MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
242
XALQ PEDAGOGIKASIDA IJTIMOIY PEDAGOGIKA G‘OYALAR
HAQIDA
Aripjonova Zaxro - University of menegment and future technologies
universiteti, 553-guruh talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada xalq pedagogikasining ijtimoiy pedagogika
bilan bog‘liq jihatlari tahlil qilinadi. Xalq pedagogikasi asrlar davomida shakllangan
tarbiya usullarini o‘zida mujassam etgan bo‘lsa, ijtimoiy pedagogika esa jamiyatdagi
har bir shaxsning tarbiya va ta’lim jarayonida ishtirok etishini ta’minlashga
yo‘naltirilgan. Maqolada xalq pedagogikasida shakllangan ijtimoiy pedagogik
tamoyillar, ularning jamiyatdagi o‘rni va zamonaviy ta’lim tizimidagi ahamiyati
yoritilgan.
Kalit so‘zlar: Xalq pedagogikasi, ijtimoiy pedagogika, ta’lim, tarbiya, axloqiy
qadriyatlar, jamoaviy tarbiya, milliy an’analar, mehnat tarbiyasi.
Kirish
Har bir jamiyatning ta’lim va tarbiya jarayonlari uzoq yillar davomida
shakllangan urf-odatlar, an’analar va madaniy qadriyatlarga asoslanadi. Xalq
pedagogikasi ana shunday boy meroslardan biri bo‘lib, u asosan xalqning tarbiya
haqidagi tajribalarini aks ettiradi. Shu bilan birga, ijtimoiy pedagogika ham inson
tarbiyasida muhim rol o‘ynab, jamiyatning barcha qatlamlarini ta’lim va tarbiya
jarayoniga jalb etish bilan shug‘ullanadi.
Xalq pedagogikasi va ijtimoiy pedagogika bir-birini to‘ldiruvchi tushunchalar
bo‘lib, ularning asosiy maqsadi – yosh avlodni har tomonlama barkamol inson qilib
tarbiyalashdir. Xalq pedagogikasida avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan tarbiya
usullari, ertaklar, maqollar, topishmoqlar, xalq o‘yinlari va urf-odatlar orqali bolalarni
ijtimoiy muhitga moslashuvchan qilishga alohida e’tibor qaratiladi. Ijtimoiy
pedagogika esa ta’lim jarayonida teng imkoniyatlar yaratish, ijtimoiy muhitning inson
tarbiyasiga ta’sirini o‘rganish va jamiyatning barcha qatlamlari uchun ta’limga kirish
imkoniyatini ta’minlash bilan shug‘ullanadi. Ushbu maqolada xalq pedagogikasining
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
243
asosiy tamoyillari va ijtimoiy pedagogika bilan o‘zaro bog‘liqligi tahlil qilinadi.
Shuningdek, xalq pedagogikasidagi ijtimoiy pedagogik yondashuvlarning zamonaviy
ta’lim tizimida tutgan o‘rni va ahamiyati ko‘rib chiqiladi.
Xalq pedagogikasi va ijtimoiy pedagogika tushunchalari
Xalq pedagogikasi – bu xalq tomonidan asrlar davomida to‘plangan tarbiya
va ta’lim tajribalarini o‘z ichiga olgan ilmiy-ma’naviy merosdir. U bolalar va
yoshlarni tarbiyalashda milliy qadriyatlar, urf-odatlar, an’analar, maqollar, ertaklar,
dostonlar va og‘zaki ijod orqali shakllangan tarbiya usullariga asoslanadi. Xalq
pedagogikasi insonning yoshligidan boshlab ma’naviy, axloqiy va ijtimoiy jihatdan
shakllanishiga yordam beradi. Ijtimoiy pedagogika esa jamiyatning barcha
qatlamlariga ta’lim va tarbiya jarayonlarini yetkazishni maqsad qilgan sohadir. U
ijtimoiy muhitning inson kamolotiga ta’sirini o‘rganadi va har bir inson uchun teng
ta’lim olish imkoniyatlarini yaratishga qaratilgan. Ijtimoiy pedagogika ayniqsa, yetim
bolalar, nogironligi bor shaxslar, qiyin hayot sharoitiga tushib qolgan insonlar va
ijtimoiy yordamga muhtoj bo‘lgan shaxslarning ta’lim va tarbiyasiga alohida e’tibor
qaratadi.
