MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
76
PROYEKSIYA TEKISLIKLARIDA NUQTA VA TEKISLIKLARNING
VAZIYATLARINI TAHLIL QILISH
Yusupova Nazokat Sattiyevna
Andijon qishloq xo’jaligi va agrotexnologiyalar
instituti o‘qituvchisi
Xoldarov Xurshidbek Mamarejab o’g’li
“Andijon qishloq xo’jaligi va agrotexnologiyalar
instituti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15675514
Annotatsiya:
Zamonaviy ta’lim sifatini
tubdan o’zgartirish
hozirgi kunda
muhim masalaga aylangan. Ayniqsa, muxandislik ishlarida “Muhandislik va
kompyuter grafikasi” fanining o’qitilishida nazariy va amaliy masalalarni chuqur
o’rganish zarur. Sababi, hozirgi texnika va texnologiyalar rivojlanib borayotgan
davrda mutaxassislar uchun yangi zamonaviy dolzarb muammolar juda ko’p
uchraydi. Mazkur maqolada ishlab chiqarishdagi ya’ni qishloq xo’jaligi,
mashinasozlik sohasi va boshqalarda ilm-fan, texnika va texnologiyalarning
innovatsion yutuqlarini tahlili yoki amaliyotga qo’llashda duch kelinayotgan
muammolarni bartaraf etish yo‘llarini aniqlash lozim bo’ladi. Muhandislik va
kompyuter grafikasi fanining chizma geometriya bo’limidagi turli metrik va
pozitsion masalalar mutaxassis uchun fazoviy tushuncha va grafik savodhonlik
salohiyatini rivojlantiradi.
Kalit so‘zlar:
Koordinata o’qi, nuqta, proyeksiolovchi tekislik, umumiy
vaziyatdagi tekislik, perpendikulyar, qisqa masofa.
Аннотация:
В данной статье рассмотрены различные метрические и
позиционные вопросы раздела начертательной геометрии предмета
инженерной и компьютерной графики. Рассмотрены вопросы анализа
инновационных достижений науки, техники и технологий в производстве,
а именно в сельском хозяйстве и машиностроении. Представлены пути
преодоления возникающих проблем при их применении на практике
Ключевые
слова:
Координатная ось, точка, проекционная плоскость,
плоскость в общем случае, перпендикуляр, короткое расстояние.
Annotation:
Transforming the quality of modern education has become a
critical issue today. Particularly in engineering disciplines, the teaching of
"Engineering and Computer Graphics" requires in-depth study of both
theoretical and practical aspects. This is because, in an era of rapidly advancing
technology, specialists encounter numerous new and pressing challenges. This
article emphasizes the need to analyze the innovative achievements of science,
technology, and techniques in production sectors such as agriculture,
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
77
mechanical engineering, and others, or to identify ways to address the
challenges faced in applying these advancements in practice. The metric and
positional problems in the descriptive geometry section of the Engineering and
Computer Graphics course enhance a specialist’s spatial reasoning and graphical
literacy skills.
Keywords:
Coordinate axis, point, Projection Plane, Plane in general,
perpendicular, short distance.
Hozirgi davrda davlatimiz rivojlanishi, xususan texnika soxalari jadal
rivojlanib borayotgan vaqtda mutaxassislarga chuqur nazariy va amaliy
bilimlar berish, bilan bir qatorda, tanlangan sohasi bo‘yicha mustaqil faoliyat
ko‘rsata oladigan, o‘z bilimi va malakasini mustaqil ravishda oshirib boradigan,
barcha masalalarga ijodiy yondashgan holda muammoli vaziyatlarni to‘g‘ri
aniqlab, tahlil qilib, moslasha oladigan salohiyatli, mutaxassis kadrlar tayyorlash
asosiy vazifalardan biri hisoblanadi. Bizga ma’lumki, axborot va bilimlar doirasi
jadal sur’atlar bilan kengayib borayotgan davrda, barcha ma’lumotlarni faqat
dars mashg’ulotlari vaqtida talabalarga yetkazib berish qiyinroq kechadi.
Mustaqil ta’lim mashg’ulotlari hamda dual ta’lim tizimining yanada chuqurroq
tashkillanishi albatta yuqori samara beradi.
