MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
76
PROYEKSIYA TEKISLIKLARIDA NUQTA VA TEKISLIKLARNING
VAZIYATLARINI TAHLIL QILISH
Yusupova Nazokat Sattiyevna
Andijon qishloq xo’jaligi va agrotexnologiyalar
instituti o‘qituvchisi
Xoldarov Xurshidbek Mamarejab o’g’li
“Andijon qishloq xo’jaligi va agrotexnologiyalar
instituti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15686689
Annotatsiya:
Zamonaviy ta’lim sifatini
tubdan o’zgartirish
hozirgi kunda
muhim masalaga aylangan. Ayniqsa, muxandislik ishlarida “Muhandislik va
kompyuter grafikasi” fanining o’qitilishida nazariy va amaliy masalalarni chuqur
o’rganish zarur. Sababi, hozirgi texnika va texnologiyalar rivojlanib borayotgan
davrda mutaxassislar uchun yangi zamonaviy dolzarb muammolar juda ko’p
uchraydi. Mazkur maqolada ishlab chiqarishdagi ya’ni qishloq xo’jaligi,
mashinasozlik sohasi va boshqalarda ilm-fan, texnika va texnologiyalarning
innovatsion yutuqlarini tahlili yoki amaliyotga qo’llashda duch kelinayotgan
muammolarni bartaraf etish yo‘llarini aniqlash lozim bo’ladi. Muhandislik va
kompyuter grafikasi fanining chizma geometriya bo’limidagi turli metrik va
pozitsion masalalar mutaxassis uchun fazoviy tushuncha va grafik savodhonlik
salohiyatini rivojlantiradi.
Kalit so‘zlar:
Koordinata o’qi, nuqta, proyeksiolovchi tekislik, umumiy
vaziyatdagi tekislik, perpendikulyar, qisqa masofa.
Аннотация:
В данной статье рассмотрены различные метрические и
позиционные вопросы раздела начертательной геометрии предмета
инженерной и компьютерной графики. Рассмотрены вопросы анализа
инновационных достижений науки, техники и технологий в производстве,
а именно в сельском хозяйстве и машиностроении. Представлены пути
преодоления возникающих проблем при их применении на практике
Ключевые
слова:
Координатная ось, точка, проекционная плоскость,
плоскость в общем случае, перпендикуляр, короткое расстояние.
Annotation:
Transforming the quality of modern education has become a
critical issue today. Particularly in engineering disciplines, the teaching of
"Engineering and Computer Graphics" requires in-depth study of both theoretical
and practical aspects. This is because, in an era of rapidly advancing technology,
specialists encounter numerous new and pressing challenges. This article
emphasizes the need to analyze the innovative achievements of science,
technology, and techniques in production sectors such as agriculture, mechanical
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
77
engineering, and others, or to identify ways to address the challenges faced in
applying these advancements in practice. The metric and positional problems in
the descriptive geometry section of the Engineering and Computer Graphics
course enhance a specialist’s spatial reasoning and graphical literacy skills.
Keywords:
Coordinate axis, point, Projection Plane, Plane in general,
perpendicular, short distance.
Hozirgi davrda davlatimiz rivojlanishi, xususan texnika soxalari jadal
rivojlanib borayotgan vaqtda mutaxassislarga chuqur nazariy va amaliy bilimlar
berish, bilan bir qatorda, tanlangan sohasi bo‘yicha mustaqil faoliyat ko‘rsata
oladigan, o‘z bilimi va malakasini mustaqil ravishda oshirib boradigan, barcha
masalalarga ijodiy yondashgan holda muammoli vaziyatlarni to‘g‘ri aniqlab, tahlil
qilib, moslasha oladigan salohiyatli, mutaxassis kadrlar tayyorlash asosiy
vazifalardan biri hisoblanadi. Bizga ma’lumki, axborot va bilimlar doirasi jadal
sur’atlar bilan kengayib borayotgan davrda, barcha ma’lumotlarni faqat dars
mashg’ulotlari vaqtida talabalarga yetkazib berish qiyinroq kechadi. Mustaqil
ta’lim mashg’ulotlari hamda dual ta’lim tizimining yanada chuqurroq
tashkillanishi albatta yuqori samara beradi.
Pedagogik
tadqiqotlar
jarayonida
an’anaviy
yoki
kompyuter
texnologiyalaridan foydalanib, bajariladigan grafikaviy tasvirlar bosqichma-
bosqich amalga oshiriladi. Tegishli adabiyotlardan kerakli manbaalarni olish,
ilmiy farazlarni, muammoli yechimlarni tahlil qilish, ularni amaliyotga kiritish va
bog’lay bilish, ilg’or tajribalarni amalga oshirish kabilar, shu kunning eng asosiy
mavzularidir.Kompyuter xizmatlarida robototexnika elementlari yuqori darajada
qo‘llanilmoqda. Bu rejalarni amalga oshirishda muhandislik sohasida yoshlar
o‘rtasidagi startap loyihalarning soni ko’payib borishi (masalan,“Yosh
texniklar”markazlari faoliyati,”Muhandislik oyligi” va boshqalar) quvonarlidir.
