MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–3_ Февраль –2025
59
XORIJDA VA O‘ZBEKISTONDA IJTIMOIY PEDAGOGIKANING
RIVOJLANISH TARIXI
Tadjiyeva Kamola Yo‘ldosh qizi- University of Management and Future
Technologies universiteti, pedagogika-psixologiya fakulteti 552-guruh 2 kurs
talabasi
Annotatsiya: Mazkur maqolada xorijiy mamlakatlarda va Oʻzbekistonda
ijtimoiy pedagogikaning shakllanishi va rivojlanish bosqichlari tahlil qilinadi. Xorij
tajribasida ijtimoiy pedagogika tarixiy jarayonlar, turli ilmiy yondashuvlar va amaliy
dasturlar bilan boyitilgan bo‘lsa, O‘zbekistonda bu soha asosan mustaqillik yillarida
alohida yo‘nalish sifatida shakllandi. Maqolada ijtimoiy pedagogikaning asosiy
tamoyillari, uni rivojlantirishga hissa qo‘shgan mutaxassislar, shuningdek,
O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlar yoritiladi. Ijtimoiy pedagogikaning
bugungi jamiyatdagi roli va ahamiyati ham batafsil ko‘rib chiqiladi.
Kalit so’zlar: ijtimoiy pedagogika, tarbiya, jamiyat, pedagogik muhit, ijtimoiy
muammolar, bolalar huquqlari, sotsial ish, ta’lim islohotlari, O‘zbekiston, xorijiy
tajriba.
Kirish
Ijtimoiy pedagogika – bu insonning jamiyat bilan o‘zaro aloqalarini, uning
ijtimoiy muhitga moslashish jarayonini o‘rganuvchi fan sohasi bo‘lib, u ta’lim va
tarbiya jarayonini ijtimoiy kontekstda tahlil qiladi. Ushbu soha inson hayotining turli
bosqichlarida, ayniqsa, bolalar va yoshlar tarbiyasida muhim rol o‘ynaydi. Ijtimoiy
pedagogika nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham ahamiyatli bo‘lib, uning
asosiy maqsadi jamiyatdagi ijtimoiy muammolarni hal qilish, bolalar va yoshlarni
ijtimoiy hayotga moslashtirishdan iborat.
Ijtimoiy pedagogikaning shakllanishi va rivojlanish tarixi har bir mamlakatda
turlicha kechgan. Ayrim davlatlarda u mustaqil fan sifatida qaralgan bo‘lsa,
boshqalarda u sotsial ish yoki umumiy pedagogika tarkibida rivojlangan. Masalan,
Germaniya, Rossiya va AQShda ijtimoiy pedagogika nazariy asoslarga ega bo‘lib,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–3_ Февраль –2025
60
amaliyotda keng qo‘llanilgan. O‘zbekistonda esa bu yo‘nalish mustaqillik yillarida
rivojlana boshladi va hozirgi kunda ta’lim tizimining muhim tarkibiy qismiga
aylanmoqda.
Ushbu maqolada xorijiy mamlakatlar va O‘zbekistonda ijtimoiy
pedagogikaning shakllanishi va rivojlanish bosqichlari tahlil qilinadi. Xorijiy tajriba
va O‘zbekiston tajribasi solishtirilib, ularning o‘xshash va farqli jihatlari ko‘rib
chiqiladi. Shuningdek, ijtimoiy pedagogikaning bugungi kundagi dolzarbligi va uning
jamiyatdagi o‘rni tahlil etiladi.
Xorijda ijtimoiy pedagogikaning shakllanishi va rivojlanishi
Ijtimoiy pedagogika jamiyat va inson o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni o‘rganadigan
muhim fan sohasi bo‘lib, uning rivojlanish jarayoni dunyoning turli mamlakatlarida
turlicha kechgan. Tarixan ijtimoiy pedagogika g‘oyasi qadimiy falsafiy va diniy
qarashlarga asoslangan bo‘lsa, keyinchalik u ilmiy-nazariy yondashuvlar va amaliy
tajribalar orqali takomillashdi. Bugungi kunda ijtimoiy pedagogika turli
mamlakatlarda farqli model va tizimlarga ega bo‘lsa-da, uning asosiy maqsadi
insonning ijtimoiy muhitga moslashuvini ta’minlash, tarbiyasi va ta’lim jarayonini
qo‘llab-quvvatlashdan iboratdir.
