MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
133
ZAMONAVIY SOG’LOMLASHTIRISH MASHQLARI VA TO’GRI
TAOMLANISH VOSITALARI ORQALI XOTIN-QIZLARNI
SALOMATLIGINI MUSTAXKAMLASH METODIKASINI
TAKOMILLASHTIRISH.
Аbdullaeva Barno Sayfutdinovna
Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika unversiteti
professori,pedagogika fanlar doktori.
Turgʼunova Dilnura Mamanazar qizi
.
Andijon davlat pedagogika institute Taʼlim
tarbiya nazariyasi va metodikasi tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.13641970
Annotatsiya
Bugungi kunda mamlakatimizda ruhiy salomatlik muammolari yoshlar
orasida epidemiyaga aylangan.So'nggi tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, xotin-
qizlarda kam harakatlilik oqibatida jismoniy faoliyatning sustligi va ortiqcha
vazn oqibatida 50% gacha stres, tashvish va yoki depressiya bilan bog'liq
shikoyatlar bor. Maxsus jismoniy mashqlarni o’zida jamlagan xamda
tinchlantiruvchi sog’lomlashtiruvchi terapiya mashg'ulotlariga ega bo'lgan
jismoniy tarbiya mutaxasislari tomonidan tayinlangan terapiyasi, jismoniy yoki
aqliy muammolari bo'lgan bemorga xizmat ko'rsatishning xavfsiz va samarali
usulini salomatlik uchun ijobiy taraflarini ko’rib chiqishni talab qiladi.
Sog’lomlashtiruvchi jismoniy mashqlar terapiyasi, bemorga individual va
shaxsiy yondashuv bo'lib, u har qanday tibbiy rejim bilan birlashtirilishi
mumkin. Sog’lomlashtiruvchi jismoniy mashqlar to’g’ri nafas olish, ayniqsa,
ongga e'tibor qaratib, kamayib borayotgan jismoniy faoliyati sust insonlarga
taklif qiladi. Ushbu maqolada kundalik hayotda to’g’ri ovqatlanish gigienasi,
taktika usullari va jismoniy yuklamani to’g’ri berish orqali sog’lomlashtiruvchi
mashqlarning xotin-qizlar sog’ligiga ahamiyati to’g’risida so’z olib boramiz.
Kalit so’zlar:
gigiena, diabet, organizm,
oqsil, uglevod,
xolesterin.
Bugungi kunda Mamlakatimizda mahallalardagi xotin-qizlar,ularning
yoshini hisobga olgan holda turli ijtimoiy-madaniy va sog‘lomlashtirish
tadbirlari, maxsus sport musobaqalari, shuningdek, yozuvchilar, san’atkorlar,
rassomlar va boshqa ijod ahli vakillarini taklif etgan holda ijodiy kechalar tashkil
etish, xotin-qizlarni sog‘lomlashtirish, madaniyat, turizm, jismoniy tarbiya va
sport tadbirlarini tashkil etish,[1]
to’grisida chora tadbirlar o’tkazilishi
belgilangan. Jismoniy tarbiya bilan shug‘ullana boshlagach, odamning vazni
kamayishi mumkin. Bu, albatta, quvvat sarflarining ortishi, to‘planib qolgan
yog‘larning sarf bo‘lishi, tanadagi suyuqlikning terlash orqali chiqib ketishiga
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
134
bog‘liq. [2] Ayniqsa sog’lomlashtiruvchi jismoniy tarbiya xotin-qizlar
organizmini vaqtincha yo’qolgan funksional imkoniyatlarini tiklashga yordam
beradi. [3]
Jismoniy
mashg’ulotlar
va
sog’lomlashtiruvchi
jismoniy
mashqlarning xotin-qizlar organizmidagi ro’li.