Pedagogik
tadqiqotlar
jarayonida
an’anaviy
yoki
kompyuter
texnologiyalaridan foydalanib, bajariladigan grafikaviy tasvirlar bosqichma-
bosqich amalga oshiriladi. Tegishli adabiyotlardan kerakli manbaalarni olish,
ilmiy farazlarni, muammoli yechimlarni tahlil qilish, ularni amaliyotga kiritish va
bog’lay bilish, ilg’or tajribalarni amalga oshirish kabilar, shu kunning eng asosiy
mavzularidir.Kompyuter xizmatlarida robototexnika elementlari yuqori
darajada qo‘llanilmoqda. Bu rejalarni amalga oshirishda muhandislik sohasida
yoshlar o‘rtasidagi startap loyihalarning soni ko’payib borishi (masalan,“Yosh
texniklar”markazlari faoliyati,”Muhandislik oyligi” va boshqalar) quvonarlidir.
Shuning uchun ta’lim tizimini axborotlashtirish sharoitida muhandislik va
kompyuter grafikasi fanining bo’limi chizma geometriyani oʻqitishda kompyuter
texnologiyalaridan foydalanish nafaqat ularning jadal rivojlanishi va ta’lim
sohasiga kirib borishi bilan, balki mavzuning oʻziga xos xususiyatlari bilan
bog‘liq ekanligini anglatadi. Hozirgi zamonaviy texnologik ishlanmalarni chuqur
idrok qilish uchun fikrlashning optimal kombinatsiyasiga asoslangan holda
chizma geometriyani ham oʻqitishni yanada takomillashtirish masalalarini qayta
ko’rib chiqish zarur. Zamonaviy axborot-kommunikatsion texnologiyalaridan
foydalanish chizma geometriyaning koʻplab masalalarini bajarishda, oʻqitish
vositasi sifatida foydalanishni oʻquv materialini og‘zaki bayon qilishning oddiy
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
78
tasvirini va uning barcha imkoniyatlaridan foydalanishlari kerakligini
bildiradi.
Modellashtirish zamonaviy didaktikada koʻrish tamoyili nafaqat aniq vizual
obyektlarga va ularning tasvirlariga, balki ularning modellariga ham
muntazam ravishda bog‘liq bo’ladi. Geometrik modellarni vizualizatsiya qilish
bilan bog‘liq boʻlgan kompyuter modellashtirish geometrik tadqiqotlarda
foydali vosita boʻlib, uning yordamida yangi qiziqarli geometrik faktlarni
eksperimental ravishda qurib ko’rish mumkin. Eksperiment natijalari
talabalarni darslikda keltirilgan mantiqiy dalillardan koʻra koʻproq ishontiradi.
Hozirgi vaqtda geometrik obyektlar yordamida geometrik konstruksiyalarni
bajarishga, ular orasidagi bog‘liqlikni oʻrnatishga imkon beradigan interfaol
grafik toʻplamlar juda xilma-xildir. Bu talaba uchun keng tarmoqda grafik
salohiyatlarini va savodxonligini rivojlantiradi.
Muammoning qo’yilishi.
Chizma geometriya fani uch o‘lchamli fazodagi
ob’ektlarning tekislikdagi grafik modelini qurish asoslarini o‘rgatadi. Shu tufayli,
chizmani fazodagi geometrik shaklining tekislikdagi grafik modeli deb qarash
mumkin. Chizmalarning hosil bo‘lish jarayoni va bajarish algoritmi fazoda va
proyeksiya tekisliklarida (tekis chizma) tasvirlab beriladi. Muhandislik ta’limini
zamonaviylashtirish va xorijiy tajribalarni joriy qilish, innovatsion markazlar va
texnoparklar faoliyatini yanada kengaytirish bu, davlat tomonidan mahalliy
texnika ishlab chiqaruvchilarni ham qo‘llab-quvvatlash siyosatini kuchaytirib
bormoqda
Bugungi kunda kompyuter xizmatlaridan to’g’ri va samarali foydalanishni
t
a
s
h
k
i
l
l
a
s
h
z
a
r
u
r
,
Tadqiqot materiallari va metodologiyasi.
Ba’zi masalalarni proyeksiya
tekisliklarini qayta tuzish usullaridan foydalanib aniqlash ham mumkin.
