MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
52
INGLIZ TILINI O‘QITISHDA INKLUZIV YONDASHUV
Farhodov Shohjahon Shuxratovich
Olot tuman ixtisoslashtirilgan maktab-internati 11-sinf o‘quvchisi
Umarov Umidjon Akram o‘g‘li
Olot tuman IMI maslahatchisi, BuxDU mustaqil tadqiqotchisi (PhD)
Annotatsiya. Ushbu maqolada inkluziv ta’limning ahamiyati va uning
zamonaviy ta’lim tizimidagi o‘rni tahlil qilinadi. Ta’lim huquqi har bir inson uchun
ochiq ekani ta’kidlanib, inkluziv yondashuvning nogiron va maxsus ehtiyojga ega
bolalar uchun qanday imkoniyatlar yaratishi ochib beriladi. Inkluziv ta’lim
yondashuvining tarixi, uning rivojlanishi va joriy zamonaviy metodologiyalar haqida
so‘z yuritiladi. Maqolada shuningdek, jismoniy nogiron o‘quvchilar uchun chet
tillarini o‘rganishdagi qiyinchiliklarni va o‘qituvchilarning muammoni qanday hal
etish kerakligi haqida tavsiyalar beriladi. O‘qituvchilarga taqdim etilgan
strategiyalar orqali har bir o‘quvchining ehtiyojlarini ko‘zda tutuvchi
differensiyatsiya va guruh faoliyatlari kabi metodlar orqali o‘qitish jarayonini
takomillashtirishga e’tibor qaratiladi.
Kalit so‘zlar: Inkluziv yondashuv, inkluziv ta’lim, muammoni tushunish,
differensiatsiya, strategiyalar.
Kirish:
Hozirgi zamonaviy ta’lim tizimida har bir inson bilim olish huquqiga
ega. Inkluziv ta’lim esa bu yo‘nalishda eng muhim yondashuvlardan biri hisoblanadi.
Bu ta’lim modeli barcha bolalarga, jumladan, nogironligi bor yoki maxsus ehtiyojga
ega o‘quvchilarga ham, umumiy ta’lim muassasalarida bilim olish imkonini yaratadi.
Inkluziv ta’lim nafaqat nogironligi bo‘lgan bolalar uchun, balki butun jamiyat uchun
foydalidir, chunki bu yondashuv ijtimoiy tenglik, birdamlik va hurmat muhitini
shakllantirishga yordam beradi. Shuningdek, bu barcha bolalarni bir xil sharoitda
o‘qitish, ularga moslashuvchan ta’lim usullari orqali individual ehtiyojlariga qarab
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
53
bilim berish jarayonidir. Ushbu ta’lim modeli nogiron bolalar, ijtimoiy jihatdan
himoyaga muhtoj bo‘lgan bolalar va o‘ziga xos o‘quv ehtiyojlari bor bolalarni
jamiyatning ajralmas qismi sifatida ko‘rish va ularga to‘liq rivojlanish imkonini
berishni maqsad qiladi.
Asosiy qism.
Inkluziv yondashuv tarixi o‘qitishda va ta’lim tizimida muhim
o‘zgarishlarni ko‘rsatadi. Bu yondashuv, o‘zining xalqaro va madaniy kontekstlariga
qarab, bir necha bosqichlardan o‘tgan. XX asrning o‘rtalariga qadar ta’limda inkluziv
yondashuv deyarli mavjud emas edi. O‘ziga xos ehtiyojlari bo‘lgan bolalar odatda
alohida maktablarda ta’lim olishardi. Inkluziv yondashuvning dastlabki muhim
qadamlaridan biri, 1975 yilda AQShda qabul qilingan “Individual with Disabilities
Education Act” (IDEA) qonunidir. Bu qonun har bir bolaning o‘z ehtiyojlariga ko‘ra
ta’lim olish huquqini tan oldi.
