MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–5_ Февраль –2025
46
DORI MODDALARINI ORGANIZMGA YUBORISHDA
BEMORLARGA HAMSHIRALIK PARVARISHI
Asaka Abu Ali Ibn Sino nomidagi
Jamoat salomatlik texnikumi,
Hamshiralik ishi kafedrasi oʻqituvchisi
Mahammatova Oltinoy Iskandar qizi
Annotatsiya: Bemorlarga dori moddalari yuborishda hamshiralik parvarishi
muhim ahamiyatga ega. Zamonaviy tibbiyotda bemorlarning davolanish jarayonida
dori vositalarining to‘g'ri va samarali qo‘llanilishi, shuningdek, ularni bemorga
yetkazish jarayoni sog'liqni saqlash tizimining ajralmas qismidir. Hamshiralik
parvarishi, bemorlarning holatini yaxshilash va ularning davolanish jarayonini
tezlashtirishda muhim rol o‘ynaydi.
Kalit so‘zlar: bemorlar, davolash, dori, inyeksiya, zamonaviy texnologiyalar,
tibbiyot, kasalliklar, shifokor.
Kirish
Dori moddalari yuborish jarayoni ko‘plab bosqichlarni o‘z ichiga oladi.
Avvalo, hamshira bemorning holatini baholash va uning kerakli dori vositalarini
aniqlash uchun shifokor bilan yaqindan hamkorlik qilishi zarur. Dori moddasining
to‘g'ri tanlanishi bemorning kasallik tarixiga, allergik reaktsiyalariga va boshqa
individual xususiyatlariga asoslanishi kerak. Dori vositalarining samaradorligi va
xavfsizligi bemorning organizmiga ta'sirini hisobga olgan holda baholanadi. Dori
moddasini yuborishdan oldin, hamshira bemorning holatini diqqat bilan kuzatishi,
uning dori moddasiga qanday javob berishini, mumkin bo‘lgan yon ta'sirlarni oldini
olish maqsadida o‘rganishi lozim. Buning uchun hamshira bemor bilan muloqot
qilish, uning savollariga javob berish va dori moddasining maqsadi, qo‘llanilishi va
mumkin bo‘lgan yon ta'sirlari haqida tushuntirish berishi kerak. Bu bemorning dori
moddasiga bo‘lgan ishonchini oshiradi va davolanish jarayonida faol ishtirok etishiga
yordam beradi. Dori moddasini yuborish jarayoni ham xavfsizlikni ta'minlash
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–5_ Февраль –2025
47
maqsadida qat'iy qoidalar va protokollarga amal qilgan holda amalga oshirilishi zarur.
Dori moddasining to‘g'ri dozasi, yuborish usuli (in'ektsiya, tabletkalar, sirop va
boshqalar) va vaqtini aniqlashda hamshira o‘z bilim va ko‘nikmalarini qo‘llashi
kerak. Dori moddasini yuborish jarayonida gigiena qoidalariga rioya qilish, asbob-
uskunalarni to‘g'ri ishlatish va bemorning qulayligini ta'minlash ham muhimdir.
Bemorlar uchun dori moddalari yuborish jarayoni nafaqat jismoniy, balki psixologik
jihatdan ham muhimdir. Bemorlarning ruhiy holati, ularning dori moddasiga bo‘lgan
munosabati va davolanish jarayoniga ishonchi hamshiralik parvarishi orqali
ta'sirlanadi. Shuning uchun hamshira bemorlarni qo‘llab-quvvatlash, ularni ruhiy
jihatdan tayyorlash va dori moddalari bilan bog'liq xavotirlarini bartaraf etishda
muhim rol o‘ynaydi.
Adabiyotlarni o‘rganish
Bemorlarga dori moddalari yuborishda hamshiralik parvarishi mavzusi
tibbiyot sohasida juda muhim ahamiyatga ega. Dori moddalari bemorlarga to‘g'ri va
vaqtida yuborilishi, shuningdek, bemorlarning holatini yaxshilashda hamshiralik
parvarishining roli muhimdir. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, dori yuborish
jarayonida hamshiralik parvarishi nafaqat dori moddasining to‘g'ri tanlanishi, balki
bemorning umumiy holatini va psixologik jihatlarini ham hisobga olishni talab etadi.
Bir qator tadqiqotlar, masalan, McCoy va boshqalar (2016) tomonidan olib borilgan
tadqiqotda, hamshiralarning dori moddasini yuborish jarayonidagi roli va bemorlar
bilan muloqot qilish usullari tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki,
hamshiralarning bemorlar bilan ochiq va samimiy muloqoti, dori moddasining qabul
qilinishini yaxshilaydi va bemorlarning davolanish jarayoniga bo‘lgan ishonchini
oshiradi. Bemorlar, hamshira tomonidan berilgan ma'lumotlar va ko‘rsatmalarga
asoslanib, dori moddasini qabul qilishda faol ishtirok etishga tayyor bo‘ladilar.
