MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–3_ Февраль –2025
52
O‘ZBEKISTONDA IJTIMOIY PEDAGOGIKANING PAYDO
BO‘LISHI MADANIY TARIXIY IJTIMOIY XULQIY SHART
SHAROITLARI
Shuhratova Xushnoza Oqiljon qizi- University of Management and Future
Technologies universiteti, pedagogika-psixologiya fakulteti 552-guruh 2 kurs
talabasi
Annotatsiya: Mazkur maqolada Oʻzbekistonda ijtimoiy pedagogikaning
shakllanishi, uning rivojlanishiga ta’sir etgan tarixiy, madaniy va ijtimoiy xulqiy
shart-sharoitlar tahlil qilinadi. Ijtimoiy pedagogika jamiyatda ta’lim va tarbiya
jarayonlarini tashkil etish hamda bolalar va yoshlarni ijtimoiy hayotga
moslashishida muhim rol oʻynaydi. Ushbu maqolada Oʻzbekiston hududida
qadimdan mavjud boʻlgan tarbiya tizimlari, mahalla institutining oʻrni, sovet
davridagi ta’lim islohotlari va mustaqillik yillarida ijtimoiy pedagogikaning
rivojlanishiga oid jihatlar yoritilgan. Bundan tashqari, zamonaviy Oʻzbekistonda
ijtimoiy pedagogikaning dolzarb muammolari va istiqbollari tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: Ijtimoiy pedagogika, tarbiya, ta’lim, mahalla, oila, tarixiy
shart-sharoit, madaniy qadriyatlar, ijtimoiy muhit, yoshlar tarbiyasi, zamonaviy
muammolar.
Kirish
Ijtimoiy pedagogika – bu jamiyatdagi tarbiya va ta’lim jarayonlarini tashkil
etish, yosh avlodni ijtimoiy hayotga moslashtirish va ularning shaxsiy rivojlanishiga
ko‘mak berishga qaratilgan fan sohasi hisoblanadi. Ushbu yo‘nalish bolalar, o‘smirlar
va yoshlarning ijtimoiy muhitga moslashuviga ko‘maklashish, tarbiyaviy va
psixologik qo‘llab-quvvatlash tizimlarini shakllantirish bilan bog‘liq.
Ijtimoiy pedagogika nafaqat maktab va oliy ta’lim muassasalarida, balki
oilalar, mahalla jamoalari va turli davlat hamda nodavlat tashkilotlar faoliyatida ham
muhim o‘rin tutadi. O‘zbekistonda ijtimoiy pedagogikaning rivojlanishi uzoq tarixiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–3_ Февраль –2025
53
jarayonning natijasi bo‘lib, uning shakllanishiga madaniy qadriyatlar, milliy tarbiya
an’analari va jamiyatning ijtimoiy tuzilishi katta ta’sir ko‘rsatgan.
Oʻzbekiston hududida ijtimoiy pedagogikaning shakllanishi va rivojlanishida
bir qancha muhim tarixiy, madaniy va ijtimoiy omillar mavjud. Tarixiy jihatdan
qaralganda, bu jarayon qadimiy ta’lim an’analaridan tortib, sovet davri ta’lim
islohotlariga qadar keng qamrovli oʻzgarishlarni oʻz ichiga oladi.
Oʻzbekistonda tarbiya va ta’limning ilk shakllari madrasalar, xalq maktablari
va mahalla institutlariga asoslangan. Uzoq asrlar davomida Islom dini ta’limi axloqiy
va ma’naviy tarbiyaning asosiy omili boʻlgan. Buxoro, Samarqand, Xiva va Toshkent
kabi tarixiy markazlarda shakllangan ilmiy va madaniy muhit Oʻzbekistonda
pedagogikaning rivojlanishiga xizmat qilgan. Oʻzbek xalqining milliy qadriyatlari,
oilaviy tarbiya va an’anaviy urf-odatlari yoshlarning ijtimoiy tarbiyasiga katta ta’sir
koʻrsatgan. Mahalla tizimi esa jamiyatda bolalar va yoshlarni ijtimoiy hayotga
moslashishida muhim rol oʻynagan.
