MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–5_ Февраль –2025
3
DARSNING SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA TA'LIMNING
METOD VA VOSITALARI UYG’UNLIGIDAN UNUMLI FOYDALANISH
Qo’qon universiteti Andijon filiali
boshlang’ich ta’lim yo’nalishi
1 - bosqich talabasi
Avazbekova Sarvinoz Jasurbek qizi
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada dars jarayonida qo’llaniladigan metod
va vositalar uyg’unligi, afzalligi va metodlar tanlashga yordam beradigan
ma’lumotlar, tamoyillar yoritib berilgan. Maqolada darsning samaradorligini
oshirish uchun ta'lim metodlari va vositalari bir-birini to‘ldirishi to’grisida
ma’lumotlar berilgan.
АННОТАЦИЯ: В данной статье рассматриваются совместимость и
преимущества методов и инструментов, используемых в процессе обучения, а
также информация и принципы, помогающие в выборе методов. В статье
представлена информация о взаимодополняемости образовательных методов
и средств для повышения эффективности урока.
ANNOTATION: This article discusses the compatibility, advantages and
principles of methods and tools used in the teaching process, as well as the methods
and tools used to select them. The article provides information on the
complementarity of educational methods and tools to increase the effectiveness of the
lesson.
Kalit so’zlar: metod, traditsion, pragmatik, proyekt, o‘z-o‘zini o‘rganish,
Individual yondashuv, klassik va an'anaviy metod, interfaol metodlar, diskussiya,
audiovisual.
Ключевые слова: метод, традиционный, прагматический, проектный,
самостоятельная работа, индивидуальный подход, классический и
традиционный метод, интерактивные методы, дискуссия, аудиовизуальный.
Keywords: method, traditional, pragmatic, project, self-study, Individual
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–5_ Февраль –2025
4
approach, classical and traditional methods, interactive methods, discussion,
audiovisual.
“Metod”
— yunoncha “metodos” – “yo‘l” degan so‘zdan paydo bo‘lib, u,
tadqiq qilish ma'nosini anglatadi. Ta'lim metodi ta'lim jarayonida o‘qituvchi va
o‘quvchilarning aniq maqsadga erishishiga qaratilgan birgalikdagi faoliyatdir.
Pedagogik metodlar — o‘qitish va o‘rganish jarayonida o‘quvchilarga bilim
berish va ularni rivojlantirishda qo‘llaniladigan turli usul va vositalar. Ular
o‘quvchilarning ehtiyojlariga, o‘qitish maqsadlariga va sharoitlariga qarab farqlanadi.
Metodlar va usullarni tanlash o‘qituvchi darsda hal qilishi mo‘ljallangan
masalaga bog‘liq bo‘ladi. Chunonchi, yangi materialni bayon etishda bir xil metodlar
qo’llansa, uni mustahkamlashda ikkinchi va mavzuni umumlashtirishda yana boshqa
xil metodlar qo’llanadi. Darsning turli bosqichlarida puxta o‘ylash va samarali
usullar hamda metodlarni tanlash juda muhimdir. Buning uchun pedagogik
metodlarni afzallik va kamchilik tomonlarini o’rganish zarur. Quyida ba’zi
metodlarni xususiyatlarini yoritdim:
1. An’anaviy (traditsion) metod:
O‘qituvchi asosiy bilim manbai bo‘lib, u
darsni tushuntiradi, talabalar esa tinglab, yozib olishadi.
Afzalliklari: O‘qituvchi to‘liq nazoratda bo‘ladi, o‘quvchilarga tushunish
uchun aniq va izchil ma’lumotlar taqdim etiladi.
Kamchiliklari: O‘quvchilar passiv bo‘lishi mumkin, shaxsiy yondashuvlar
cheklangan bo‘ladi.
2. Interaktiv metod:
O‘quvchilar o‘qituvchi bilan hamkorlikda darsni
o‘tadilar, guruhlarda muhokama qilishadi va amaliy mashqlarni bajaradilar.
Afzalliklari: O‘quvchilarning faol ishtiroki, kommunikatsiya va tanqidiy
fikrlashni rivojlantiradi.
Kamchiliklari: Dars vaqtida o‘quvchilarning o‘zi ham boshqariladigan
bo‘lishi kerak, bu esa o‘qituvchidan ko‘proq resurs talab qiladi.
3. Pragmatik metod:
O‘qitish jarayonida amaliy misollar va real hayot
vaziyatlaridan foydalaniladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–5_ Февраль –2025
5
Afzalliklari: O‘quvchilarni amaliy ko‘nikmalar bilan ta’minlaydi va bilimni
real hayotga qo‘llashni o‘rgatadi.