Ijtimoiy pedagogika g‘oyalarining ildizlari qadimgi dunyo falsafasiga borib
taqaladi. Yunon faylasuflari, jumladan, Platon va Aristotel, tarbiyaning ijtimoiy
ahamiyatini ta’kidlab, inson faqat jamiyat bilan o‘zaro aloqada bo‘lgandagina
to‘laqonli shaxs sifatida shakllanishi mumkinligini ilgari surishgan. Platonning "Ideal
davlat" asarida ta’lim va tarbiya davlat nazoratida bo‘lishi kerakligi ta’kidlangan
bo‘lsa, Aristotel esa inson tarbiyasini oilaviy va ijtimoiy muhit bilan bog‘lagan.
O‘rta asrlar davrida esa ijtimoiy pedagogika diniy g‘oyalarga asoslangan
holda rivojlandi. Masalan, xristian cherkovlari va islom madrasalarida ijtimoiy
tarbiya axloqiy va diniy qoidalar orqali shakllantirilgan. Bu davrda yetim bolalar va
kam ta’minlangan oilalarning farzandlarini tarbiyalash bo‘yicha ilk ijtimoiy institutlar
vujudga kela boshladi.
XIX asrga kelib, ijtimoiy pedagogika alohida fan sifatida shakllana boshladi.
Germaniya bu sohada yetakchi davlatlardan biri bo‘lib, aynan shu yerda ijtimoiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–3_ Февраль –2025
61
pedagogikaning nazariy asoslari yaratilgan. Paulus Natorp (1854–1924) ijtimoiy
pedagogikaning ilmiy asoslarini ishlab chiqib, uni jamiyat va shaxs o‘rtasidagi o‘zaro
bog‘liqlik doirasida tahlil qilgan. Uning fikricha, inson tarbiyasi individual emas,
balki ijtimoiy jarayon bo‘lib, har bir inson jamiyatning bir qismi sifatida tarbiyalanishi
lozim.
Keyinchalik nemis pedagogi Hermann Nohl ijtimoiy pedagogikaning amaliy
jihatlariga e’tibor qaratib, bolalar va yoshlar bilan ishlashning yangi metodlarini
ishlab chiqdi. Uning yondashuvi asosan ijtimoiy muammolar, masalan, yetim bolalar,
nogiron bolalar va muammoli oilalarning farzandlari bilan ishlashga qaratilgan edi.
Rossiyada ijtimoiy pedagogikaning shakllanishi XX asr boshlariga to‘g‘ri
keladi. Bu borada Konstantin Dmitriyevich Ushinskiy va Anton Semyonovich
Makarenko muhim rol o‘ynagan. Ushinskiy tarbiyaning ijtimoiy muhitga
bog‘liqligini ta’kidlab, davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan tarbiya tizimini
rivojlantirishni ilgari surgan.
Makarenko esa qiyin tarbiyalanadigan bolalar bilan ishlash metodologiyasini
ishlab chiqib, ijtimoiy pedagogikaning amaliy jihatlariga katta e’tibor qaratdi. U
Sovet davrida bolalar tarbiyasi uchun maxsus mehnat koloniyalari tizimini yaratib,
yoshlarni jamiyatga moslashtirishda mehnat tarbiyasini asosiy usul sifatida qo‘llagan.
Sovet Ittifoqi davrida ijtimoiy pedagogika maktab tizimiga kiritilib, bolalar va
o‘smirlar bilan ishlash bo‘yicha maxsus metodikalar ishlab chiqildi. Yetim bolalar,
qiyin tarbiyalanadigan yoshlar, ijtimoiy muammolarga duch kelgan oilalar farzandlari
bilan ishlash davlat siyosatining muhim yo‘nalishiga aylandi.