1980–1990-yillarda inkluziv ta’lim uchun yangi metodlar va dasturlar
rivojlandi. BMTning “Yevropa ta’limi uchun umumiy qoidalar” takliflari ham
inkluziv yondashuvni rivojlantirishga yordam berdi. 2000-yillarda Global miqyosda
inkluziv ta’lim harakatlari kuchayib, bir qator xalqaro tashkilotlar bu masalaga e’tibor
qaratdi.
Bugungi kunda inkluziv yondashuv turli mamlakatlarda tarqatilmoqda.
O‘qituvchilar va ta’lim mutaxassislari har bir talabaga individual yondashuvni
ta’minlashga intilmoqda.
Inkluziv yondashuvning tarixi, ta’lim tizimining rivojlanishi va ijtimoiy
madaniyatdagi o‘zgarishlarga bog‘liq. U nafaqat alohida guruhlardagi talabalarni,
balki jamiyatning barcha a’zolarini ta’lim jarayoniga jalb qilish orqali yanada
barqaror va adolatli jamiyatni yaratishga yordam beradi.
Nogironligi tufayli nutqida qiynalayotgan jismoniy nogiron o‘quvchilarga
chet tilini o‘rganish nogiron bo‘lmagan tengdoshlariga qaraganda qiyinroq bo‘lishi
mumkin. Binobarin, oʻqituvchilar ingliz tili darslarida jismoniy imkoniyati
cheklangan oʻquvchilarni qoʻllab-quvvatlash uchun turli amaliyotlarni kashf etishlari
va amalga oshirishlari va barcha talabalar ushbu amaliyotlardan foyda olishlariga
ishonch hosil qilishlari kerak
.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
54
Ingliz tilini o‘rgatishda inkluziv yondashuvning dolzarbligi bir necha muhim
omillarga bog‘liq. Ushbu yondashuvning maqsadi har bir talabani, uning qobiliyatlari
va ehtiyojlariga ko‘ra ta’lim jarayoniga jalb qilishdir.
Muammoni tushunish
1. Har xil qobiliyatlar: Talabalarning o‘zaro farqliliklarini hisobga olish
muhimdir. Har bir talaba boshqacha o‘rgana oladi, shuning uchun o‘qituvchi turli
metodlarni qo‘llash orqali har kimga mos keladigan sharoit yaratishi kerak.
2. Ta’lim jarayonida qatnashish: Inkluziv yondashuv talabalarni faol
qatnashishga undaydi. Ular o‘z fikrlarini bildirishlari, savollar berishlari va o‘zaro
muhokama qilishlari mumkin, bu esa o‘rganish jarayonini boyitadi.
Foydali strategiyalar
1. Differensiatsiya: O‘qituvchi har bir talabaning ehtiyojlarini hisobga olib,
darslarni har xil darajada tashkil etishi kerak. Bu, masalan, murakkablik darajasini
o‘zgartirish yoki qo‘shimcha resurslar taqdim etishni o‘z ichiga oladi.
2. Guruhlarning o‘zaro ishlashi: Talabalarni turli guruhlarga bo‘lish va o‘zaro
ishlashlarini ta’minlash orqali bilim almashinuvi, tajriba va strategiyalarini o‘rganish
imkonini beradi.
3. Texnologiyalardan foydalanish: Zamonaviy texnologiyalar yordamida
o‘quv jarayonini yanada qiziqarli va samarali qilish mumkin. Masalan, interaktiv
dasturlar yoki onlayn platformalar orqali o‘quvchilar o‘z qobiliyatlarini
rivojlantirishlari mumkin.
Ingliz tilini o‘rgatishda inkluziv yondashuvdan foydalanish, nafaqat
talabalarning bilim darajasini oshirish, balki ularning o‘zini qadrini sezishi va
jamiyatda o‘z o‘rnini topishlariga yordam beradi. Bu yondashuv, shuningdek, kelajak
avlodni barqaror va muvozanatli insonlar sifatida tarbiyalashga xizmat qiladi.
