MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–3_ Февраль –2025
38
SHARQ MUTAFAKIRLARI ASARLARIDA SHAXS IJTMOIYLASHUVI
MASALALARINI YORITILISHI
Normamatova Nilufar Zarif qizi - University of Management and Future
Technologies universiteti, pedagogika-psixologiya fakulteti 552-guruh 2 kurs
talabasi
Annotatsiya:
Mazkur
maqolada
Sharq
mutafakkirlarining
shaxs
ijtimoiylashuvi haqidagi qarashlari tahlil qilinadi. Abu Nasr Forobiy, Yusuf Xos
Hojib, Jaloliddin Rumiy va Alisher Navoiy kabi allomalarning asarlarida inson va
jamiyat o‘rtasidagi munosabatlar qanday yoritilgani ko‘rib chiqiladi. Ularning
asarlarida shaxsning jamiyatga moslashuvi, axloqiy va ma’naviy qadriyatlarni
o‘zlashtirish jarayoni muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada
mutafakkirlarning ijtimoiylashuv borasidagi fikr-mulohazalari tahlil qilinib, ularning
hozirgi zamon uchun dolzarbligi yoritiladi.
Kalit so‘zlar: Sharq mutafakkirlari, ijtimoiylashuv, jamiyat, axloqiy
qadriyatlar, ma’naviyat, falsafa, Forobiy, Yusuf Xos Hojib, Rumiy, Navoiy.
Kirish
Jamiyat va inson o‘rtasidagi bog‘liqlik barcha davrlarda mutafakkirlar
tomonidan o‘rganilgan muhim masalalardan biri bo‘lib kelgan. Inson yolg‘iz yashay
olmaydi, u doimo jamiyat bilan uzviy aloqada bo‘lib, o‘z hayotini ijtimoiy
munosabatlar orqali shakllantiradi. Shu bois, shaxsning ijtimoiylashuvi – uning
jamiyatga moslashuvi, ma’naviy va axloqiy qadriyatlarni o‘zlashtirish jarayoni
o‘tmish mutafakkirlarining asarlarida muhim o‘rin tutgan.
Sharq mutafakkirlari o‘z davrining ilg‘or tafakkur sohiblari sifatida jamiyat
taraqqiyotining negizini inson omili bilan bog‘laganlar. Ularning asarlarida shaxsning
yetukligi, axloqiy pokligi va ijtimoiy munosabatlardagi o‘rni keng yoritilgan.
Masalan, Forobiy ideal jamiyat tuzilishini tahlil qilib, odamlarning o‘zaro
hamkorlikda yashashi zarurligini ta’kidlaydi. Yusuf Xos Hojib shaxs va davlat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–3_ Февраль –2025
39
boshqaruvi o‘rtasidagi bog‘liqlikka urg‘u beradi. Jaloliddin Rumiy insonning
ma’naviy kamoloti va jamiyat bilan o‘zaro ta’siri haqida so‘z yuritadi. Alisher Navoiy
esa ijtimoiy munosabatlarning axloqiy jihatlariga alohida e’tibor qaratadi. Ushbu
maqolada yuqoridagi mutafakkirlarning shaxs ijtimoiylashuviga oid qarashlari tahlil
qilinadi hamda ularning bugungi kundagi ahamiyati haqida fikr yuritiladi.
Sharq mutafakkirlari qarashlarida shaxs ijtimoiylashuvi
Sharq mutafakkirlari insonning jamiyat bilan bog‘liqligini, uning shaxs
sifatida shakllanishi ijtimoiy muhit va ma’naviy tarbiya bilan chambarchas
bog‘liqligini o‘z asarlarida keng yoritganlar. Ularning fikricha, inson faqat jamiyat
ichida o‘zining haqiqiy mohiyatini anglay oladi va yetuk shaxs sifatida shakllanadi.