AQSh va G‘arbiy Yevropada ijtimoiy pedagogika asosan sotsial ish (social
work) sohasi bilan bog‘liq tarzda rivojlangan. AQShda Jane Addams tomonidan
tashkil etilgan Hull House (1889) modeli ijtimoiy pedagogikaning amaliy
rivojlanishida katta ahamiyat kasb etgan. Ushbu markaz urbanizatsiya natijasida
muammolarga duch kelgan oilalar va muhojir bolalarga yordam ko‘rsatish uchun
tashkil etilgan bo‘lib, zamonaviy ijtimoiy pedagogika tizimining ilk namunalaridan
biri bo‘lib xizmat qilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–3_ Февраль –2025
62
Bugungi kunda AQShda ijtimoiy pedagogika maktab tizimi, bolalar huquqlari
himoyasi, ijtimoiy adaptatsiya markazlari va psixologik maslahat xizmatlari orqali
amalga oshirilmoqda. Yevropa mamlakatlarida esa ijtimoiy pedagogika sotsial ish va
ta’lim tizimi bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, maktabdan tashqari ta’lim muassasalari,
oilaviy ijtimoiy xizmatlar va yetim bolalar bilan ishlashda keng qo‘llaniladi. Bugungi
kunda ijtimoiy pedagogika dunyo bo‘ylab turli formatlarda rivojlanmoqda. Yevropa
mamlakatlarida bu soha Germaniya modeli asosida shakllangan bo‘lib, davlat va
nodavlat tashkilotlari tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi. Skandinaviya davlatlarida esa
ijtimoiy pedagogika oilaviy tarbiya va farzand asrab olish jarayonlariga
integratsiyalangan.
Yaponiya va Janubiy Koreya kabi Osiyo mamlakatlarida esa ijtimoiy
pedagogika innovatsion yondashuvlar bilan rivojlanib, texnologiyalar va psixologik
maslahat xizmatlari orqali qo‘llanilmoqda. Xalqaro miqyosda UNESCO va UNICEF
kabi tashkilotlar ijtimoiy pedagogika bo‘yicha turli dasturlar ishlab chiqib, bolalar
huquqlari, ta’lim va tarbiya masalalariga global yondashuvni shakllantirishga harakat
qilmoqda.
Xorijiy tajribada ijtimoiy pedagogika turli mamlakatlarda o‘ziga xos
yo‘nalishlarda rivojlangan bo‘lsa-da, uning asosiy maqsadi – insonni jamiyatga
moslashtirish, ijtimoiy muammolarni hal qilish va ta’lim jarayonini qo‘llab-
quvvatlashdan iboratdir. Germaniya, Rossiya, AQSh va G‘arbiy Yevropa
mamlakatlaridagi tajribalar O‘zbekistonda ijtimoiy pedagogika rivojlanishiga ham
ta’sir ko‘rsatgan bo‘lib, bugungi kunda bu soha tobora takomillashib bormoqda.
O‘zbekistonda ijtimoiy pedagogikaning rivojlanishi
O‘zbekistonda ijtimoiy pedagogika sohasining rivojlanishi asosan mustaqillik
yillariga to‘g‘ri keladi. Sovet davrida pedagogika umumiy ta’lim tizimining tarkibiy
qismi sifatida shakllangan bo‘lsa-da, ijtimoiy pedagogika alohida yo‘nalish sifatida
kam e’tibor qaratilgan sohalardan biri edi. Mustaqillikdan so‘ng, O‘zbekiston
o‘zining milliy ta’lim tizimini isloh qilish, jamiyatning ijtimoiy ehtiyojlariga mos
keladigan pedagogik yondashuvlarni rivojlantirish yo‘nalishida yangi qadamlar qo‘ya
boshladi. Bugungi kunda ijtimoiy pedagogika mamlakatda ta’lim, tarbiya, ijtimoiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–3_ Февраль –2025
63
himoya va yoshlarning ijtimoiy moslashuvi bilan bog‘liq sohalarda faol
rivojlanmoqda.
Sovet Ittifoqi tarkibida bo‘lgan davrda O‘zbekistonda pedagogika asosan
umumiy ta’lim jarayoni bilan bog‘langan bo‘lib, uning asosiy vazifasi yosh avlodni
kommunistik mafkura asosida tarbiyalashga qaratilgan edi. Sovet pedagogikasi
bolalarni ma’naviy va jismoniy tarbiyalash, ijtimoiy hayotga moslashtirish, mehnatga
tayyorlash kabi yo‘nalishlarga urg‘u berardi. Shu sababli, ijtimoiy pedagogika aniq
fan sifatida emas, balki maktab pedagogikasi doirasida rivojlangan.