Shuning uchun ta’lim tizimini axborotlashtirish sharoitida muhandislik va
kompyuter grafikasi fanining bo’limi chizma geometriyani oʻqitishda kompyuter
texnologiyalaridan foydalanish nafaqat ularning jadal rivojlanishi va ta’lim
sohasiga kirib borishi bilan, balki mavzuning oʻziga xos xususiyatlari bilan bog‘liq
ekanligini anglatadi. Hozirgi zamonaviy texnologik ishlanmalarni chuqur idrok
qilish uchun fikrlashning optimal kombinatsiyasiga asoslangan holda chizma
geometriyani ham oʻqitishni yanada takomillashtirish masalalarini qayta ko’rib
chiqish zarur. Zamonaviy axborot-kommunikatsion texnologiyalaridan
foydalanish chizma geometriyaning koʻplab masalalarini bajarishda, oʻqitish
vositasi sifatida foydalanishni oʻquv materialini og‘zaki bayon qilishning oddiy
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
78
tasvirini va uning barcha imkoniyatlaridan foydalanishlari kerakligini
bildiradi.
Modellashtirish zamonaviy didaktikada koʻrish tamoyili nafaqat aniq vizual
obyektlarga va ularning tasvirlariga, balki ularning modellariga ham muntazam
ravishda bog‘liq bo’ladi. Geometrik modellarni vizualizatsiya qilish bilan bog‘liq
boʻlgan kompyuter modellashtirish geometrik tadqiqotlarda foydali vosita
boʻlib, uning yordamida yangi qiziqarli geometrik faktlarni eksperimental
ravishda qurib ko’rish mumkin. Eksperiment natijalari talabalarni darslikda
keltirilgan mantiqiy dalillardan koʻra koʻproq ishontiradi. Hozirgi vaqtda
geometrik obyektlar yordamida geometrik konstruksiyalarni bajarishga, ular
orasidagi bog‘liqlikni oʻrnatishga imkon beradigan interfaol grafik toʻplamlar juda
xilma-xildir. Bu talaba uchun keng tarmoqda grafik salohiyatlarini va
savodxonligini rivojlantiradi.
Muammoning qo’yilishi.
Chizma geometriya fani uch o‘lchamli fazodagi
ob’ektlarning tekislikdagi grafik modelini qurish asoslarini o‘rgatadi. Shu tufayli,
chizmani fazodagi geometrik shaklining tekislikdagi grafik modeli deb qarash
mumkin. Chizmalarning hosil bo‘lish jarayoni va bajarish algoritmi fazoda va
proyeksiya tekisliklarida (tekis chizma) tasvirlab beriladi. Muhandislik ta’limini
zamonaviylashtirish va xorijiy tajribalarni joriy qilish, innovatsion markazlar va
texnoparklar faoliyatini yanada kengaytirish bu, davlat tomonidan mahalliy
texnika ishlab chiqaruvchilarni ham qo‘llab-quvvatlash siyosatini kuchaytirib
bormoqda
Bugungi kunda kompyuter xizmatlaridan to’g’ri va samarali foydalanishni
tashkillash zarur, bu vazifa talabalar uchun muhim ekanligini yaxshi bilamiz.
Ilmiy-tadqiqot institutlari hamda ishlab chiqaruvchi korxonalar o‘rtasida
hamkorlikni yanada kuchaytirish lozim. Barcha dasturlarda ishlash funksiyalari
turlicha bo’lib, chizma geometriyadagi dastlabki metrik va pozitsion masalalarni
“Publisher” dasturida bajarish ham talaba uchun kompyuterdan foydalanish
ko’nikmasini shakllantiradi.
Tadqiqot materiallari va metodologiyasi.
Ba’zi masalalarni proyeksiya
tekisliklarini qayta tuzish usullaridan foydalanib aniqlash ham mumkin. Quyidagi
masalada
nuqtadan tekislikgacha bo'lgan masofani aniqlash masalasi berilgan.