Jismoniy mashqlar jismoniy,
aqliy va hissiy salomatlikni o'z ichiga olgan tana uchun keng ko'lamli foyda
keltiradi. Bu yerda ko'plab afzalliklarni batafsil ko'rib chiqamiz: Yurak-qon tomir
salomatligi,yurak faoliyatini yaxshilaydi,qon aylanishini yaxshilash va yurakdagi
ish yukini kamaytirish orqali sog'lom qon bosimi darajasini saqlashga yordam
beradi,yurak xastaliklari xavfini kamaytiradi. Muntazam jismoniy faoliyat
xolesterin darajasini yaxshilash va yallig'lanishni kamaytirish orqali yurak
xastaliklari rivojlanish xavfini kamaytiradi. Muskul-skelet tizimining
salomatligi.Mushaklar kuchini rivojlantiradi, bu umumiy tana funksiyasi va
barqarorligini qo'llab-quvvatlaydi. Suyak zichligini oshiradi, yugurish va
qarshilik mashqlari kabi og'irlikni ko'taruvchi mashqlar suyak zichligini saqlash
va yaxshilashga yordam beradi. Suyaklar mo'rtlik sinishi xavfi ortishi bilan
bog'liq.[4]
Moslashuvchanlik va bo'g'imlarning sog'lig'ini yaxshilaydi.
Moslashuvchanlik mashqlari harakat oralig'ini oshiradi va jarohatlar va
bo'g'imlardagi og'riqlar xavfini kamaytiradi. Metabolik salomatlik og'irlikni
boshqarishda yordam beradi, muntazam jismoniy mashqlar vaznni nazorat
qilish va tana yog'ini kamaytirish uchun zarur bo'lgan kaloriyalarni yoqotishga
yordam beradi.Qon shakar darajasini tartibga soladi, 2-toifa diabet xavfini
kamaytiradi. Metabolizmni kuchaytiradi: Jismoniy mashqlar metabolizm
tezligini oshiradi, hatto dam olishda ham tanaga kaloriyalarni samaraliroq
yoqishga yordam beradi. Ruhiy salomatlik, stres va xavotirni kamaytiradi,
jismoniy faollik kayfiyatni yaxshilaydigan, stres va xavotirni kamaytiradigan
endorfinlar
va
boshqa
kimyoviy
moddalar
ishlab
chiqarishni
rag'batlantiradi.Uyqu sifatini yaxshilaydi, jismoniy faoliyat bilan shug'ullanish
uyqu sifati va davomiyligini yaxshilaydi.O'z-o'zini hurmat qilishni oshiradi,
sog’lomlashtiruvchi mashqlar bajarish, maqsadlariga erishish va jismoniy
yaxshilanishlarni boshdan kechirish o'z-o'zini hurmat qilish tuyg’usini oshiradi.
Immunitet reaksiyasini kuchaytiradi, o'rtacha, muntazam mashqlar immunitet
tizimining infeksiyalar va kasalliklarga qarshi kurashish qobiliyatini oshirishni
ko'rsatadi. Ovqat hazm qilish tizimi salomatligi, ovqat hazm qilish funksiyasini
yaxshilaydi. Muntazam jismoniy faollilik sog'lom hazm bo'lishiga yordam beradi
va ovqat hazm qilish traktini rag'batlantirish orqali ich qotishini oldini olishga
yordam beradi.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
135
Ratsional ovqatlanishning xotin-qizlar organizmi uchun tavsiya
usullari:
Har bir taomga sabzavot yoki mevalarni qo‘shish
.Ovqatlanish
ratsioningizga sabzavot yoki mevalarni qo‘shing. Bu juda oddiy va shu bilan
birga samarali qoida. Masalan, nonushtada iste’mol qilmoqchi bo‘lgan
bo‘tqangizga yoki tvorogga mevalarni, tushlik uchun ratsioningizga sabzavotli
salatni qo‘shing, keyin quritilgan mevalar yoki yong‘oqlar qo‘shilgan yegulik
iste’mol qiling, kechki ovqat uchun esa, boshqa narsalar qatori tayyorlang.
“Tarelka” usulidan foydalanish
. Bu usulni kuniga kamida bir yoki ikki
marta bajarishga harakat qiling. Tarelkaning 1 dan ikki qismini sabzavot yoki
meva, 1 dan to‘rt qismini protein va murakkab uglevodlar bilan to‘ldiring. Bu
oqsil, yog‘, uglevod muvozanatini saqlaydi va porsiya hajmi ham kichikroq
bo‘ladi.
