MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–5_ Февраль –2025
166
DELPHINI ISHGA VA UNDA ILOVA KIRITILISHI; DELPHIDA
ILOVANI SAQLASH VA YUKLAB OLISH; ILOVA OYNASI VA UNING
XOSSALARINI O'RNATISH
Chilonzor tuman 2-son politexnikumi
Ismoilov Qosimjon Ilhom o'g'li
Informatika va axborot texnologiyalari
Tel:
945838666
Elektron pochta :
qosimjonismoilov1606@gmail.com
Annotatsiya: Ushbu maqola Delphi dasturlash muhitida oddiy ilova yaratish,
ilova loyihasini boshqarish, ilovani saqlash va yuklab olish, ilova oynasining
xossalarini o'rnatish, hodisalarni boshqarish va vizual komponentlardan foydalanish
kabi jarayonlarni o'rganadi. Maqola davomida amaliy misollar bilan birga Delphi
muhitining afzalliklari va kamchiliklari ham muhokama qilinadi.
Kirish
Delphi - bu Borland (hozirda Embarcadero) tomonidan ishlab chiqilgan tezkor
ilova yaratish (RAD) muhiti va Object Pascal tiliga asoslangan yuqori darajadagi
dasturlash tili. Delphi, Windows, macOS, iOS va Android kabi turli platformalar
uchun vizual ilovalarni tez va oson yaratish imkonini beradi. Delphi o'zining
komponentlarga asoslangan arxitekturasi, vizual dizayn vositalari va ma'lumotlar
bazasi bilan integratsiyalashganligi bilan mashhur.
Delphi Muhitining Asosiy Xususiyatlari
Vizual dizayn:
Delphi vizual dizayn vositalari yordamida ilova
interfeysini "drag-and-drop" usulida yaratish imkonini beradi.
Komponentlarga asoslangan arxitektura:
Delphi komponentlar
palitrasi bilan birga keladi, bu komponentlar yordamida ilova funksionalligini tezda
qo'shish imkonini beradi.
Object Pascal:
Delphi Object Pascal tilidan foydalanadi, bu til oson
o'rganiladigan va tushunarli sintaksisga ega.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–5_ Февраль –2025
167
Ma'lumotlar bazasi bilan integratsiya:
Delphi ma'lumotlar bazalari
bilan integratsiyalashgan komponentlarga ega, bu ma'lumotlarni saqlash va qayta
ishlashni osonlashtiradi.
Kompilyatsiya:
Delphi ilovalarni mahalliy kodga kompilyatsiya qiladi,
bu esa yuqori unumdorlikni ta'minlaydi.
Ilovaning Asosiy Tuzilishi
Delphi ilovasi quyidagi asosiy qismlardan iborat:
1.
Loyihaning asosiy fayli (.dpr):
Ilovaning asosiy kirish nuqtasi bo'lib,
ilovaning boshlanishi va tugashini boshqaradi. Loyiha sozlamalari, ishga
tushiriladigan formalar va boshqa global konfiguratsiyalar shu faylda saqlanadi.
2.
Forma fayllari (.pas, .dfm):
Forma fayllari ilova interfeysini (oynalar,
tugmalar, matn maydonlari va boshqalar) o'z ichiga oladi. .pas fayli forma
kodini, .dfm fayli esa forma dizaynini (komponentlarning joylashuvi, o'lchamlari va
boshqa vizual xususiyatlari) saqlaydi.
3.
Birlik fayllari (.pas):
Birlik fayllari ilova tomonidan ishlatiladigan
qo'shimcha kodlarni (protseduralar, funktsiyalar, sinflar va boshqalar) o'z ichiga
oladi. Birliklar ilova funksionalligini modullarga ajratish va qayta ishlatish imkonini
beradi.
4.
Resurs fayllari (.res):
Resurs fayllari ilova uchun zarur bo'lgan
tasvirlar, ikonlar, matnlar va boshqa resurslarni saqlaydi.
Delphida Ilova Yaratish
1.
Yangi loyiha yaratish:
Delphi IDE-ni oching va "File" > "New" >
"VCL Forms Application" (yoki shunga o'xshash) tanlang. Bu yangi vizual ilova
loyihasini yaratadi.