Har bir jamiyatda yosh avlodni tarbiyalashning oʻziga xos xususiyatlari
mavjud. Oʻzbekistonda bu jarayon oilaviy an’analar, mahalla institutlari va
jamiyatning umumiy qadriyatlari orqali shakllangan. Sovet davrida esa kollektivizm
gʻoyasi asosida bolalar va yoshlarni tarbiyalashning yangi tamoyillari joriy etildi.
Ushbu maqolaning asosiy maqsadi Oʻzbekistonda ijtimoiy pedagogikaning
shakllanishiga ta’sir etgan tarixiy, madaniy va ijtimoiy xulqiy shart-sharoitlarni
o‘rganishdir. Bugungi kunda globallashuv jarayoni, urbanizatsiya va axborot
texnologiyalarining tez rivojlanishi natijasida yoshlar tarbiyasi yangi muammolarga
duch kelmoqda. Shu sababli, ijtimoiy pedagogikaning o‘rni yanada muhim ahamiyat
kasb etmoqda.
O‘zbekistonda yoshlar tarbiyasiga davlat tomonidan e’tibor qaratilayotgani,
ta’lim tizimining takomillashtirilishi, mahalla va oila institutlarining ijtimoiy
tarbiyadagi o‘rni kabi masalalar ijtimoiy pedagogikaning rivojlanishiga turtki
bo‘lmoqda. Shuning uchun, ushbu mavzuni o‘rganish va tahlil qilish bugungi kunning
dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi.
Oʻzbekistonda ijtimoiy pedagogikaning tarixiy asoslari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–3_ Февраль –2025
54
Ijtimoiy pedagogikaning shakllanishi va rivojlanishi har bir jamiyatning
ijtimoiy-madaniy tuzilishi, tarbiya tizimi va ta’lim an’analariga bog‘liq.
Oʻzbekistonda bu jarayon uzoq tarixga ega bo‘lib, u turli davrlarda o‘ziga xos
rivojlanish bosqichlarini bosib o‘tgan. Mazkur bo‘limda ijtimoiy pedagogikaning
tarixiy asoslari an’anaviy o‘zbek tarbiya tizimlari, islom ta’limoti, mahalla instituti,
sovet davridagi ta’lim islohotlari va mustaqillikdan keyingi pedagogik jarayonlar
misolida tahlil qilinadi.
O‘zbekiston hududida ijtimoiy tarbiya qadimdan oilaviy va jamoaviy
tamoyillarga asoslangan. Ota-onalar bolalarni tarbiyalashda asosiy rol o‘ynagan
bo‘lsa-da, butun mahalla va jamoa ham bu jarayonga faol jalb etilgan. Shuning uchun
ijtimoiy pedagogikaning ilk shakllari oilaviy qadriyatlar va mahalla institutining
tarbiya usullari bilan bog‘liq holda rivojlangan. Qadimgi va o‘rta asrlarda bolalar
tarbiyasi nafaqat oilada, balki madrasa va mahalla doirasida shakllangan. Ayniqsa,
madrasalar nafaqat diniy, balki ilmiy va axloqiy tarbiya markazlari sifatida faoliyat
yuritgan. Ularning asosiy maqsadi bolalarni nafaqat bilimga o‘rgatish, balki
jamiyatning yetuk a’zolari sifatida tarbiyalash bo‘lgan.