Bu davrda ijtimoiy tarbiya asosan "Pioner tashkilotlari", "Komsomol
harakati" va boshqa bolalar hamda yoshlar uyushmalari orqali amalga oshirilgan.
Yetim bolalar va kam ta’minlangan oilalar farzandlari uchun maxsus maktab-
internatlar, bolalar uylari va maxsus ta’lim muassasalari tashkil etilgan bo‘lib, ular
davlat nazorati ostida edi.
Sovet Ittifoqining parchalanishi bilan ushbu tizim inqirozga uchradi va
O‘zbekiston oldida yangi pedagogik modelni yaratish zarurati paydo bo‘ldi.
1991-yilda O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, ta’lim va tarbiya tizimida
tub o‘zgarishlar amalga oshirildi. Davlat yosh avlodni milliy an’analar, ma’naviy
qadriyatlar asosida tarbiyalashni maqsad qilib qo‘ydi. Ijtimoiy pedagogika yangi
yo‘nalish sifatida rivojlana boshladi va uning asosiy tamoyillari quyidagicha
shakllandi:
Har bir bola va yoshning ijtimoiy muhitga moslashishini qo‘llab-
quvvatlash
Oilaviy tarbiyaning ahamiyatini oshirish
Yetim bolalar, nogiron bolalar va ijtimoiy himoyaga muhtoj yoshlar
bilan ishlash
Ta’lim muassasalarida psixologik va pedagogik yordam ko‘rsatish
1997-yilda qabul qilingan "Ta’lim to‘g‘risida" qonun va "Kadrlar tayyorlash
milliy dasturi" ijtimoiy pedagogikaning shakllanishida muhim ahamiyat kasb etdi.
Ushbu hujjatlar ta’limni modernizatsiya qilish, yoshlarni har tomonlama rivojlantirish
va ijtimoiy jihatdan qo‘llab-quvvatlashga yo‘naltirilgan edi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–3_ Февраль –2025
64
O‘zbekistonda ijtimoiy pedagoglar maktablarda, litseylarda va kollejlarda
bolalar bilan individual ishlash, ularning psixologik va ijtimoiy muammolarini hal
etish bo‘yicha faoliyat olib borishmoqda. Maktablarda psixolog va ijtimoiy
pedagoglar joriy qilinib, o‘quvchilar bilan ishlash tizimi takomillashtirildi. Jumladan:
Maxsus ijtimoiy xizmatlar orqali kam ta’minlangan, nogiron yoki
ijtimoiy muammolarga duch kelgan bolalar bilan ishlash yo‘lga qo‘yildi.
Maktab psixologik xizmatlari o‘quvchilarning ruhiy holati va ijtimoiy
moslashuvini yaxshilash uchun faoliyat yuritmoqda.
Ota-onalar va o‘qituvchilarga ijtimoiy pedagoglar tomonidan maslahat
va tavsiyalar berilmoqda.
O‘zbekistonda yetim bolalar, ijtimoiy himoyaga muhtoj oilalar farzandlari va
nogiron bolalar uchun maxsus ta’lim muassasalari faoliyat yuritmoqda. Xususan,
quyidagilar amalga oshirilmoqda: "Mehribonlik uylari" va "SOS bolalar
shaharchalari" tizimi orqali yetim va ota-onasiz qolgan bolalar ijtimoiy himoya ostiga
olinmoqda. Nogiron bolalar uchun maxsus maktablar va reabilitatsiya markazlari
tashkil etilgan bo‘lib, bu yerda ijtimoiy pedagoglar bolalarning jamiyatga moslashishi
uchun maxsus metodlardan foydalanishmoqda.
O‘zbekistonda yoshlarning kelajak kasbini to‘g‘ri tanlash va ijtimoiy hayotga
moslashuvini yaxshilash maqsadida:
"Yoshlar – kelajagimiz" davlat dasturi doirasida yoshlarni qo‘llab-
quvvatlash choralari ishlab chiqilgan.
O‘zbekiston Yoshlar Ittifoqi yoshlarni kasbga yo‘naltirish va ijtimoiy
muammolarni hal etishda faol ishtirok etmoqda.