Quyidagi masalada
nuqtadan tekislikgacha bo'lgan masofani aniqlash masalasi
berilgan. Berilgan (a) nuqtadan umumiy vaziyatdagi (P
x
,P
н
) tekislikka
tushirilgan perpendikulyar chiziqning uzunligi bilan belgilanadi va gorizontal
proyeksiolovchi (Q) tekislikni belgilab olamiz. Unda yotgan (m
н
) nuqtaning
frontal tekislikdagi o’rni (m
v
) nuqtani aniqlash uchun, aylantirish usulidan
foydalanib, proyeksiolovchi (R
v
, R
н
) tekislik yasab olinadi. (Q) proyeksiolovchi
tekislikning OX o’qidagi kesishgan (OO) nuqtani radius markazi deb belgilab,
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
79
(m
н
) va (a
н
) nuqtalarni izlarini aylantirish usulida aniqlanadi ya’ni (m
x
,a
x
)
Masalada (m
v
,m
н
) nuqtalar umumiy vaziyatdagi va proyeksiolovchi
tekisliklarning o'zaro kesishuvidan hosil bo'ladi. (m
н
) nuqtaning frontal
proyeksiyasi esa, yangi proyeksiolovchi (R
v
) tekislikda joylashgan. Shuning
uchun, ushbu masalada berilgan (a) nuqtadan tekislikka perpendikulyar
tushirib, hosil bo’lgan (m) nuqtaning proyeksiyasi aniqlanadi. Nuqtadan
tekislikkacha bo’lgan masofani aniqlashda yordamchi proyeksiolovchi
tekisliklardan va nuqtalarning izlaridan foydalanib foydalaniladi.
-
c
h
i
z
Xulosa.
Kompyuter texnologiyalari talabaning o'z-o'zini izchil va
individual ishini tashkil etish imkoniyatini yaratib beradi, shuningdek zamonaviy
texnologiyalar virtual xalqaro aloqani tashkil etishga ham imkon yaratadi bu esa
o'qitish sifatini hamda yaxshi kadrlarni tayyorlashda yetarli imkoniyatdir.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
80
2-chizmada “Publisher” dasturida chizmani bajarish
Kompyuter texnologiyalari qurilmasi, kompyuter texnologiyalari tajribasi va
kelajakdagi kasbiy amaliyot texnologiyalari ko'nikmalarini egallash uchun zarur
shart-sharoitlarni ta'minlab beradi. Chizma geometriyadagi barcha masalalarni
“Publisher” dasturida bajarish ham qulaydir chunki, ishlab chiqarishdagi hamma
moslamalar, aparaturalar, stanoklar yig’ma birliklar bularning barchasining ichki
tuzilishidagi qismlari, detallari o’zining asosiy korpusiga va bir-biriga nisbatan
turlicha joylashgan. Ya’ni korpusga nisbatan og’ma, parallel yoki ixtiyoriy
vaziyatda joylashgan. boshqalarning tuzilishi bajarish Mashinasozlik sanoati
O‘zbekistonning iqtisodiy barqarorligi va mustaqil rivojlanishining asosi
hisoblanadi. Ilm-fan va texnologiyalarning innovatsion yutuqlari soha
imkoniyatlarini kengaytiradi, biroq ularni to‘laqonli joriy qilish uchun tizimli
muammolarni bartaraf etish lozim. Mazkur yo‘nalishda davlat, ilmiy muassasalar
va ishlab chiqaruvchilar o‘rtasidagi hamkorlik hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–60-son qarori, 2022-yil 28-
yanvar, “Mashinasozlik sanoatini rivojlantirish konsepsiyasi to‘g‘risida”.
2. “Fan va innovatsiyalar” jurnali, 2023-yil, 2-son, Toshkent.
3. TATU “Texnika va texnologiyalar rivoji” ilmiy to‘plami, 2023-yil.
4. O‘zbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish vazirligi hisobotlari,
20212024-yillar.
5. Murodov SH., L.Hakimov, A.Xolmirzayev. Chizma geometriya.-T.: “TOSHKENT
IQTISOD-MOLIYA”, 2008.
6.U.T.Rixsiboyev,D.F.Kuchkarova,Ch.T.Shakirova,X.M.Rixsiboyeva.
Chizma
geometriya va muxandislik grafikasi. T. TAFAKKUR QANOTI, 2019.
7. R. Xorunov. Chizma geometriya kursi. “O’QITUCHI” NASHRYOTI. TOSHKENT –
1974.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
81
8. Chizma geometriya. A.Valiyev, X. To’rayev, B. Valiyeva, R. To’rayeva.
TOSHKENT – 2012.
9. Chizma geometriya T. D. Azimov Toshkent – 2008 y.
10. Nazokat, Y. (2023). FAZODAGI TEKISLIK VA TO’G’RI CHIZIQNING O’ZARO
VAZIYATLARI. Innovations in Technology and Science Education, 2(10), 404-
408.
11. Yusupova, N., & Mahmutaliev, R. (2023). IMPROVING RELATIONSHIP
BETWEEN CHEMISTRY AND MATHEMATICS IN FUTURE NATURAL SCIENCE
TEACHERS. Talqin va tadqiqotlar, 1(27).