Shuningdek, dori moddasini yuborishda hamshiralarning monitoring jarayoni ham
muhim ahamiyatga ega. Anderson va boshqalar (2018) tomonidan o‘tkazilgan
tadqiqotda, bemorlarning holatini doimiy ravishda kuzatish va dori moddasining
ta'sirini baholash jarayonida hamshiralarning roli tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari
shuni ko‘rsatadiki, bemorlarning holatini muntazam ravishda kuzatish, yon ta'sirlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–5_ Февраль –2025
48
va nojo‘ya reaksiyalarni oldini olishda muhim rol o‘ynaydi. Bu jarayon bemorlarning
ruhiy holatini ham hisobga olishni talab qiladi, chunki bemorlarning psixologik holati
dori moddasini qabul qilishga ta'sir ko‘rsatishi mumkin. Adabiyotlarda bemorlarga
dori moddalari yuborishda innovatsion usullar ham ko‘rib chiqilgan. Masalan, Zhang
va boshqalar (2020) tomonidan taqdim etilgan tadqiqotda, elektron tibbiy yordam
tizimlari va mobil ilovalar yordamida dori yuborish jarayonini yanada samarali qilish
imkoniyatlari taqdim etilgan. Bu usullar bemorlarni dori moddasini qabul qilish
jarayonida qo‘llab-quvvatlash, ularga kerakli ma'lumotlarni taqdim etish va
davolanish jarayonini yaxshilashda yordam beradi. Bundan tashqari, hamshiralik
parvarishi jarayonida jamoaviy ishning ahamiyati ham ta'kidlangan. Smith va
boshqalar (2019) tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotda, tibbiyot xodimlari, shu jumladan
shifokorlar, hamshiralar va boshqa mutaxassislar o‘rtasida samarali hamkorlik
bemorlarning davolanish jarayonini yanada samarali qiladi. Jamoaviy yondashuv
bemorning holatini yaxshilash, dori moddasini to‘g'ri tanlash va yuborish jarayonida
muhim ahamiyatga ega.
Asosiy qism
Dori vositalarini bemorlarga to‘g‘ri va xavfsiz yuborish hamshiralik
parvarishining eng muhim vazifalaridan biridir. Dori yuborish jarayonida hamshira
dorilarning farmakologik xususiyatlarini, bemorning umumiy holatini va muolaja
tartibini aniq bilishi kerak.
1.
Dori vositalarini yuborishning asosiy tamoyillari
Dori yuborishdan oldin hamshira quyidagi tamoyillarga amal qilishi lozim:
To‘g‘ri bemor – dori noto‘g‘ri bemorga yuborilishining oldini olish uchun
bemorning shaxsini tekshirish.
To‘g‘ri dori – bemorga buyurilgan dori vositasining nomi, dozalari va ta’sirini
tekshirish.
To‘g‘ri doza – ortiqcha yoki yetarli bo‘lmagan doza yuborishdan saqlanish.
To‘g‘ri yo‘l – dorining vena ichiga, mushak ichiga, teri ostiga yoki og‘iz
orqali berilishi muhim.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–5_ Февраль –2025
49
To‘g‘ri vaqt – dorilar belgilangan vaqtda, o‘zaro ta’siri hisobga olingan holda
berilishi kerak.
To‘g‘ri qayd – har qanday yuborilgan dori maxsus qayd daftarida yozib
borilishi shart.
Metodologiya
Dorilarni organizmga yuborishning turli yo‘llari mavjud bo‘lib, ulardan
enteral yo‘l eng ko‘p qo‘llaniladigan usullardan biridir. Enteral yo‘l dorilarni
oshqozon-ichak traktidan so‘rilish orqali qonga o‘tkazishni anglatadi. Ushbu usulning
qulayligi va xavfsizligi sababli u tibbiyot amaliyotida keng qo‘llaniladi. Enteral dori
yuborish usuli dorilarni ovqat hazm qilish yo‘li orqali organizmga kiritishdir. Bu usul
quyidagi sabablarga ko‘ra keng qo‘llaniladi:
Bemorlarga og‘riqsiz tarzda dori yuborish imkoniyati.
Dorilarning oshqozon va ichaklardan tabiiy ravishda so‘rilishi.
Mahalliy va umumiy ta’sirga ega dorilarni qo‘llash imkoniyati.
