MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
77
BUXGALTERIYA HISOBINING VUJUDGA KELISHI: TARAQQIYOT
BOSQICHLARI VA ILMIY-ASOSIY MANBALARI
Soatqulov Baxtiyor
Jizzax politexnika instituti
Iqtisodiyot va menejment kafedrasi katta o‘qituvchisi
Xolmurzayev Ubaydulla
Jizzax politexnika instituti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16016213
Annotatsiya.
Mazkur maqolada buxgalteriya hisobining vujudga kelish
tarixi, uning dastlabki shakllari, rivojlanish bosqichlari va zamonaviy
buxgalteriya tizimining shakllanishi yoritib beriladi. Tarixiy jihatdan
buxgalteriya hisobi dastlab oddiy ro‘yxat yuritish ko‘rinishida mavjud bo‘lgan
bo‘lsa, keyinchalik iqtisodiy muomalalar murakkablashuvi bilan birga tizimli
shaklga ega bo‘lgan. Maqolada qadimgi Mesopotamiya, Misr, Yunoniston, Rim va
ayniqsa, XIV-XV asrlarda Italiyadagi ikkiyoqlama yozuv tamoyilining paydo
bo‘lishi muhim tarixiy bosqich sifatida ko‘rib chiqiladi. Buxgalteriya hisobi
taraqqiyoti bilan birga u iqtisodiy nazorat, menejment, moliyaviy rejalashtirish
va strategik qarorlar qabul qilishda muhim vositaga aylangan.
Kalit so‘zlar:
Buxgalteriya hisobi, tarixiy taraqqiyot, ikkiyoqlama yozuv,
iqtisodiy nazorat, hisob tizimi, moliyaviy axborot, Mesopotamiya, Italiya
maktabi.
Annotation.
This article explores the origin and development of
accounting, tracing its evolution from primitive record-keeping to the
sophisticated systems used today. Initially emerging in ancient civilizations like
Mesopotamia and Egypt as simple tallying methods, accounting gradually
evolved with the complexity of economic transactions. A particular emphasis is
placed on the emergence of double-entry bookkeeping in 14th–15th century
Italy, which marked a revolutionary stage in accounting history. The study also
highlights how accounting transitioned into a vital tool for economic control,
management decision-making, and financial planning in modern enterprises.
Key words:
Accounting, historical development, double-entry bookkeeping,
economic control, accounting system, financial information, Mesopotamia,
Italian school.
Buxgalteriya hisobi insoniyat tarixining eng qadimgi faoliyat turlaridan biri
hisoblanadi. Inson moddiy boyliklar ustidan nazoratni ta’minlash maqsadida
turli hisob yuritish usullarini qo‘llay boshlagan. Dastlab oddiy ro‘yxat shaklida
olib borilgan buxgalteriya hisobi, vaqt o‘tishi bilan iqtisodiy faoliyatlarning
murakkablashuvi natijasida tizimli va ilmiy asoslangan fan sifatida shakllandi.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
78
Buxgalteriya hisobining ilk ko‘rinishlari miloddan avvalgi IV ming yillikka,
ya’ni Mesopotamiya davriga borib taqaladi. Uruk, Shumer, Akkad kabi
davlatlarda loydan yasalgan planshetlarga oddiy ro‘yxatlar yozilgan. Qadimgi
Misrda esa g‘alla, chorva, yer maydonlari kabi resurslarning hisob-kitobi maxsus
yozuvchilar (scribes) tomonidan yuritilgan.
Antik Yunoniston va Rim imperiyalarida buxgalteriya hisobi davlat
xarajatlari, soliqlar va savdo-sotiqni tartibga solishda ishlatilgan. Biroq bu
davrlardagi hisob tizimi hali bugungi zamonaviy buxgalteriyaga xos bo‘lgan
tizimlashtirilgan tamoyillardan yiroq edi.
Buxgalteriya tarixidagi eng muhim bosqichlardan biri bu – XIV–XV asrlarda
Italiya shahar-davlatlarida ikkiyoqlama yozuv tizimining shakllanishidir. Bu usul
1494-yilda Luka Pacholi tomonidan yozilgan “Summa de Arithmetica,
Geometria, Proportioni et Proportionalità” nomli asarda ilk bor ilmiy tarzda
bayon etilgan.
Ikkiyoqlama yozuv prinsipi — har bir xo‘jalik operatsiyasi ikki tomonlama
aks ettiriladi (debet va kredit). Bu tizim hisobda aniqlik, tizimlilik va
muvozanatni ta’minladi. Aynan ushbu yondashuv buxgalteriyani ilmiy asosga
ega mustaqil fan sifatida shakllantirdi.
Sanoat inqilobidan keyin buxgalteriya hisobining ahamiyati yana-da ortdi.
Kapitalistik xo‘jalik yuritish tizimi, korporativ boshqaruv, moliyaviy hisobotlar
va audit amaliyoti rivojlandi. XX asrda esa buxgalteriya xalqaro standartlarga
asoslangan holda yuritila boshlandi. Xalqaro buxgalteriya standartlari (IFRS),
milliy
buxgalteriya
qonunchiliklari,
kompyuterlashtirilgan
dasturlar
buxgalteriyani global darajada birlashtirdi.
Buxgalteriya nafaqat amaliy faoliyat, balki nazariy jihatdan ham rivojlandi.
Bu borada nemis, fransuz, angliya, amerika maktablarining alohida hissasi bor.
Ular buxgalteriyani iqtisodiyotning boshqa tarmoqlari bilan bog‘lash, uni nazariy
tushunchalar asosida o‘rganish, modellashtirish va standartlashtirishga katta
hissa qo‘shdi.
Xulosa
. Buxgalteriya hisobi jamiyat iqtisodiy hayotining ajralmas qismiga
aylangan. Uning vujudga kelishi oddiy ehtiyojlar bilan boshlangan bo‘lsa-da,
bugungi kunda buxgalteriya strategik boshqaruv va qaror qabul qilishda muhim
vositaga aylangan. Bu fan doimiy ravishda rivojlanib borib, axborot
texnologiyalari bilan uyg‘unlashgan holda yangi bosqichga ko‘tarilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.Luka Pacholi. Summa de Arithmetica, 1494.
2.Needles B.E., Powers M. Principles of Accounting. Boston: Houghton Mifflin,
2011.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
79
3.Tuxliyev H.T., Ergashev B.A. Buxgalteriya hisobi nazariyasi. – T.: IQTISOD-
MOLIYA, 2018.
4.IFRS Foundation – www.ifrs.org
5.Accounting History Review (https://www.tandfonline.com/loi/rahr20)