2.
Forma dizayni:
Yangi forma paydo bo'ladi. Ushbu forma ilovaning
asosiy oynasi bo'ladi. Forma ustiga "Component Palette" dan turli xil komponentlar
(tugmalar, matn maydonlari, yorliqlar va boshqalar) qo'shish mumkin.
Komponentlarni forma ustiga "drag-and-drop" usulida joylashtiring.
3.
Komponentlarni sozlash:
Har bir komponentning xususiyatlarini
"Object Inspector" oynasida o'zgartirish mumkin. Masalan, tugmaning matnini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–5_ Февраль –2025
168
(Caption), o'rnini (Left, Top), o'lchamini (Width, Height), rangini (Color), shriftini
(Font) va boshqa xususiyatlarini sozlash mumkin.
4.
Hodisalarni
boshqarish:
Komponentlar
bilan
bog'liq
bo'lgan
hodisalarni (masalan, tugmani bosish, matn maydonida matn o'zgarishi) boshqarish
uchun kod yozish mumkin. Buning uchun komponentni tanlang, "Events" tabiga
o'ting va kerakli hodisa uchun kod yozing. Delphi avtomatik ravishda hodisa
protsedurasini yaratadi, uning ichiga siz o'z kodingizni yozishingiz mumkin.
Ilovani Saqlash va Yuklab Olish
1.
Saqlash:
Ilovani saqlash uchun "File" > "Save All" ni tanlang. Loyiha
uchun nom bering va saqlash joyini tanlang. Delphi loyiha fayllarini
(masalan, .dpr, .pas, .dfm, .res) bitta papkada saqlash tavsiya etiladi. Loyiha nomini
va fayllarning nomini ingliz tilida yozish tavsiya etiladi.
2.
Yuklab olish:
Ilovani yuklab olish uchun loyiha faylini (.dpr) Delphi
IDE-da oching. Delphi avtomatik ravishda loyihaning barcha tegishli fayllarini
yuklaydi. Agar loyiha fayllari boshqa joyda bo'lsa, Delphi sizdan ularni topishni
so'raydi.
Ilova Oynasining Xossalarini O'rnatish
Ilova oynasining xususiyatlarini "Object Inspector" oynasida o'zgartirish
mumkin. Asosiy xususiyatlar:
Caption:
Oynaning sarlavhasi. Oynaning sarlavhasida ilova nomi yoki
uning vazifasi ko'rsatilishi mumkin.
Width, Height:
Oynaning o'lchamlari (eni va balandligi). Oynaning
o'lchamlari ilova interfeysining elementlarini to'g'ri joylashtirish uchun muhim.
Left, Top:
Oynaning ekrandagi joylashuvi (chap va yuqori chetlaridan
masofa). Oynani ekranning markazida yoki ma'lum bir joyida paydo bo'lishi uchun
sozlash mumkin.
Color:
Oynaning fon rangi. Oynaning fon rangi ilova interfeysining
umumiy ko'rinishiga ta'sir qiladi.
Font:
Oynadagi matnning shrifti. Shrift turi, o'lchami va uslubi
matnning o'qilishini ta'minlashi kerak.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–5_ Февраль –2025
169
BorderStyle:
Oynaning
chekkasi
uslubi
(masalan, bsSingle, bsSizeable, bsDialog).
Oynaning
chekkasi
uslubi
foydalanuvchiga oynani o'zgartirishga ruxsat berish yoki bermaslikni belgilaydi.
Position:
Oynaning
ekranda
paydo
bo'lish
joyi
(masalan, poDesigned, poScreenCenter, poDesktopCenter).
Oynani
ekranning
markazida, ish stolining markazida yoki oldindan belgilangan joyda paydo bo'lishi
uchun sozlash mumkin.
WindowState:
Oynaning
holati
(masalan, wsNormal, wsMaximized, wsMinimized).
Oynani
normal
holatda,
maksimal holatda yoki minimal holatda ishga tushirish mumkin.
Icon:
Oynaning ikonkasi. Ikonka ilovaning vizual identifikatori bo'lib
xizmat qiladi.
Visible:
Oynaning ko'rinishi. Oynani ko'rinadigan yoki yashirin holatda
bo'lishini belgilaydi.