Kamchiliklari: Ba’zan nazariy bilimlar etarlicha taqdim etilmaydi, bu esa
asosiy tushunchalarning shakllanishiga to‘sqinlik qilishi mumkin.
4. Proyekt metodlari:
O‘quvchilar turli loyiha yoki vazifalar asosida
ishlaydi, o‘z bilim va ko‘nikmalarini amalda qo‘llaydi.
Afzalliklari: O‘quvchilarning ijodkorligini va mas'uliyatini oshiradi, guruhda
ishlash qobiliyatini rivojlantiradi.
Kamchiliklari: Resurslarga katta ehtiyoj bor, ba’zan o‘quvchilar o‘rtasida
tenglik yo‘qolishi mumkin.
5. O‘z-o‘zini o‘rganish metodlari (avtonom) metodlar:
O‘quvchilar
mustaqil ravishda dars materiallarini o‘rganadilar, bu metod o‘z-o‘zini o‘rganish va
muammo yechishni rivojlantirishga qaratilgan.
Afzalliklari: O‘quvchilarning mustaqil fikrlash qobiliyatini oshiradi va
o‘rganish jarayonida ko‘proq erkinlik beradi.
Kamchiliklari: Ba’zan o‘quvchilar noto‘g‘ri yoki yetarli darajada samarali
o‘rganmasliklari mumkin.
6. Individual yondashuv:
O‘quvchilarning individual ehtiyojlariga mos
ravishda o‘qitish. Har bir o‘quvchining o‘ziga xos rivojlanishiga qarab metodlar
tanlanadi.
Afzalliklari: O‘quvchilarni o‘z ehtiyojlari va qobiliyatlariga mos ravishda
rivojlantirishga imkon beradi.
Kamchiliklari: Ko‘p vaqt va resurs talab qiladi, chunki har bir o‘quvchiga
alohida e’tibor qaratish kerak.
Darsning samaradorligini oshirishda ta'lim metodlari va vositalarining
uyg‘unligidan unumli foydalanish o‘quvchilarning ta'lim jarayoniga faol ishtirok
etishiga, bilimlarni samarali o'zlashtirishiga va ularni hayotga tadbiq etishiga yordam
beradi. Darsda metod va vositalarning uyg‘un ishlatilishi nafaqat o'quvchilarning
diqqatini jalb etadi, balki ular o'zlashtirgan bilimlarni uzoq muddatli saqlashni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–5_ Февраль –2025
6
ta'minlaydi. Quyidagi nuqtalar ta'lim metodlari va vositalarining uyg‘unligidan
samarali foydalanishning asosiy tamoyillarini yoritadi:
1. Ta'lim metodlarining tanlanishi va ularning uyg‘unligi:
Ta'lim metodlari — bu o'quvchilarga bilim berish, ko'nikmalarni
shakllantirish va dunyoqarashni rivojlantirish usullaridir. Darsning samaradorligini
oshirish uchun metodlar to'g'ri tanlanishi zarur. Har bir metod o'quvchilarning
ehtiyojlariga, mavzuga, darsning maqsadlariga mos bo'lishi kerak. Boshqa metodlar
bilan uyg‘unlashgan holda quyidagi metodlarni ishlatish mumkin:
Ma'ruzalar (klassik va an'anaviy metod): Nazariy bilimlarni o'rgatishda
samarali. O'qituvchi o'quvchilarga ma'lumotlarni tushuntiradi, keyin esa o'quvchilar
ushbu bilimlarni amalda qo'llashadi. Bu metodni tasviriy materiallar, diagrammalar
va jadval bilan to‘ldirish samarali bo‘ladi.
Tadqiqot va ilmiy ishlar (muammoli va izlanish metodlari): O'quvchilarni
mustaqil izlanishga, yangi bilimlarni o'zlashtirishga undaydi. Bu metodni
foydalanishda turli manbalar va internet resurslaridan foydalanish, o'quvchilarga
mashqlarni va loyihalarni taqdim etish foydalidir.
Interfaol metodlar (diskussiyalar, guruh ishlari, o'yinlar): O'quvchilarni faol
ishtirok etishga undaydi va ko‘proq amaliy ko‘nikmalarni shakllantiradi. Bu
metodlarni texnologik vositalar bilan birlashtirish, masalan, onlayn platformalarda
guruh muhokamalari o‘tkazish samarali bo‘ladi.
Demonstratsiya va amaliy mashg‘ulotlar: Amaliy ko‘nikmalarni
shakllantirishda ishlatiladi. Darsning mazmuniga qarab turli uskunalar va
vositalardan foydalanish zarur.