O‘zbekiston hududida islom dini tarqalishi bilan ta’lim va tarbiya tizimlari
ham islomiy qadriyatlar asosida shakllana boshlagan. Islom pedagogikasida
insonparvarlik, axloqiy yetuklik, bilim olish va jamoat oldidagi mas’uliyat asosiy
o‘rin tutadi. Bu davrda ijtimoiy pedagogikaning muhim jihatlaridan biri ta’lim va
tarbiyaning uzviy bog‘langanligi edi. Masalan, madrasalarda bolalar nafaqat diniy
bilimlarni o‘rganishgan, balki mehnat qilish, odob-axloq normalariga rioya qilish,
jamiyat hayotida faol ishtirok etish kabi ijtimoiy ko‘nikmalarga ega bo‘lishgan. Imom
al-Buxoriy, Ahmad Yassaviy, Bahovuddin Naqshband kabi mutafakkirlar bolalar
tarbiyasiga alohida e’tibor qaratib, ularning axloqiy va ruhiy kamolotini ta’minlashga
chaqirganlar.
Mahalla – O‘zbekiston jamiyatining eng muhim ijtimoiy institutlaridan biri
bo‘lib, u bolalar va yoshlarni tarbiyalashda markaziy o‘rin egallagan. Mahalla tizimi
ijtimoiy pedagogikaning an’anaviy ko‘rinishi bo‘lib, unda quyidagi asosiy tamoyillar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–3_ Февраль –2025
55
shakllangan: Mahallada har bir kishi jamiyatning ajralmas qismi sifatida ko‘rilgan va
yosh avlodni tarbiyalash butun jamoaning mas’uliyati hisoblangan.
Mahalla oqsoqollari va katta yoshdagilar yoshlar bilan ishlash orqali ularning
xulq-atvorini nazorat qilishgan va kerak bo‘lsa, maslahat berishgan. To‘ylar, osh
berish marosimlari, hasharlar va boshqa ijtimoiy tadbirlar bolalarni jamiyatga
moslashtirishda muhim o‘rin tutgan. Bu tizim ijtimoiy pedagogikaning jamoaviy
tarbiya usullari shakllanishiga asos bo‘lib xizmat qilgan.
XX asr boshlarida O‘zbekiston hududida jadidchilik harakati rivojlanib,
ta’lim tizimida katta o‘zgarishlarga sabab bo‘ldi. Jadid maktablari zamonaviy
bilimlarni o‘qitishga yo‘naltirilgan bo‘lib, bu pedagogika sohasida yangi bosqichni
boshlab berdi.
Sovet davrida esa ta’lim va tarbiya marksistik-leninistik mafkura asosida
shakllana boshladi. Ushbu davrda:
Ta’lim hamma uchun majburiy va bepul bo‘ldi.
Ijtimoiy tarbiya davlat nazoratiga o‘tdi.
Bolalar va yoshlar tashkilotlari (pionerlar, komsomol) orqali ijtimoiy
faollik oshirildi.
Bu islohotlar natijasida ijtimoiy pedagogika ilmiy asoslangan holda
shakllandi, ammo tarbiya jarayoni asosan sovet mafkurasiga bog‘liq bo‘lib qoldi.
1991-yilda O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, ijtimoiy pedagogikaga bo‘lgan
yondashuv tubdan o‘zgardi. Milliy qadriyatlar va tarixiy meros asosida ta’lim tizimi
isloh qilina boshlandi.
Ta’limning milliy asoslari mustahkamlandi. Pedagogika va tarbiya jarayonida
o‘zbek xalqining urf-odatlari, an’analari va qadriyatlari asos qilib olindi. Mahalla
tizimi qayta tiklandi. Yoshlarning tarbiyasida mahalla va oila institutining o‘rni yana
kuchaytirildi. Zamonaviy pedagogik tadqiqotlar rivojlandi. Ijtimoiy pedagogikaning
ilmiy jihatlari keng o‘rganilib, pedagogika fanining yangi yo‘nalishlari shakllandi.
