haqida chuqur ilmiy qarashlarni
ilgari surgan. Unga ko‘ra, davlatning kuchi uning adolatli boshqaruvida, xalqining
axloqiy fazilatlarida va ilmga bo‘lgan e’tiborida mujassamdir. U hukmdorlarni ilmli,
oqil va adolatli bo‘lishga da’vat etgan, xalqni esa mehnatsevarlik va rostgo‘ylikka
undagan. "Qutadg‘u bilig" bugungi kunda ham siyosat, boshqaruv va axloqiy tarbiya
sohalarida dolzarb asarlardan biri bo‘lib qolmoqda.
2
Xulosa
Yusuf Xos Hojibning "Qutadg‘u bilig" asari axloq, bilim va davlat boshqaruvi
tamoyillarini chuqur yoritib bergan muhim falsafiy, siyosiy va tarbiyaviy asarlardan
biridir. U insonning axloqiy kamoloti va bilimga bo‘lgan intilishi jamiyat
taraqqiyotining asosiy omili ekanligini ta’kidlaydi. Mutafakkir adolatli hukmdor
obrazini yaratib, davlat boshqaruvining eng muhim mezonlari sifatida adolat,
donishmandlik va xalq manfaati uchun xizmat qilishni ilgari surgan. Unga ko‘ra,
hukmdor o‘z xalqiga yaqin bo‘lishi, ularga g‘amxo‘rlik qilishi va jamiyatda ijtimoiy
tartibni saqlashi shart. Shu bilan birga, xalq ham o‘z navbatida, davlat barqarorligiga
hissa qo‘shishi, halollik va rostgo‘ylik kabi fazilatlarni qadrlashi lozim.
2
Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация
современного образования: проблема и решение, 1(1), 64–67;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
255
Asar bugungi jamiyat uchun ham dolzarb bo‘lib, hozirgi boshqaruv tizimlari
va ijtimoiy munosabatlar uchun muhim qoidalarni o‘z ichiga oladi. Yusuf Xos
Hojibning axloq va davlat boshqaruvi haqidagi qarashlari, nafaqat tarixiy meros, balki
zamonaviy siyosiy va ijtimoiy taraqqiyot uchun ham muhim dasturilamal bo‘lib
xizmat qiladi.
Shunday qilib, mutafakkirning qarashlari har qanday jamiyatning barqarorligi
va rivojlanishi uchun asos bo‘lib, ilm, adolat va axloqiy qadriyatlarni bosh mezon
sifatida ko‘rsatadi. Bu tamoyillar har bir rahbar, ziyoli va oddiy fuqaroga insoniylik,
ma’naviyat va taraqqiyot yo‘lida muhim yo‘riqnoma bo‘lib xizmat qilishi
shubhasizdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). O’quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy
fanlarni o’qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION
SCIENTIFIC JOURNAL. 5.1.B.271-275.
2. Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik
sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и
решение, 1(1), 64–67.
3. Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ АСАРЛАРИДАН
ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96.
4. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of
Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205.
5. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш.
Modern Education and Development. 3 (17). 23-27.
6. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of
the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33.
7. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan
foydalanish yo’llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1).
91-94.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
256
8. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma
asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12.