Enteral dori yuborish usullari
Peroral (og‘iz orqali) yuborish
Peroral dori yuborish eng keng tarqalgan usul bo‘lib, dorilarni tabletka,
kapsula, sirop, eritma yoki kukun shaklida qabul qilishni o‘z ichiga oladi.
Afzalliklari:
Qulay va og‘riqsiz.
Har xil dorilarni ishlatish mumkin.
Uzoq ta’sir qiluvchi dorilarni ishlatish imkoniyati.
Kamchiliklari:
Oshqozon-ichak kasalliklari (yallig‘lanish, qusish, diareya) bo‘lgan
bemorlarda samarasiz bo‘lishi mumkin.
Ba’zi dorilar oshqozon shirasida parchalanib, o‘z ta’sirini yo‘qotadi.
Peroral qabul qilingan dorilar jigarda metabolizmga uchraydi (birlamchi
o‘tish effekti).
Sublingval (til ostiga) va bukkal (yonoq ichiga) yuborish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–5_ Февраль –2025
50
Bu usulda dorilar til ostiga yoki yonoq ichiga qo‘yilib, shilliq qavat orqali
qonga so‘riladi. Misol uchun, nitroglitserin tabletkalari yurak xurujlarini bartaraf
etishda til ostiga qo‘yiladi.
Afzalliklari:
Dori tez so‘riladi va tez ta’sir qiladi.
Jigar orqali metabolizmga uchramaydi.
Oshqozon shirasining ta’siriga uchramaydi.
Kamchiliklari:
Faqat ayrim dorilar uchun mos keladi.
Ta’mi yoqimsiz bo‘lishi yoki og‘iz shilliq qavatini tirnashi mumkin.
Rektal (orqa chiqaruv yo‘li orqali) yuborish
Natijalar
Ba’zi dorilar shamcha (supozitoriy), mikroklizma yoki eritma shaklida rektal
yo‘l bilan yuboriladi. Bu usul qusish, hushsiz holat yoki yutish qiyinlashganda
qo‘llaniladi. Masalan, isitmani tushiruvchi parasetamol shamchalari bolalar va keksa
bemorlar uchun qo‘llaniladi.
Afzalliklari:
Peroral yuborish imkoni bo‘lmaganda qo‘llanadi.
Ba’zi dorilar to‘g‘ri ichak devoridan tez so‘rilib, samarali ta’sir ko‘rsatadi.
Oshqozon shirasining ta’siriga uchramaydi.
Kamchiliklari:
Noqulaylik tug‘dirishi mumkin.
Ba’zan dori to‘g‘ri ichakdan kam so‘rilishi mumkin.
Enteral dori yuborishning afzalliklari va kamchiliklari
Dorilarning oshqozon-ichak traktida so‘rilishiga ta’sir qiluvchi omillar
pH muhiti – dorilarning kislotali yoki ishqoriy muhitda parchalanishi.
Oshqozonning to‘liq yoki bo‘sh bo‘lishi – ba’zi dorilar ovqat bilan yaxshi
so‘riladi, boshqalari esa och qoringa samaraliroq.
Ichak harakati – oshqozon va ichaklarning harakatlari dorining so‘rilish
tezligini oshirishi yoki kamaytirishi mumkin. Hamshiraning enteral dori yuborishda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–5_ Февраль –2025
51
bajaradigan
vazifalari
Dorini bemorga to‘g‘ri dozalash va to‘g‘ri yo‘l bilan berish.Bemorni dorining
qo‘llanilishi va yon ta’sirlari haqida ogohlantirish.Dorini qabul qilishdan oldin
bemorning ahvolini baholash.Dorini qabul qilgandan keyin bemorning holatini
kuzatish.
Dori
ta’sirini
qayd
etish
va
shifokorga
xabar
berish.
Enteral yo‘l orqali dori yuborish tibbiyotda eng keng qo‘llaniladigan usullardan
biridir. Ushbu usulning qulayligi va nisbatan xavfsizligi bemorlarning dori qabul
qilish jarayonini osonlashtiradi. Biroq, dorilarni to‘g‘ri yuborish, ularning so‘rilishiga
ta’sir qiluvchi omillarni hisobga olish va hamshiralik parvarishining muhim
talablariga rioya qilish lozim. Hamshira dorilarni enteral yo‘l bilan yuborishda
e’tiborli bo‘lishi, dori dozasini aniq belgilashi va bemorning umumiy holatini
kuzatishi muhimdir. Bu esa muolajaning samaradorligini oshirish va havfsizligini
taʼminlashga yordam beradi. Dori moddalari organizmga turli yo‘llar bilan
yuboriladi, ulardan biri parenteral yo‘l bo‘lib, u dorilarni oshqozon-ichak traktidan
chetlab, bevosita qon yoki to‘qimalarga yuborishni anglatadi. Bu usul tezkor ta’sir
talab qilinadigan hollarda, bemor og‘iz orqali dori qabul qila olmaganda yoki dorining
oshqozon shirasida parchalanishining oldini olish zarur bo‘lganda qo‘llaniladi.