"Ish bilan bandlik dasturi" orqali yoshlar mehnat bozoriga integratsiya
qilinmoqda.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda ijtimoiy pedagogika bo‘yicha ilmiy
tadqiqotlar va o‘quv dasturlari jadal rivojlanmoqda. Pedagogika oliygohlarida
ijtimoiy pedagogika yo‘nalishlari ochilib, mutaxassislar tayyorlanmoqda.
O‘zbekiston Milliy universiteti, Toshkent davlat pedagogika universiteti va boshqa
oliygohlarda ijtimoiy pedagogika yo‘nalishlari joriy etilgan. Ilmiy tadqiqot institutlari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–3_ Февраль –2025
65
tomonidan ijtimoiy pedagogikaning dolzarb masalalari bo‘yicha izlanishlar olib
borilmoqda. Xalqaro tajribalar asosida yangi o‘quv dasturlari va metodologiyalar
ishlab chiqilmoqda.
O‘zbekistonda ijtimoiy pedagogika sohasining rivojlanishi mustaqillik
yillaridan so‘ng faol yo‘lga qo‘yildi. Maktab ta’limidan tortib, yoshlar siyosati, yetim
bolalar himoyasi, bandlik va kasbga yo‘naltirishgacha bo‘lgan ko‘plab yo‘nalishlar
bo‘yicha ijtimoiy pedagogikaning muhim o‘rni bor. Hozirgi kunda bu soha
zamonaviy talablar asosida rivojlanib, xalqaro tajribalar bilan boyitilmoqda.
Xulosa
Ijtimoiy pedagogika jamiyatning ijtimoiy va pedagogik ehtiyojlarini
qondirishga xizmat qiluvchi muhim soha bo‘lib, uning rivojlanishi har bir
mamlakatning ta’lim va tarbiya tizimiga bog‘liq. Xorijiy tajriba shuni ko‘rsatadiki,
bu yo‘nalish ijtimoiy adolatni ta’minlash, yetim bolalar, nogiron shaxslar, ijtimoiy
jihatdan himoyaga muhtoj qatlamlarni qo‘llab-quvvatlash hamda yoshlarni jamiyatga
integratsiya qilish kabi muhim vazifalarni bajaradi.
O‘zbekistonda ijtimoiy pedagogikaning rivojlanishi mustaqillik yillaridan
so‘ng yangi bosqichga chiqdi. Davlat tomonidan qabul qilingan ta’lim va tarbiya
sohasidagi islohotlar, yoshlar siyosati, ijtimoiy himoya tizimining takomillashtirilishi
hamda ilmiy tadqiqotlar bu sohaga katta e’tibor qaratilayotganidan dalolat beradi.
Xususan, maktab va oliy ta’lim muassasalarida ijtimoiy pedagogik xizmatlarning
kengayishi, ijtimoiy himoyaga muhtoj bolalar va yoshlarga ko‘rsatilayotgan yordam,
kasbga yo‘naltirish va bandlik masalalariga qaratilgan loyihalar ijtimoiy
pedagogikaning amaliy jihatdan rivojlanayotganini ko‘rsatmoqda.
Kelajakda O‘zbekistonda ijtimoiy pedagogikaning yanada takomillashuvi
uchun xalqaro tajribalarni o‘rganish, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish, ijtimoiy
pedagoglarning malakasini oshirish va ilmiy izlanishlarni kengaytirish muhim
ahamiyat kasb etadi. Ijtimoiy pedagogikaning rivoji nafaqat yosh avlod tarbiyasiga,
balki jamiyatning ijtimoiy barqarorligiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli,
bu sohani yanada rivojlantirish orqali O‘zbekistonning ta’lim va tarbiya tizimi sifat
jihatdan yangi bosqichga ko‘tarilishi mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–3_ Февраль –2025
66
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). O’quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy
fanlarni o’qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION
SCIENTIFIC JOURNAL. 5.1.B.271-275.
2. Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik
sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и
решение, 1(1), 64–67.
3. Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ АСАРЛАРИДАН
ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96.
4. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of
Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205.
5. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш.
Modern Education and Development. 3 (17). 23-27.
6. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of
the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33.
7. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan
foydalanish yo’llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1).
91-94.
8. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma
asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12.