Ushbu jarayonda axloq, ilm, adolat, ezgulik va ma’naviyat asosiy o‘rin tutadi. Forobiy
insonning ijtimoiy mavjudot ekanligini ta’kidlab, shaxsning jamiyatdagi o‘rnini
aniqlashga intilgan. Uning “Fozil odamlar shahri” asarida jamiyatning mukammal
tuzilishi va uning taraqqiyotiga shaxsning ta’siri tahlil qilingan. Mutafakkirga ko‘ra,
inson yolg‘iz yashay olmaydi, chunki uning barcha ehtiyojlari faqat jamiyatda
qondirilishi mumkin. Shu bois, har bir shaxs o‘zining bilim va axloqiy jihatdan yetuk
bo‘lishi orqali jamiyatga hissa qo‘shishi kerak.
Forobiy ijtimoiylashuvni ikki asosiy omil orqali tushuntiradi:
Bilim va aql – inson faqat ilm orqali jamiyatda o‘z o‘rnini topadi va
atrofidagi insonlar bilan uyg‘un munosabatlar o‘rnatadi.
Axloqiy yetuklik – odamlar o‘rtasidagi munosabatlar ezgulik, adolat va
odob asosida qurilishi lozim, chunki faqat shu yo‘l bilan jamiyatda tartib saqlanadi.
Mutafakkir shaxs ijtimoiylashuvini mukammal jamiyat konsepsiyasi
orqali tushuntiradi va insonning maqsadi nafaqat o‘z hayotini yaxshilash, balki
jamiyat taraqqiyotiga xizmat qilish ekanligini ko‘rsatadi.
Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarida shaxsning jamiyatdagi o‘rni,
uning ijtimoiylashuvi va davlat boshqaruvidagi roli keng yoritilgan. Uning fikriga
ko‘ra, inson o‘z hayotida faqat moddiy manfaatlarni emas, balki axloqiy va ma’naviy
tamoyillarni ham e’tiborga olishi lozim.
U ijtimoiylashuvni quyidagi asosiy omillar orqali tushuntiradi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–3_ Февраль –2025
40
Adolat – shaxsning jamiyatda o‘z o‘rnini topishi va munosib hayot
kechirishi adolatning mavjudligiga bog‘liq. Jamiyatda adolat bo‘lmasa, insonlarning
o‘zaro munosabatlari barqaror bo‘lmaydi.
Bilim va donishmandlik – insonning ijtimoiylashuvi uchun uning ilm
olishga intilishi muhim ahamiyatga ega. Bilimga ega shaxs nafaqat o‘z hayotini
yaxshilaydi, balki jamiyatga ham foyda keltiradi.
Axloq va odob – shaxs ijtimoiy muhitda odob qoidalariga rioya qilishi
kerak. Axloqiy barkamollik ijtimoiylashuvning eng muhim shartlaridan biridir.
Yusuf Xos Hojib shaxs va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni tushuntirib,
insonni ijtimoiy mas’uliyatli bo‘lishga chaqiradi.
Jaloliddin Rumiy shaxsning ijtimoiylashuvini ma’naviy jihatdan tahlil qilgan.
Uning fikriga ko‘ra, insonning jamiyat bilan uyg‘un munosabatlar o‘rnatishi, eng
avvalo, uning ichki olami va ruhiy pokligi bilan bog‘liq. U insonni jamiyatda
muhabbat, bag‘rikenglik va rahm-shafqat bilan yashashga undaydi.
Rumiyning ta’limotida ijtimoiylashuv quyidagi asosiy tushunchalar bilan
bog‘liq:
Muhabbat va do‘stlik – insonlar o‘zaro mehr-oqibat va do‘stlik asosida
yashashlari lozim.
Bag‘rikenglik – jamiyatda turli fikrlar va qarashlarga ochiq bo‘lish,
insonlarni kamsitmaslik muhim.
Ma’naviy o‘sish – inson o‘zini rivojlantirishi orqali jamiyat uchun
foydali shaxsga aylanadi.