Parenteral
yo‘l
bilan
dori
yuborishning
umumiy
tushunchasi
Parenteral usul dorilarni inyeksiya yoki infuziya orqali mushak, teri osti, vena yoki
boshqa to‘qimalarga yuborishni o‘z ichiga oladi. Bu usul quyidagi hollarda afzal
ko‘riladi:
Dorining tez ta’sir etishi talab qilinganda.Bemor yutish yoki enteral dori qabul qilish
qobiliyatiga ega bo‘lmaganda.Oshqozon shirasida parchalanishi mumkin bo‘lgan
dorilar yuborilganda.Infuziya orqali uzoq muddat ta’sir ko‘rsatish zarur bo‘lganda.
Teri ostiga (subkutan, SC) yuborish Bu usulda dori teri ostiga, yog‘ to‘qimalariga
yuboriladi. Eng ko‘p ishlatiladigan dorilar: insulin, gormonlar, antikoagulyantlar.
Inyeksiya joylari:
Yelka tashqi qismi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–5_ Февраль –2025
52
Qorin devori
Sonning old-yuqori qismi
Afzalliklari:
Dorilar asta-sekin so‘riladi va uzoq ta’sir qiladi.
Bemorlarga mustaqil tarzda dori yuborish imkoniyati bor (masalan, diabetik
bemorlar insulinni o‘zlari yuborishlari mumkin).
Kamchiliklari:
Ba’zi dorilar yallig‘lanish yoki allergik reaksiya chaqirishi mumkin.
Katta hajmdagi dorilar yuborilmaydi.
Mushak ichiga (intramuskulyar, IM) yuborish
Dorilar mushak to‘qimasiga yuboriladi, bu esa ularning tezroq so‘rilishini
ta’minlaydi. Antibiotiklar, vitaminlar, og‘riq qoldiruvchi va gormonlar mushak
ichiga yuboriladi.
Inyeksiya joylari:
Yelka mushagi (deltoid)
Katta son mushagi
Dumbaning yuqori tashqi kvadranti
Afzalliklari:
Dori vena ichiga yuborishga nisbatan xavfsizroq.
Tez so‘riladi, lekin teri ostiga yuborilgandan sekinroq.
Kamchiliklari:
Inyeksiya vaqtida og‘riq bo‘lishi mumkin.
Dori noto‘g‘ri joyga yuborilsa, qon tomir yoki nervlarga zarar yetkazishi mumkin.
Vena ichiga (intravenoz, IV) yuborish
Bu usulda dori bevosita qon tomiriga yuboriladi, natijada dorilar tez so‘rilib, darhol
ta’sir qiladi. U ko‘pincha shoshilinch holatlarda, suyuqlik yo‘qotilganda yoki uzoq
muddatli dori terapiyasi talab qilinganda ishlatiladi.
Afzalliklari:
Eng tez ta’sir qiluvchi inyeksiya usuli.Dozalash va ta’sirni nazorat qilish imkoniyati
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–5_ Февраль –2025
53
yuqori.Uzoq muddatli infuziya qilish imkoniyati bor.
Kamchiliklari:
Nojo‘ya ta’sirlar tez yuzaga kelishi mumkin.Yuqori malaka talab qiladi,
noto‘g‘ri inyeksiya og‘ir asoratlarga olib kelishi mumkin Teri ichiga (intradermal, ID)
yuborish.
Dorilar teri qatlamining ichiga yuboriladi. Bu usul asosan allergik testlar,
vaksinalar va tuberkulin sinovlari uchun ishlatiladi.
Afzalliklari:
Diagnostika va test o‘tkazish uchun samarali.
Juda oz miqdordagi dorilar bilan ishlatiladi.
Kamchiliklari:
Juda nozik texnika talab qiladi.
Nojo‘ya reaktsiyalar ko‘proq kuzatilishi mumkin. Parenteral dori
yuborishning afzalliklari va kamchiliklari inyeksiya vaqtida xavfsizlik choralariga
rioya qilish Sterillikka qat’iy rioya qilish (steril shprits, igna ishlatish).
Har bir inyeksiyadan oldin bemorning allergik reaktsiyalari haqida ma’lumot olish.