Xalq pedagogikasi va ijtimoiy pedagogika o‘zaro bog‘liq bo‘lib, ikkalasi ham
jamiyatning ta’lim va tarbiyadagi rolini ta’kidlaydi. Xalq pedagogikasi ijtimoiy
pedagogikaning amaliy negizini tashkil etadi, chunki u asosan jamiyatning madaniy
va ma’naviy qadriyatlariga asoslanadi. Ijtimoiy pedagogika esa xalq pedagogikasida
shakllangan tarbiya tamoyillarini ilmiy asosda kengaytirib, zamonaviy ta’lim tizimiga
integratsiya qilishga harakat qiladi.
1
Xalq pedagogikasida ijtimoiy pedagogikaning asosiy g‘oyalari
Xalq pedagogikasi bolalarni tarbiyalashda jamiyatning barcha a’zolari
ishtirok etishini ta’kidlaydi. Oila, qo‘ni-qo‘shnilar, mahalla, ustozlar va katta yoshli
kishilar yosh avlodga o‘z tajribalarini o‘rgatib, ularning to‘g‘ri tarbiyalanishiga hissa
qo‘shadilar. Bu ijtimoiy pedagogikaning ham asosiy tamoyillaridan biri bo‘lib,
jamiyatning har bir a’zosi ta’lim va tarbiya jarayonida faol ishtirok etishi lozimligini
1
Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш. Modern Education and Development.
3 (17). 23-27;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
244
anglatadi. Xalq pedagogikasida bolalar yoshlikdan mehnatsevarlik, halollik,
vatanparvarlik, kattalarni hurmat qilish, odob-axloq qoidalariga rioya qilish kabi
fazilatlarni o‘zlashtiradilar. Ushbu qadriyatlar ijtimoiy pedagogikaning ham muhim
qismi bo‘lib, insonni jamiyatda muvaffaqiyatli yashashi uchun zarur ko‘nikmalar
bilan ta’minlaydi.
Xalq pedagogikasi bolalarni yoshligidan mehnatga o‘rgatish muhimligini
ta’kidlaydi. Ilgari bolalar dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik kabi kasblarni
erta o‘rganib, oilaviy hayotga moslashganlar. Ijtimoiy pedagogika ham shaxsning
mehnat jarayoni orqali ijtimoiy hayotga moslashuvini ta’minlashni asosiy
maqsadlaridan biri sifatida belgilaydi. Xalq pedagogikasida bolalarni jamoa ichida
tarbiyalash muhim sanaladi. Do‘stlik, hamkorlik va birdamlik tamoyillari orqali
insonning shaxsiyati shakllanadi. Bu ijtimoiy pedagogikaning ham asosiy
g‘oyalaridan biri bo‘lib, jamoaviy tarbiya jamiyatda ijtimoiy aloqalarni
rivojlantirishga xizmat qiladi.
Xalq pedagogikasida bolalarni tarbiyalashda ertaklar, maqollar, topishmoqlar,
xalq o‘yinlari va qo‘shiqlardan keng foydalaniladi. Ushbu usullar bola ongini
rivojlantirish bilan birga ularning ijtimoiy ko‘nikmalarini shakllantirishga ham
xizmat qiladi. Ijtimoiy pedagogika esa ushbu ta’lim shakllarini zamonaviy ta’lim
tizimiga tatbiq etish orqali bolalar va yoshlarning ijtimoiy rivojlanishini qo‘llab-
quvvatlaydi. Xalq pedagogikasi va ijtimoiy pedagogika inson tarbiyasi va ta’limida
muhim o‘rin tutadi. Xalq pedagogikasida avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan ta’lim
va tarbiya usullari yoshlarning shaxsiy va ijtimoiy kamolotiga xizmat qiladi. Ijtimoiy
pedagogika esa ushbu qadriyatlarni ilmiy asosda chuqurlashtirib, har bir inson uchun
ta’lim va tarbiya olish imkoniyatlarini kengaytiradi.