Rumiy insonning jamiyat bilan o‘zaro ta’sirini, asosan, ma’naviy
jihatdan tushuntiradi va uning ruhiy pokligi ijtimoiylashuvning muhim shartlaridan
biri ekanligini ko‘rsatadi.
Alisher Navoiy o‘zining “Mahbub ul-qulub” asarida insonning jamiyatdagi
o‘rni, uning axloqiy fazilatlari va ma’naviy yetukligi haqida fikr yuritadi. Unga ko‘ra,
insonning ijtimoiylashuvi uning axloqiy tarbiyasiga bog‘liq bo‘lib, bu jarayon
jamiyatdagi umumiy qadriyatlarga asoslanishi kerak.
Navoiy ijtimoiylashuvni quyidagi jihatlar orqali tushuntiradi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–3_ Февраль –2025
41
Halollik va to‘g‘rilik – inson jamiyatda hurmat qozonishi uchun halol va
to‘g‘ri so‘zli bo‘lishi kerak.
Tarbiyaviy fazilatlar – inson yoshlikdan odob-axloq qoidalarini
o‘zlashtirishi muhim.
Mehnat va ilm – insonning jamiyatda o‘z o‘rnini topishi uning
mehnatsevarligi va ilmga bo‘lgan intilishiga bog‘liq.
Alisher Navoiy insonning jamiyatdagi o‘rni uning axloqiy yetukligi bilan
bog‘liqligini ta’kidlaydi va ijtimoiy munosabatlarning odob-axloq me’yorlariga
asoslanishini muhim deb biladi.
Sharq mutafakkirlari insonning jamiyatda ijtimoiylashuv jarayonini turli
jihatlardan o‘rganib chiqishgan. Ularning fikrlarida shaxsning ijtimoiy hayotga
moslashishi ilm, axloq, ma’naviyat va adolat kabi omillar bilan bog‘liqligi ko‘rsatib
o‘tilgan. Abu Nasr Forobiy ijtimoiylashuvni bilim va adolat asosida tushuntirgan
bo‘lsa, Yusuf Xos Hojib shaxs va jamiyat o‘rtasidagi bog‘liqlikni davlat boshqaruvi
nuqtayi nazaridan yoritgan. Jaloliddin Rumiy insonning ijtimoiylashuvini ma’naviy
yetuklik bilan bog‘lagan bo‘lsa, Alisher Navoiy axloqiy qadriyatlarning jamiyatdagi
ahamiyatiga e’tibor qaratgan. Ushbu mutafakkirlarning qarashlari bugungi kunda
ham dolzarbligini yo‘qotmagan bo‘lib, jamiyatda inson munosabatlarini tartibga
solishda va yosh avlodni tarbiyalashda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
Xulosa
Sharq mutafakkirlari tomonidan ilgari surilgan ijtimoiylashuv g‘oyalari
insonning jamiyat bilan o‘zaro bog‘liqligi va taraqqiyotdagi o‘rnini aniqlashda
muhim ahamiyat kasb etadi. Ularning fikrlariga ko‘ra, shaxs jamiyatdan ajralgan
holda yashay olmaydi, balki jamiyat a’zolari bilan o‘zaro hamkorlikda rivojlanadi.
Shaxsning jamiyatga moslashuvi uning axloqiy fazilatlari, bilim va ma’rifatga
intilishi, shuningdek, odob-axloq me’yorlariga amal qilishiga bog‘liqdir.
Abu Nasr Forobiy insonning ijtimoiylashuvi ilm va aql orqali amalga
oshishini ta’kidlagan. Uning fikricha, mukammal jamiyat faqat bilimli va axloqiy
barkamol kishilar tomonidan shakllantiriladi. Forobiy har bir inson o‘z bilimini
oshirish va ma’naviy kamol topish orqali jamiyat taraqqiyotiga hissa qo‘shishi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–3_ Февраль –2025
42
kerakligini qayd etgan. U ijtimoiylashuvni nafaqat shaxsiy rivojlanish, balki jamiyat
barqarorligi uchun ham zarur deb hisoblagan.