Davlat dasturlari ishlab chiqildi. O‘zbekistonda ijtimoiy tarbiyani rivojlantirishga
qaratilgan davlat dasturlari joriy etildi, jumladan, "Barkamol avlod", "Yoshlar
strategiyasi" kabi loyihalar amalga oshirildi. Bugungi kunda ijtimoiy pedagogika
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–3_ Февраль –2025
56
jamiyatning ajralmas qismiga aylangan bo‘lib, unda ta’lim muassasalari, mahalla
institutlari va nodavlat tashkilotlar faol ishtirok etmoqda.
O‘zbekiston ijtimoiy pedagogikasining tarixiy rivojlanishi uzoq davrlarni o‘z
ichiga oladi va u turli bosqichlardan o‘tgan. Qadimgi va o‘rta asrlardagi diniy va
jamoaviy tarbiya, sovet davrida davlat tomonidan boshqariladigan pedagogik tizim
va mustaqillikdan keyin milliy qadriyatlarga asoslangan tarbiya tizimi – bularning
barchasi hozirgi ijtimoiy pedagogikaning shakllanishiga asos bo‘ldi. Bugungi kunda
O‘zbekistonda ijtimoiy pedagogika yosh avlodni tarbiyalash va jamiyatga
moslashtirishda muhim rol o‘ynab, zamonaviy muammolarni hal qilish yo‘lida
rivojlanib bormoqda.
Madaniy shart-sharoitlar
O‘zbekistonda ijtimoiy pedagogikaning shakllanishi va rivojlanishiga
jamiyatning madaniy shart-sharoitlari katta ta’sir ko‘rsatgan. O‘zbek xalqi asrlar
davomida o‘ziga xos madaniyatga ega bo‘lib, bu madaniyat ijtimoiy tarbiya
jarayonida muhim rol o‘ynagan. An’analar, urf-odatlar, diniy e’tiqod, san’at va
adabiyot ijtimoiy pedagogikaning negizini tashkil etgan. Ushbu bo‘limda ijtimoiy
pedagogikaning madaniy asoslari mahalla instituti, urf-odatlar, xalq og‘zaki ijodi,
san’at va zamonaviy madaniy jarayonlar misolida tahlil qilinadi.
O‘zbekistonda mahalla tarbiya jarayonining asosiy markazlaridan biri
hisoblanadi. Mahalla yosh avlodning ijtimoiy hayotga moslashuvi, milliy
qadriyatlarni o‘zlashtirishi va jamoaga qo‘shilishi uchun qulay shart-sharoit yaratadi.
Mahallada bolalar va yoshlar odob-axloq qoidalarini o‘rganib, ijtimoiy mas’uliyatni
his qilishadi.
Mahalla institutining ijtimoiy pedagogikadagi asosiy o‘rinlari quyidagilar:
Katta avlodning yoshlarga tajriba o‘rgatishi, axloqiy va odob normalarini
tushuntirishi. Hunarmandchilik, san’at va ilm-fanda tajribali kishilar yoshlarni
tarbiyalash bilan shug‘ullangan. Mahallada har bir bola jamoaning farzandi sifatida
qaralgan va unga e’tibor qaratilgan. Mahalla tarbiya jarayoni yoshlarning shaxsiy
rivojlanishi bilan birga, ularning jamoaga moslashishiga ham ko‘maklashgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–3_ Февраль –2025
57
O‘zbek xalqining urf-odatlari ijtimoiy pedagogikaning ajralmas qismi bo‘lib,
ular bolalar va yoshlarni tarbiyalashda muhim rol o‘ynagan. Har bir urf-odatning
ijtimoiy tarbiya jarayoniga ta’siri bor:
O‘zbek xalqida to‘y, sunnat to‘yi, beshik to‘yi kabi tadbirlar ijtimoiy
hayotning ajralmas qismi bo‘lib, ular bolalarni jamoaga moslashtirish, odob-axloq
qoidalarini o‘rgatish va ijtimoiy munosabatlarni shakllantirishga xizmat qilgan.