Berilgan (a) nuqtadan umumiy vaziyatdagi (P
x
,P
н
) tekislikka tushirilgan
perpendikulyar chiziqning uzunligi bilan belgilanadi va gorizontal
proyeksiolovchi (Q) tekislikni belgilab olamiz. Unda yotgan (m
н
) nuqtaning
frontal tekislikdagi o’rni (m
v
) nuqtani aniqlash uchun, aylantirish usulidan
foydalanib, proyeksiolovchi (R
v
, R
н
) tekislik yasab olinadi. (Q) proyeksiolovchi
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
79
tekislikning OX o’qidagi kesishgan (OO) nuqtani radius markazi deb belgilab, (m
н
)
va (a
н
) nuqtalarni izlarini aylantirish usulida aniqlanadi ya’ni (m
x
,a
x
) Masalada
(m
v
,m
н
) nuqtalar umumiy vaziyatdagi va proyeksiolovchi tekisliklarning o'zaro
kesishuvidan hosil bo'ladi. (m
н
) nuqtaning frontal proyeksiyasi esa, yangi
proyeksiolovchi (R
v
) tekislikda joylashgan. Shuning uchun, ushbu masalada
berilgan (a) nuqtadan tekislikka perpendikulyar tushirib, hosil bo’lgan (m)
nuqtaning proyeksiyasi aniqlanadi. Nuqtadan tekislikkacha bo’lgan masofani
aniqlashda yordamchi proyeksiolovchi tekisliklardan va nuqtalarning izlaridan
foydalanib foydalaniladi.
1-chizma
.
Xulosa.
Kompyuter texnologiyalari talabaning o'z-o'zini izchil va individual
ishini tashkil etish imkoniyatini yaratib beradi, shuningdek zamonaviy
texnologiyalar virtual xalqaro aloqani tashkil etishga ham imkon yaratadi bu esa
o'qitish sifatini hamda yaxshi kadrlarni tayyorlashda yetarli imkoniyatdir.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
80
2-chizmada “Publisher” dasturida chizmani bajarish
Kompyuter texnologiyalari qurilmasi, kompyuter texnologiyalari tajribasi va
kelajakdagi kasbiy amaliyot texnologiyalari ko'nikmalarini egallash uchun zarur
shart-sharoitlarni ta'minlab beradi. Chizma geometriyadagi barcha masalalarni
“Publisher” dasturida bajarish ham qulaydir chunki, ishlab chiqarishdagi hamma
moslamalar, aparaturalar, stanoklar yig’ma birliklar bularning barchasining ichki
tuzilishidagi qismlari, detallari o’zining asosiy korpusiga va bir-biriga nisbatan
turlicha joylashgan. Ya’ni korpusga nisbatan og’ma, parallel yoki ixtiyoriy
vaziyatda joylashgan. boshqalarning tuzilishi bajarish Mashinasozlik sanoati
O‘zbekistonning iqtisodiy barqarorligi va mustaqil rivojlanishining asosi
hisoblanadi. Ilm-fan va texnologiyalarning innovatsion yutuqlari soha
imkoniyatlarini kengaytiradi, biroq ularni to‘laqonli joriy qilish uchun tizimli
muammolarni bartaraf etish lozim. Mazkur yo‘nalishda davlat, ilmiy muassasalar
va ishlab chiqaruvchilar o‘rtasidagi hamkorlik hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–60-son qarori, 2022-yil 28-
yanvar, “Mashinasozlik sanoatini rivojlantirish konsepsiyasi to‘g‘risida”.
2. “Fan va innovatsiyalar” jurnali, 2023-yil, 2-son, Toshkent.
3. TATU “Texnika va texnologiyalar rivoji” ilmiy to‘plami, 2023-yil.
4. O‘zbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish vazirligi hisobotlari,
20212024-yillar.
5. Murodov SH., L.Hakimov, A.Xolmirzayev. Chizma geometriya.-T.: “TOSHKENT
IQTISOD-MOLIYA”, 2008.
6.U.T.Rixsiboyev,D.F.Kuchkarova,Ch.T.Shakirova,X.M.Rixsiboyeva.
Chizma
geometriya va muxandislik grafikasi. T. TAFAKKUR QANOTI, 2019.
7. R. Xorunov. Chizma geometriya kursi. “O’QITUCHI” NASHRYOTI. TOSHKENT –
1974.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
81
8. Chizma geometriya. A.Valiyev, X. To’rayev, B. Valiyeva, R. To’rayeva.
TOSHKENT – 2012.
9. Chizma geometriya T. D. Azimov Toshkent – 2008 y.
10. Nazokat, Y. (2023). FAZODAGI TEKISLIK VA TO’G’RI CHIZIQNING O’ZARO
VAZIYATLARI. Innovations in Technology and Science Education, 2(10), 404-408.
11. Yusupova, N., & Mahmutaliev, R. (2023). IMPROVING RELATIONSHIP
BETWEEN CHEMISTRY AND MATHEMATICS IN FUTURE NATURAL SCIENCE
TEACHERS. Talqin va tadqiqotlar, 1(27).