Yusuf Xos Hojib esa ijtimoiylashuvni adolat va davlat boshqaruvi nuqtayi
nazaridan tahlil qilgan. Uning ta’kidlashicha, insonning ijtimoiy hayotga moslashuvi
faqatgina shaxsiy harakatlar bilan emas, balki jamiyat va hukumat tomonidan
yaratilgan sharoitlarga ham bog‘liq. U adolat va axloqiy tamoyillar asosida
boshqariladigan jamiyatda inson o‘zining haq-huquqlarini anglab yetishini va
ijtimoiy munosabatlarga faol qo‘shilishini ta’kidlagan.
Jaloliddin Rumiy esa insonning jamiyatga moslashishini uning ma’naviy
kamoloti va ichki dunyosi bilan bog‘lagan. Uning fikricha, inson jamiyatdagi o‘z
o‘rnini topishi uchun avvalo o‘z ruhiyatini poklashi, sevgi va bag‘rikenglikni
yuragiga singdirishi kerak. Rumiyning qarashlari bugungi kunda ham dolzarb bo‘lib,
zamonaviy ijtimoiy munosabatlarda insonparvarlik, tushunish va hurmat
tamoyillarining ahamiyatini ko‘rsatadi.
Alisher Navoiy esa ijtimoiylashuvning axloqiy jihatlariga e’tibor qaratgan.
Uning asarlarida insonning jamiyatdagi o‘rni uning halolligi, to‘g‘riligi va odob-
axloq qoidalariga rioya qilishiga bog‘liq ekani qayd etilgan. Navoiy insonning
ma’naviy yetukligi va mehnatsevarligi jamiyat taraqqiyotining asosiy omillaridan biri
ekanligini uqtirgan.
Sharq mutafakkirlarining bu fikrlari bugungi kunda ham katta ahamiyatga
ega. Globallashuv sharoitida shaxsning jamiyatga integratsiyalashuvi, madaniy va
axloqiy qadriyatlarga rioya qilish muhim masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. Yosh
avlodni tarbiyalashda ushbu mutafakkirlarning g‘oyalari asosida harakat qilish
ularning ijtimoiylashuvini to‘g‘ri yo‘naltirishga yordam beradi.
Shuningdek, zamonaviy jamiyatda shaxsning ijtimoiylashuvi jarayonida
raqamli texnologiyalar, ijtimoiy tarmoqlar va ommaviy axborot vositalarining roli
ortib bormoqda. Bunday sharoitda, Sharq mutafakkirlarining ilm, axloq va adolatga
asoslangan ijtimoiylashuv tamoyillari jamiyat barqarorligi va insonlar o‘rtasidagi
munosabatlarni mustahkamlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–3_ Февраль –2025
43
Xulosa qilib aytganda, Sharq mutafakkirlarining shaxs ijtimoiylashuvi
haqidagi qarashlari insonning ilm, ma’naviyat va axloq asosida jamiyatga
moslashishini targ‘ib qiladi. Ushbu tamoyillar nafaqat tarixiy meros sifatida, balki
zamonaviy hayot uchun ham muhim qo‘llanma bo‘lib xizmat qiladi. Bu
mutafakkirlarning asarlari shaxsning yetuk inson bo‘lishi va jamiyat rivojiga hissa
qo‘shishi uchun muhim yo‘nalishlarni belgilab beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). O’quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy
fanlarni o’qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION
SCIENTIFIC JOURNAL. 5.1.B.271-275.
2. Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik
sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и
решение, 1(1), 64–67.
3. Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ АСАРЛАРИДАН
ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96.
4. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of
Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205.
5. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш.
Modern Education and Development. 3 (17). 23-27.
6. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of
the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33.
7. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan
foydalanish yo’llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1).
91-94.
8. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma
asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12.