2
Xulosa
Xalq pedagogikasi va ijtimoiy pedagogika jamiyatning ta’lim va tarbiya
tizimida muhim o‘rin tutuvchi tushunchalardir. Xalq pedagogikasi asrlar davomida
shakllangan tarbiya tajribalarini o‘z ichiga olib, milliy urf-odatlar, an’analar va
2
Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация
современного образования: проблема и решение, 1(1), 64–67;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
245
ma’naviy qadriyatlar asosida shakllangan. Unda avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan
tajribalar, ertaklar, maqollar, topishmoqlar, xalq o‘yinlari va hunarmandchilik kabi
elementlar bolalarni tarbiyalash va ijtimoiy muhitga moslashtirishda muhim ahamiyat
kasb etadi. Ijtimoiy pedagogika esa inson tarbiyasi va ta’lim jarayonida ijtimoiy
muhitning rolini o‘rganib, har bir shaxsning ijtimoiy muhitga integratsiyalashuvini
ta’minlash bilan shug‘ullanadi.
Hozirgi zamonaviy ta’lim tizimida xalq pedagogikasining ijtimoiy pedagogik
g‘oyalari tobora dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Jumladan, bolalarni tarbiyalashda
jamiyatning barcha qatlamlari – oila, mahalla, ta’lim muassasalari va jamoat
tashkilotlarining hamkorligi zarurligi ijtimoiy pedagogikaning asosiy tamoyillaridan
biridir. Xalq pedagogikasi esa bunday hamkorlikni qadimdan yo‘lga qo‘ygan bo‘lib,
unda jamoaviy tarbiya tamoyili asosiy o‘rin tutadi. Shuningdek, xalq pedagogikasida
axloqiy tarbiya, mehnatsevarlik, vatanparvarlik, kattalarni hurmat qilish va insoniy
fazilatlarni shakllantirish muhim o‘rin tutadi. Bu jihatlar zamonaviy ta’lim tizimida
ham e’tibordan chetda qolmay, bolalar va yoshlarni ijtimoiy hayotga tayyorlashning
muhim omili sifatida qaralmoqda. Ayniqsa, xalq pedagogikasida mavjud bo‘lgan
mehnat tarbiyasi tamoyillari hozirgi kunda yosh avlodni kasb-hunar o‘rganishga,
jamiyatda o‘z o‘rnini topishga va iqtisodiy mustaqillikka erishishga tayyorlashda
samarali usul bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Shuni ta’kidlash joizki, xalq pedagogikasi va ijtimoiy pedagogika bir-birini
to‘ldiruvchi tushunchalar bo‘lib, ularning har ikkalasi ham shaxsning jamiyatda har
tomonlama barkamol bo‘lib shakllanishiga xizmat qiladi. Xalq pedagogikasi ijtimoiy
pedagogikaning amaliy negizini tashkil etib, milliy tarbiya tizimining ajralmas qismi
bo‘lib qolmoqda. Shu boisdan, zamonaviy ta’lim jarayonida xalq pedagogikasining
ijtimoiy pedagogik tamoyillarini keng qo‘llash yosh avlodni tarbiyalashda samarali
natijalar berishi mumkin. Kelajakda ta’lim va tarbiya jarayonida xalq pedagogikasiga
asoslangan yondashuvlarni chuqur o‘rganish va ijtimoiy pedagogika bilan
uyg‘unlashtirish zarur. Buning natijasida bolalar va yoshlarning nafaqat bilim
olishlari, balki ijtimoiy mas’uliyatni his qilishlari, jamiyatda faol ishtirok etishlari
ham ta’minlanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
246
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). O’quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy
fanlarni o’qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION
SCIENTIFIC JOURNAL. 5.1.B.271-275.
2. Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik
sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и
решение, 1(1), 64–67.
3. Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ АСАРЛАРИДАН
ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96.
4. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of
Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205.
5. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш.
Modern Education and Development. 3 (17). 23-27.
6. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of
the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33.
7. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan
foydalanish yo’llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1).
91-94.
8. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma
asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12.
