Authors

  • Karimova Z.A.

Author Biography

  • Karimova Z.A.

    Toshkent shahar Yakkasaroy tuman Axborot-kutubxona markazi

    Fondlarni to’ldirish, saqlash va ularga ishlov berish xizmati rahbari.

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.mead.94914

Keywords:

adabiyot nutq bolalar jonkuyarlik ertak hikoya obraz yil fasllari asar rassomlar ona shahri tasavvur ko’rgazma qobiliyat.

Abstract

Mazkur maqolada Badiiy adabiyotlar vositasida bog’langan nutqni rivojlantirish texnologiyalari o’rganilgan. Shu bilan birgalikda, maqolada hikoya, ertak, asarlar yordamida bolalarnining nutqini rivojlantish  mazmuni tahlil qilingan.


background image

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-20

Часть–5_ Февраль –2025

69

KUTUBXONALARDAGI BADIIY ADABIYOTLAR VOSITASIDA

BOLALAR BOG'LANGAN NUTQNI RIVOJLANTIRISH

TEXNOLOGIYASI

Karimova Z.A.

Toshkent shahar Yakkasaroy tuman Axborot-kutubxona markazi

Fondlarni to’ldirish, saqlash va ularga ishlov berish xizmati rahbari.

Tayanch so‘zlar: adabiyot, nutq, bolalar, jonkuyarlik, ertak, hikoya, obraz,

yil fasllari, asar, rassomlar, ona shahri, tasavvur, ko’rgazma, qobiliyat.

Ключевые слова: литература, речь, дети, задор, сказка, рассказ, образ,

времена года, произведение, художники, родной город, воображение,

выставка, талант.

Key words: literature, speech, children, fervor, fairy tale, story, image,

seasons, work, artists, hometown, Imagination, exhibition, ability.

Annotatsiya: Mazkur maqolada Badiiy adabiyotlar vositasida bog’langan

nutqni rivojlantirish texnologiyalari o’rganilgan. Shu bilan birgalikda, maqolada

hikoya, ertak, asarlar yordamida bolalarnining nutqini rivojlantish mazmuni tahlil

qilingan.

Аннотация: В данной статье рассмотрены технологии развития

связной речи средствами художественной литературы. Вместе с тем в

статье проанализировано содержание развития речи детей с помощью

рассказа, сказки, произведений.

Annotation: This article discusses technologies for the development of

connected speech through the medium of fiction are studied. Together with this, the

article analyzes the content of the development of the speech of children with the help

of stories, fairy tales, works.

Bugungi kunda bolalar nutqini rivojlantirish maqsadida mazkur faoliyatga

tegishli meyoriy-huquqiy hujjatlar mavjud bulardan: O'zbekiston Respublikasi


background image

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-20

Часть–5_ Февраль –2025

70

Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947 - sonli "O'zbekiston Respublikasini

yanada rivojlantirish bo'yicha harakatlar strategiyasi to'g'risida"gi, 2017 yil 30

sentyabrdagi PF-5198-sonli "Maktabgacha ta'lim tizimi boshqaruvini tubdan

takomillashtirish chora-tadbirlari to'g'risida"gi farmonlari, Vazirlar Mahkamasining

2017 yil 19 iyuldagi 528-sonli "Maktabgacha ta'lim muassasalarining faoliyatini

takomillashtirish chora-tadbirlari to'g'risida"gi, 2017 yil 9 sentyabrdagi PQ-3261-

sonli "Maktabgacha ta'lim tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari

to'g'risida"gi qarori ham so'zimizning yaqqol isboti. Bolalarning biron-bir narsa,

hodisa haqidagi bilimlari qanchalik yuqori va xilma-xil bo'lsa, ularning fikrlash

doiralari shuncha darajada keng bo'ladi. Maktab yoshidagi bolalar o'rtasida taxlilar

o'tkazilganda 56 natijalarni sifati jixatidan taxlilda shuni ko'rstadiki , eng ko'p fikr

bildirishlar hajmi sevimli ertaklarni aytib berish hissasiga, eng kami esa, o'z shaxsiy

tajribasidan kelib chiqib, hikoya qilish hissasiga to'g'ri keldi.