Hattiening fikriga ko‘ra, o‘qituvchilar harakatlari talabalar o‘rganish
jarayoniga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkinligi hisobga olinadigan bo‘lsa, ularning
xilma-xil o‘quv muhitlarini tashkil etishdagi moslashuvchanligi juda muhimdir.
Gerlach va Leupold “Moslashuvchanlik” tushunchasi bu yerda o‘qituvchilar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
55
tomonidan shaxsiy o‘rganish jarayonlariga mos keladigan turli o‘qitish
yondashuvlarini moslashuvchan ravishda qo‘llashini anglatadi, deya ta’kidlaydi.
Kormos va Smithning fikriga ko‘ra, moslashuvchan o‘qitish amaliyoti
o‘rganish maqsadlarini farqlash, sinfdagi vazifalarning qiyinchilik darjasi va taklif
etilgan yordamning darajasiga asoslangan bo‘lishi mumkin, shuningdek, Daloisoning
fikriga tayangan holda, turli o‘qitish metodologiyalari va materiallariga ham
asoslanishi mumkin degan xulosaga kelamiz. Inkluziv maktablar uchun
o‘qituvchilarni tayyorlash, empirika tomonidan sinovdan o‘tkazilgan va maxsus
o‘qitish ehtiyojlari bo‘lgan o‘quvchilarga ta’lim berishda samaradorligini ko‘rsatgan
ta’lim usullaridan xabardor bo‘lishi kerak. Masalan, Sparks va boshqalar maxsus
o‘qitish
ehtiyojlari
bo‘lgan
o‘quvchilarga,
xususan,
disleksiya
bilan
kurashayotganlarga qo‘shimcha tillarni o‘rgatish uchun multisensory tuzilgan til
(MSL) ta’lim usulidan foydalandilar. Ushbu usul faolliklarni aniq tashkil etishni, tez-
tez qayta ko‘rib chiqishni o‘z ichiga oladi va fonologiyani aniq o‘rgatish uchun yozish
va talaffuzga bir vaqtning o‘zida e’tibor qaratadi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, inkluziv ta’lim modeli bugungi kunda ta’lim
tizimining muhim komponentlaridan biri bo‘lib, barcha o‘quvchilarga, jumladan,
nogironligi bor va maxsus ehtiyojga ega bolalarga ham ta’lim olish imkonini yaratadi.
Bu yondashuv ijtimoiy tenglik, birdamlik va hurmatni shakllantirishga yordam berib,
jamiyatni yanada barqaror va adolatli qilish maqsadida har bir shaxsning o‘ziga xos
ehtiyojlarini hisobga oladi. Ushbu yondashuv, o‘z navbatida, barcha talabalarga o‘z
fikrlarini bildirish va ta’lim jarayonida faol qatnashish imkonini yaratadi, shuningdek,
har xil qobiliyatlar va ehtiyojlarga ega bolalarning o‘rganish jarayonini boyitadi.
Differensiatsiya va guruhlar orqali o‘zaro ishlash kabi strategiyalar, ta’lim jarayonini
yuqori samaradorlikka erishishga yordam beradi va har bir talaba uchun qulay muhit
yaratadi.
Umuman olganda, inkluziv ta’lim modelining muvaffaqiyati,
o‘qituvchilarning moslashuvchanligi, kreativligi va jamiyatning har bir a’zosining
o‘zaro hurmati va bir-biriga bo‘lgan e’tiboriga bog‘liqdir. Bu yondashuv ruhida ta’lim
har bir inson uchun ochiq va kelajakda barqaror, adolatli jamiyatni barpo etishga
qaratilgan muhim vazifadir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
56
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Dixon, Sheryle. “Inclusion - not Segregation or Integration - is where a Student
with Special Needs Belongs”. Journal of Educational Thought – 2005. 39.1: 33–53.