Hashar jamiyatdagi birdamlikni mustahkamlash bilan birga, yosh
avlodni mehnatsevarlik ruhida tarbiyalashning samarali usuli bo‘lgan. Hashar orqali
bolalar kattalardan ibrat olgan va ijtimoiy faollikni o‘rganishgan.
Yoshlarni tarbiyalashda ularga kattalarga hurmat ko‘rsatish, odob-axloq
normalariga rioya qilish o‘rgatilgan. Keksalar va oqsoqollar yosh avlodning
tarbiyasida faol ishtirok etib, ularga to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatishgan.
Bu urf-odatlar yosh avlodning axloqiy va ijtimoiy yetuklik darajasini
oshirishga xizmat qilgan va hozirgi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. O‘zbek
xalqining og‘zaki ijodi – ertaklar, dostonlar, maqollar va matallar bolalarning
tarbiyasida katta o‘rin tutgan. Ushbu asarlar bolalar ongida ijtimoiy qadriyatlarni
shakllantirish va ularni jamiyatning faol a’zolariga aylantirish uchun ishlatilgan.
Ko‘pgina xalq ertaklari bolalarni yaxshi va yomonni ajratishga, to‘g‘ri qaror qabul
qilishga o‘rgatgan. Masalan, “Zumrad va Qimmat” ertagi axloqiy fazilatlarni
o‘rgatishga yo‘naltirilgan.
Xulosa
O‘zbekistonda ijtimoiy pedagogika uzoq tarixiy taraqqiyot yo‘lini bosib
o‘tgan bo‘lib, u jamiyatning turli bosqichlarida o‘ziga xos shakl va tamoyillarga ega
bo‘lgan. Qadimdan mahalla va oila asosida shakllangan tarbiya tizimi bolalarning
ijtimoiylashuvini ta’minlab kelgan. Islom madaniyati va ta’limoti esa ijtimoiy tarbiya
jarayoniga axloqiy, ma’naviy va ilmiy yondashuvlarni olib kirgan.
Sovet davrida davlat nazorati ostidagi ta’lim tizimi ijtimoiy tarbiyani
mafkuraviy yo‘nalishga bog‘lab qo‘ydi, ammo shu bilan birga pedagogika fani ilmiy
jihatdan rivojlandi. Mustaqillikdan keyin esa milliy qadriyatlar asosida ijtimoiy
pedagogikaning yangi modeli shakllandi. Ta’lim va tarbiyada mahalla, oila, maktab
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–3_ Февраль –2025
58
hamkorligi mustahkamlanib, yoshlarni har tomonlama yetuk shaxs sifatida
tarbiyalashga qaratilgan davlat dasturlari ishlab chiqildi.
Bugungi kunda ijtimoiy pedagogika jamiyat taraqqiyotining muhim
omillaridan biri bo‘lib, yosh avlodni sog‘lom fikrlashga, ma’naviy yetuklikka va
ijtimoiy faollikka yo‘naltirishda asosiy rol o‘ynamoqda. Uni yanada rivojlantirish
uchun milliy va zamonaviy pedagogik yondashuvlarni uyg‘unlashtirish, innovatsion
metodlarni joriy etish hamda ta’lim tizimida amaliyotga kengroq tatbiq etish zarur.
Shu bilan birga, mahalla va oilaning ta’lim jarayonidagi ishtirokini kuchaytirish orqali
ijtimoiy pedagogikaning samaradorligini oshirish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). O’quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy
fanlarni o’qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION
SCIENTIFIC JOURNAL. 5.1.B.271-275.
2. Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik
sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и
решение, 1(1), 64–67.
3. Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ АСАРЛАРИДАН
ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96.
4. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of
Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205.
5. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш.
Modern Education and Development. 3 (17). 23-27.
6. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of
the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33.
7. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan
foydalanish yo’llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1).
91-94.
8. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma
asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12.