Bolalarda nutqni to'g'ri rivojlanishi uchun hikoya turli mazmundagi bilimlar

obrazli tarzda taqdim etiladi bolalar uchun hikoyalar kundalik voqealar, yil fasllari,

yozuvchilar, rassomlar, ona shahri haqida bo'lishi mumkun. Hikoya qilish uchun

material sifatida badiiy asarlardan foydalanish mumkun. Ayniqsa, bolalar uchun

tarbiyachining shaxsiy tajribasi bilan bog’liq hikoyalar qiziqarlidir: "mening

bog’cham", "mening oilam", "mening sevimli o’yinchog’im" va boshqalar. Hikoyani

tushunish qobiliyati, ya'ni tinglay olish, mazmuniga munosabat bildira olish,

savollarga javob berish, oddiy qayta aytib berish uch yoshdan boshlab paydo bo’ladi.

Hikoyada turli mazmundagi bilimlar obrazli shaklda taqdim etiladi. Bolalar uchun

hikoyalar kundalik voqealar, yil fasllari, yozuvchilar, rassomlar, ona shahri haqida

bo’lishi mumkin. Hikoya qilish uchun material sifatida badiiy asarlardan foydalanish

mumkin. Ayniqsa, bolalar uchun tarbiyachining shaxsiy tajribasi bilan bog’liq

hikoyalar qiziqarlidir: "mening bog’cham", "mening oilam", "mening sevimli

o’yinchog’im" va boshqalar. Hikoyani tushunish qobiliyati, ya'ni tinglay olish,

mazmuniga munosabat bildira olish, savollarga javob berish, oddiy qayta aytib berish

uch yoshdan boshlab paydo bo’ladi. Kichik guruhlarda hikoya ko’rgazmali

materiallarni (narsa-buyumlar, ularning tasviri) namoyish qilish bilan birga qo’shib


background image

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-20

Часть–5_ Февраль –2025

71

olib boriladi. Ko’rgazmali materiallardan bolalar tasavvurga ega bo’lmagan voqea

hodisalar haqida hikoya qilinganda o’rta va katta maktabgacha yosh guruhlarida ham

foydalaniladi. Biroq, katta guruhlarda hikoya qilish jarayonida ko’rgazmali

materiallardan keragidan ortiqcha foydalanish tavsiya etilmaydi. Chunki bolalarni

so’z yordamida fikrlashga o’rgatish, ularda fazoviy tasavvurni rivojlantirish lozim.

Hikoya – biror voqea, hodisani kengaytirib bayon qilishdir. Bolalarga ertak

va hikoyalar aytib berish usullari. Hikoya tuzish jarayonida bolalarning narsalarni

ko’rib idrok etishi, eslab hikoya qilish, tasavvur etib hikoya qilish kabi qismlarga

bo’linadi. Ko’rgan narsalarni idrok etib yoki eslab hikoya qilish aniq materiallar

asosida tuziladi. Ulardan tasavvur etib hikoya qilish – ijodkorlikni talab qiladi. Bu

hikoyalarning hammasi ham nutqning bog’liqligi va maqsadga yo’naltirilganligi bilan

muhimdir. Hikoya qilish usullari xilma-xildir. Jumladan, tarbiyachi tomonidan

hikoyaning qisqacha namunasi berilishi mumkin. Bunda hikoyaning bir qismi tuziladi

yoki o’yin tarzida bayon etiladi. Badiiy asarni sahnalashtirishning o"ziga xos

xususiyatlari. Sahnalashtirish o’yinlari, bu bolalarning mustaqil ijodiy o’yin turi

bo’lib, unda badiiy asar va hikoyalar bolalar tomonidan rollarga bo’lib ijro etiladi. Bu

o’yinlar bolalarda Iroda, intizom va o’z xatti harakatlarini boshqara olish,

boshqalarning harakatlari bilan hisoblashish kabi ijobiy ma'naviy xislatlarni

shakllantiradi. Sahnalashtirish o’yinlarida bolalar o’yin jarayoniga kirib boradilar,

voqea va ertak qahramonlarining ichki hayotiga bevosita aloqador bo’lgan

qahramonlik, jasurlik, Mehribonlik, jonbozlik, jonkuyarlik kabi ijobiy fazilatlarni

o’zlarida yaqqol namoyon qiladilar. Bu jarayonda bolalarning nutq faolligi, lug’at

boyligi, dunyoqarashi kengayib boradi. Sahnalashtirish uchun badiiy asar, ertaklar

tanlash katta yoshdagilardan bolalarning yosh xususiyatlari, qiziqishlari, istaklarini

hisobga olishni talab etadi. Adabiy asarlarni tanlashda quyidagi talablar qo’yiladi: 1.