[Online] JSTOR. http://www.jstor.org/stable/23767481
2. Harmer, Jeremy. The Practice of English Language Teaching. 4th ed. Essex:
Pearson Education Ltd. – 2007
3. Johnson, Keith. An Introduction to Foreign Language Learning and Teaching:
Learning about English. 2nd ed. Harlow [u.a.]: Pearson Longman. – 2008.
4. Pfingsthorn, Joanna. Inclusive communicative language teaching: Hidden
contradictions and overt practical issues. The European Journal of Applied
Linguistics. in press. – 2021
5. Wilson, Barbara A. ”Inclusion: Empirical Guidelines and Unanswered Questions”.
Education and Training in Mental Retardation and Developmental Disabilities. –
1999. 34.2: 119 133.
6. Akram o‘g‘li, U. U. (2024). Literary Significance of Number Archetypes. Buletin
Antropologi Indonesia, 1(2), 7-7.
7. Akram o‘g‘li, U. U. (2024). THE IMPORTANCE OF ARCHETYPE STUDIES
IN LITERATURE. XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYALAR, 1(1),
282-286.
8. Akram o‘g‘li, U. U. NEGATIVE REPRESENTATION OF WHITE COLOR
ARCHETYPE IN “HARRY POTTER AND THE GOBLET OF FIRE”.
9. Akram o‘g‘li, U. U. SIGNIFICANT FEATURES OF COLOUR ARCHETYPES
IN ENGLISH LITERATURE.
10. Akram o‘g‘li, U. U., & Sohib o‘g‘li, X. N. (2023). Literary analysis of the
distinctive features of archetypes and metaphors. Journal of innovations in scientific
and educational research, 6(3), 10-16.
11. Akram o‘g‘li, U. U., & Raximovna, S. Z. (2022). THE SYMBOL OF MIRROR
IN ENGLISH CHILDREN’S LITERATURE AND ITS FANTASTIC FEATURES.
Евразийский журнал академических исследований, 2(2), 70-74.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
57
12. Akram o‘g‘li, U. U., Sohib o‘g‘li, X. N., & O‘ktamovna, Y. H. (2022). THE
IMPORTANCE OF RIDDLES, PROVERBS AND TONGUE TWISTERS IN
UZBEK CHILDREN’S LITERATURE. Евразийский журнал академических
исследований, 2(2), 75-77.
13. Rakhimovna, S. Z., & Akram o‘g‘li, U. U. UDC: 82.091 THE DEVELOPMENT
OF ENGLISH CHILDREN’S LITERATURE AND ITS REPRESENTATIVES.
SCIENTIFIC REPORTS OF BUKHARA STATE UNIVERSITY, 29.
14. Sohib o‘g‘li, X. N., & Akram o‘g‘li, U. U. (2022). HISTORY OF UZBEK
FOLKLORE GAMES AND THEIR PLACE IN CHILDREN’S LIVES.
Евразийский журнал социальных наук, философии и культуры, 2(2), 403-408.
15. Umarov, U. (2023). ANALYSIS OF GOTHIC GENRE ELEMENTS IN THE
WORKS OF ENGLISH CHILDREN’S LITERATURE. ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 42(42).
16. Umarov, U. (2023). Characteristic features of hero archetype in the example of
Harry Potter. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 42(42).
17. Umarov, U. (2023). PLANTS SYMBOLIZING HUMAN CHARACTER AND
APPEARANCE IN THE XX TH CENTURY UZBEK POETRY. ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 42(42).
18. Umarov, U. (2023). REALISM ELEMENTS IN THE NOVEL" A FAREWELL
TO ARMS" BY ERNEST HEMINGWAY. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz), 42(42).
19. Umarov, U. (2023). THE DEVELOPMENT OF UZBEK CHILDREN’S
LITERATURE AS A SPECIAL LITERATURE AND ITS FEATURES. ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 42(42).
20. Umarov, U. (2023). The significant role of archetypes in children’s education.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 42(42).