2. O‘quv vositalarining ishlatilishi:
O‘quv vositalari o‘quvchilarga ta'limni yanada qiziqarli va samarali qilishda
yordam beradi. Bunga texnologiyalar, didaktik materiallar, ta'lim dasturlari, vizual va
audiovizual materiallar kiradi. O‘quv vositalari to‘g‘ri tanlanishi va darsning
maqsadiga mos bo‘lishi kerak.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–5_ Февраль –2025
7
Vizual vositalar (diagrammalar, rasmlar, grafiklar): Vizual materiallar
o‘quvchilarga mavzuni yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Mavzuga oid rasm
yoki diagramma orqali o‘quvchilar matnni aniqroq va osonroq o‘zlashtiradi.
Audiovizual vositalar (video, taqdimotlar, audio materiallar): Darsda
videolar, taqdimotlar va audio materiallardan foydalanish o‘quvchilarning diqqatini
jamlashga yordam beradi va mavzuni yanada aniqroq tushuntiradi. Bu vositalar
nazariy tushunchalarni hayotiy misollar bilan bog‘lashga yordam beradi.
Axborot texnologiyalaridan foydalanish: Kompyuterlar, interaktiv doskalar,
smartfonlar va boshqa raqamli vositalar darsni interaktiv qilish imkonini beradi.
Ta'lim platformalari, o‘quv ilovalari, online testlar va simulyatsiyalar orqali
o‘quvchilar bilimlarini mustahkamlashadi.
3. Metod va vositalarning uyg‘un ishlatilishi:
Darsning samaradorligini oshirish uchun ta'lim metodlari va vositalari bir-
birini to‘ldirishi kerak. Masalan: O‘qituvchining so‘zlash usuli va vizual vositalar:
Ma'ruza o‘qituvchi tomonidan amalga oshirilsa, vizual materiallar (rasmlar, slaydlar)
yordamida tushuntirish samaraliroq bo‘ladi.
Interfaol metodlar va axborot texnologiyalaridan foydalanish: O‘quvchilarni
guruhlar bo‘lib ishlashga, bahs-munozaralarda ishtirok etishga undash orqali ular o‘z
fikrlarini bildirish va bilimlarini mustahkamlashadi. Shuningdek, o‘quvchilarga
onlayn testlar yoki interaktiv mashqlar orqali bilimlarni tekshirish mumkin.
Tadqiqot metodlari va internet resurslari: O‘quvchilarni o‘zlashtirgan
bilimlarini mustahkamlash uchun turli manbalar bilan tanishtirish, masalan,
maqolalar, ilmiy kitoblar yoki onlayn resurslar yordamida muammoli vaziyatlarni
yechishga undash.
Xulosa qilib aytganda har bir darsning maqsadi, o'quvchilarning bilim va
ko'nikmalarini rivojlantirishdir. Buning uchun o'qituvchi ta'lim metodlarini (masalan,
auditoriya muhokamasi, individual ish, guruhli ish, interfaol metodlar) va vositalarni
(multimedia, ta'lim dasturlari, visual materiallar, interaktiv doskalar) uyg'unlikda
qo'llashi kerak. Ularning o'zaro uyg'unligi o'quvchilarni faollashtirishga, darsni
yanada samarali o'tkazishga yordam beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–5_ Февраль –2025
8
Darsning samaradorligini oshirish uchun metodlar va vositalar turlicha
bo'lishi kerak. Doimiy yangiliklar va innovatsiyalar o'quv jarayoniga yangilik olib
kiradi, bu esa darsni ko'proq qiziqarli va samarali qiladi. O‘quvchilarga darslarni
hayot bilan bog‘lab tushuntirish va ularga qanday foyda keltirishini ko‘rsatish bilan
birga, o‘quvchilarning turli darajadagi ehtiyojlariga mos ravishda materiallarni turli
shakllarda taqdim etishni tavsiya qilaman.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
N.J.Abdullayeva Xalq pedagogikasi (darslik) Toshkent-2021
2.
M.B.Artiqova, M.R.To’raboyeva Pedagogik texnologiyalar (o’quv
qo’llanma) Toshkent “Innovatsiya-Ziyo”2021
3.
I.J. Xasanboyev va boshqalar, Pedagogika nazariyasi va tarixi, Toshkent -
2021
4.
Khaydarov, S. A. (2021). The role of the use of fine arts in teaching the history
of the country. International scientific and practical conference. CUTTING EDGE-
SCIENCE. In
Conference Proceedings
(pp. 41-43).