Dori
to‘g‘ri
dozalangani
va to‘g‘ri joyga
yuborilganini tekshirish.
Nojo‘ya ta’sirlarni aniqlash
va o‘z vaqtida shifokorga xabar berish.
Hamshiraning
parenteral
dori
yuborishda
bajaradigan
vazifalari
Dori vositasini to‘g‘ri tanlash va tayyorlash.Bemorga inyeksiya jarayoni haqida
tushuntirish berish.Sterillikka rioya qilish va xavfsiz inyeksiya texnikasini qo‘llash.
Nojo‘ya reaktsiyalarni kuzatish va qayd qilish.Har bir inyeksiya haqida qayd
yuritish.Parenteral yo‘l bilan dori yuborish tezkor va samarali usul bo‘lib, tibbiyot
amaliyotida keng qo‘llaniladi. Biroq, bu usul yuqori malaka va ehtiyotkorlik talab
qiladi. Hamshira inyeksiya usullarini mukammal bilishi, xavfsizlik qoidalariga rioya
qilishi
va
bemorning
ahvolini
diqqat
bilan
kuzatishi
lozim.
Parenteral dori yuborish tibbiyotda muhim o‘rin tutadi va uning to‘g‘ri bajarilishi
bemor
hayotini
saqlab
qolishga
katta
hissa
qo‘shadi.
Mahalliy (topik) yo‘l dorilar to‘g‘ridan-to‘g‘ri teriga yoki shilliq qavatlarga
qo‘llanadi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–5_ Февраль –2025
54
Malham va kremlar – teri yuzasiga surtish.Ko‘z va quloq tomchilari – mahalliy
infeksiyalarni davolash uchun.Aerozol va inhalyatorlar – nafas yo‘llari kasalliklarini
davolash uchun ishlatiladi. Hamshiraning dori yuborishdagi javobgarligi bemor
holatini kuzatish – dorining organizmga ta’siri va yon ta’sirlarini o‘z vaqtida
aniqlash.Dorilarni saqlash qoidalariga rioya qilish – dorilar belgilangan harorat va
namlik sharoitida saqlanishi lozim.Antiseptika va aseptika qoidalariga rioya qilish –
inyeksiya
qilayotganda
steril
shprits
va
qo‘lqop
ishlatish
zarur.
Bemor bilan muloqot qilish – dori qabul qilish bo‘yicha tushuntirish berish va
bemorning savollariga javob berish.Dori yuborishdagi xavfsizlik choralarini ko‘rish.
Dori yuborishdan oldin bemorning allergik reaktsiyalar tarixini o‘rganish.
Dorilar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni tekshirish.Inyeksiya yoki infuziya paytida
bemorning holatini kuzatish.Har qanday nojo‘ya ta’sirlar aniqlansa, shifokorga xabar
berish.
Xulosa:
Hamshiralik parvarishida dorilarni to‘g‘ri va xavfsiz yuborish bemor hayotini
saqlab qolish va davolash jarayonining samaradorligini oshirish uchun juda muhim.
Hamshira dorilarning ta’sir mexanizmini bilishi, xavfsizlik qoidalariga rioya qilishi
va bemor holatini doimiy nazorat qilib borishi zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. McCoy, L., et al. (2016). "The Role of Nursing in Medication Administration: A
Literature Review." Journal of Nursing Practice.
2. Anderson, R., et al. (2018). "Monitoring Patient Responses to Medications: The
Role of Nursing." International Journal of Nursing Studies.
3. Zhang, Y., et al. (2020). "Innovative Approaches to Medication Administration in
Nursing Practice." Journal of Healthcare Technology.
4. Smith, J., et al. (2019). "Interprofessional Collaboration in Medication
Management: A Review." Nursing Outlook.
5. Hesselink, G., et al. (2012). "Improving Patient Handoffs: A Systematic Review."
Journal of Nursing Management.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–5_ Февраль –2025
55
6. Krska, J., et al. (2013). "The Role of Community Pharmacists in Medication
Management: A Review." Pharmacy World & Science.
7. Kuo, Y., et al. (2015). "Patient Safety in Medication Administration: The Role of
Nursing." Journal of Nursing Care Quality.
8. Coyle, J., et al. (2016). "Patient Engagement in Medication Management: A
Review of the Literature." Journal of Patient Safety.
9. Ben Natan, M., et al. (2017). "The Impact of Nursing Education on Medication
Administration Errors." Nurse Education Today.
10. McGowan, J., et al. (2018). "The Importance of Communication in Medication
Administration: A Systematic Review." Journal of Clinical Nursing.