Vizual Komponentlardan Foydalanish
Delphi "Component Palette"da turli xil vizual komponentlar mavjud. Ulardan
ba'zilari:
TButton:
Tugma. Foydalanuvchi tugmani bosganda ma'lum bir
harakatni bajarish uchun ishlatiladi.
TLabel:
Yorliq. Matnni ko'rsatish uchun ishlatiladi.
TEdit:
Matn maydoni. Foydalanuvchi matn kiritishi uchun ishlatiladi.
TMemo:
Ko'p qatorli matn maydoni. Foydalanuvchi ko'p qatorli matn
kiritishi uchun ishlatiladi.
TCheckBox:
Belgilash katakchasi. Tanlash yoki bekor qilish uchun
ishlatiladi.
TRadioButton:
Radio tugma. Bir nechta variantlardan faqat bittasini
tanlash uchun ishlatiladi.
TComboBox:
Ro'yxatdan tanlash. Variantlar ro'yxatidan bittasini
tanlash uchun ishlatiladi.
TListBox:
Ro'yxat. Variantlar ro'yxatini ko'rsatish uchun ishlatiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–5_ Февраль –2025
170
TImage:
Tasvir. Tasvirni ko'rsatish uchun ishlatiladi.
TPanel:
Panel. Komponentlarni guruhlash uchun ishlatiladi.
Hodisalarni Boshqarish
Hodisalar - bu ilova ishlayotgan paytda sodir bo'ladigan voqealar (masalan,
tugmani bosish, sichqonchaning harakati, klaviaturadan kiritish). Delphi hodisalarni
boshqarish mexanizmini taqdim etadi. Har bir komponentda ma'lum hodisalar ro'yxati
mavjud. Hodisaga kod yozish orqali siz hodisa sodir bo'lganda bajariladigan
harakatlarni belgilashingiz mumkin.
Amaliy Misol
Keling, oddiy "Salom Dunyo" ilovasini yaratamiz.
1.
Yangi VCL Forms Application loyihasini yarating.
2.
Forma ustiga bitta tugma (TButton) qo'shing.
3.
Tugmaning "Caption" xususiyatini "Bosish" ga o'zgartiring.
4.
Tugmani ikki marta bosing va quyidagi kodni yozing:
procedure
TForm1.Button1Click(Sender: TObject);
begin
ShowMessage(
'Salom Dunyo!'
);
end
;
content_copydownload
.Pascal
1.
Ilovani saqlang va ishga tushiring. Tugmani bosganingizda "Salom
Dunyo!" xabari paydo bo'ladi.
Delphining Afzalliklari
Tezkor ilova yaratish (RAD) muhiti
Vizual dizayn vositalari
Komponentlarga asoslangan arxitektura
Object Pascal tilining soddaligi
Ma'lumotlar bazasi bilan integratsiya
Mahalliy kodga kompilyatsiya
Keng komponentlar kutubxonasi
Faol hamjamiyat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–5_ Февраль –2025
171
Delphining Kamchiliklari
Pullik dasturiy ta'minot
Boshqa platformalarga ko'chirish qiyinligi
Object Pascal tilining kamroq mashhurligi
Xulosa
Delphi dasturlash muhiti vizual ilovalarni tez va oson yaratish uchun qulay
vositalarni taqdim etadi. Ushbu maqolada oddiy ilova yaratish, saqlash, yuklab olish,
ilova oynasining asosiy xossalarini o'rnatish, vizual komponentlardan foydalanish va
hodisalarni boshqarish jarayonlari batafsil tushuntirildi. Ushbu bilimlar asosida siz
Delphi-da yanada murakkab ilovalarni yaratishingiz mumkin. Delphi o'zining
afzalliklari va kamchiliklariga ega bo'lsa-da, u Windows platformasida ilova yaratish
uchun ajoyib tanlov bo'lib qolmoqda.
ADABIYOTLAR
Lazaru, L. (2016).
Delphi XE8 Development Essentials
. Packt Publishing.
Cantú, M. (2001).
Mastering Delphi 6
. Sybex.
Teixeira, R., & Pacheco, B. (2015).
Delphi Cookbook
. Packt Publishing.