80 ga 20 qoidasiga rioya qilish
. Parhezingizning 80 foizi
sog‘lomlashtiruvchi mahsulotlardan iborat bo‘lsin. Bu qismda sabzavotlar,
mevalar, oqsillar, donlar, o‘simlik moylari mavjud bo‘lgani ma’qul. Qolgan 20
foizini sevimli (to‘g‘ri ovqatlanishga zid bo‘lsa ham) mahsulotlaringizga
qoldiring.
Ko‘katlarni iste’mol qilish
. Hech bo‘lmaganda bitta asosiy taomga
qo‘shimcha ravishda salat yoki sabzavotlar iste’mol qiling. Ko‘proq klechatkalar
ovqat hazm qilish jarayonini yaxshilaydi va ovqatdan keyin to‘qroq tutishga
yordam beradi.
Bemahal ovqatlanishdan saqlanish
. Doimiy ravishda muzlatgichdan
biror narsa olish, har ikki soatda pechenye bilan ishda choy ichish va ovqat
tayyorlash paytida ovqatlanish — iloji boricha bu ishlarni qilmagan ma’qul.
Iste’mol qilmoqchi bo‘lgan mahsulotlaringizni aniqlab oling, iloji boricha rejadan
chetga chiqmaslikka harakat qiling, faqatgina birgina holatda, juda och
bo‘lsangiz qo‘shimcha nimadir yeyishingiz mumkin.
Qandli ichimliklarni ichishni kamaytirish.
Ratsioningizga ko‘proq suv
va shakarsiz ichimliklarni kiriting, ular ancha kaloriyalarni tejaydi. Suyuqliklar
yuqori kaloriyaga ega emas, deb qaraladi, ammo bu to‘g‘ri fikr emas. Zamonaviy
coca-cola, fanta, energetic suvlardan tiyilish lozim.
Xulosa
Ma’lumli ortiqcha vazn bilan aziyat chekayotgan ayollar salbiy oqibatlari juda
ko’p va yurak-qon tomir kasalliklari, 2-toifa diabet kabi kasalliklar, ma'lum
saraton va tayanch-harakat a'zolarining kasalliklari, [5] va boshqa turli
kasalliklarga olib keladi. Muntazam jismoniy mashqlar ko'pincha sog'lom
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
136
ovqatlanish tartibini va umumiy turmush tarzini o'zgartirishni rag'batlantiradi.
Uzoq umr ko'rish va hayot sifatini yaxshilash ayollarni sog’lom turmush tarzida
sog’lomlashtiruvchi jismoniy tarbiya va ratsional ovqatlanish tavsiyalarining
ro’li katta. Sog’lom turmush tarzi hayot davomiyligini oshiradi. Tadqiqotlar
shuni ko'rsatadiki, muntazam jismoniy mashqlar erta o'lim xavfini kamaytiradi,
uzoq va sog'lom hayotga hissa qo'shadi. Xar bir mashq qilish tizimining albatta
foydasi xam zarari xam bo’lishi muqarar. [6]
Shunday ekan xotin-qizlarda
sog’lomlashtiruvchi jismoniy tarbiya mashg’ulotlaridan foydalanishda
mutaxasisga murojat qilishini xam aytib o’tish joiz.
Adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Oila va xotin-qizlar davlat
qo‘mitasi faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida” 2022-yil 1-martdagi PQ-146-son
qarori.
2.
“Jismoniy tarbiya” Ò. S. USMONXO‘JAYEV, S. G. ARZUMANOV, S. Ò.
USMONXO‘JAYEV Toshkent.2017-yil. 6-b
3.
“Jismoniy tarbiya nazariyasi va uslubiyoti” T.S.Usmonxo’jayev
Toshkent.2008-yil. 20-b
4.
Sellmeyer DE, Civitelli R, Hofbauer LC, Khosla S, Lecka-Czernik B, Schwartz
AV. Skeletal metabolism, fracture risk, and fracture outcomes in type 1 and type
2 diabetes. Diabetes 2016;65(7):1757–66.
5.
7. Biswas T, et al. Prevalence of multiple non-communicable diseases risk
factors among adolescents in 140 countries: a population-based study.
EclinicalMedicine. 2022;52, 101591.
6.
“Atletik gimnatika” U. Valixonov Toshkent-2016 y. 7-b