Mazmunining g’oyaviy-ma'naviy barkamolligi. 2. Badiiy jihatdan mazmundorligi. 3.

Asardagi qatnashchi va rollarning soni (qancha ko’p bo’lsa, asar shuncha

ahamiyatlidir). 4. Mazmuni yaxshi bo’lishi bilan birga, unda harakat turlarining ham

ko’p bo’lishi. 5. Ifodali o’qishga mos bo’lishi. 6. Mazmuni qiziqarli, hayot bilan

bog’langan bolalarning ijodiy qobiliyatlarini yanada takomillashtirishda qurilish


background image

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-20

Часть–5_ Февраль –2025

72

materiallari bilan o’ynaladigan o’yinlarning roli kattadir. Pedagoglardan Z.V.

Lishtvan, V.G. Nechaeva o’z tadqiqotlarida qurish-yasash o’yinlarining o’ziga xos

tomonlari va ahamiyatini yoritib berganlar. Bolalar nashriyotlari badiiy asarlarni

sahnalashtirish uchun xalq ertaklariga siluetlar, teatr-kitoblar, panoramakitoblar kabi

turli ko’rinishdagi ko’rgazmali qo’llanmalarni chop etmoqdalar.

Shunday qilib, Xalq og’zaki poetik ijodidagi eng boy va rang-barang

janrlardan biri ertakdir. Ertak xalq turmushi, urinishi, mehnati, yuksak ideallariga

maskanligi, xullas, xalq hayotining barcha jabhalari bilan uzviy bog’langanligi bilan

ham g’oyatda e'tiborlidir. Zero, ertaklar hech vaqt bekorchi, ermak narsalar bo’lmay,

ular hamma vaqt zo’r ijtimoiy va tarixiy ahamiyatga egadir. Bahaybat maxluqlar

haqida hikoya qiluvchi ertak va afsonalarda u yoki bu davrning ijtimoiy, hayotiy

kurashlari, xalq manfaatlari o’zining badiiy ifodasini topgan. Ana shu buloq singari

jo’shqin, ummondek tubsiz, bebaho xazina bo’lmish ertak o’zining g’oyaviy

mazmuni, badiiy qudrati bilan hamisha mehnat ahlini o’ziga maftun etib kelgan.

Ertakning muhim xususiyatlaridan biri uning har doim xalq hayoti, kurashi, tarixi,

psixologiyasi, dunyoqarashi, urfodatlari bilan juda yaqin bog’langan bo’lishi,

insonlarga axloqiy va ma'naviy yo’ldosh bo’lib kelishidadir. Ertak — insonning

ma'naviy va jismoniy kuchiga ishonch ruhi bilan to’lib-toshgan.U insonga butun Real

va tabiatdan tashqari kuchlarning bo’ysunganini ifodalaydi. Ertaklarda inson tabiat va

ijtimoiy hayotda o’ziga dushman bo’lgan kuchlarga qarshi kurashda doimo g’olib

chiqadi. Xalq o’z ertaklarida badiiy obrazlar orqali o’z dunyoqarashi, axloq normalari

va boshqa ijtimoiy masalalarni o’rtaga qo’ygan va o’zicha hal etgan.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:

1.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг қарори “Республика

аҳолисининг аҳборот-кутубхона билан таъминлаш ташкил этиш тўғрисида”

//Маърифат:2006. 21 июн.

2.

Марина, Н. The public Library of the future: Qualitative and Quantitative

Methods in Libraries/ Nikta Marina; Сhristos Karydis.-Vol 9 № 4(2020). -

December Issue 2020.

3.

https://dzen.ru/list/education/obuchenie-angliiskomu-iazyku-v-biblioteke