MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
160
BANKLARDA AHOLI OMONATLARI JOZIBADORLIGINI
OSHIRISHDAGI MUAMMOLAR
Xakimov Zohid Norbo‘tayevich
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti mustaqil izlanuvchisi
z.khakimov@tsue.uz
https://doi.org/10.5281/zenodo.14192094
Aholi uchun mavjud bo‘lgan omonat turlari va ularning jozibadorligini
oshirish strategiyasi bank muassasalarining moliyaviy barqarorligi va o‘sishi
uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Har xil depozit turlari har xil ehtiyoj va
imtiyozlarga javob beradi, shu bilan birga ularning jozibadorligini oshirish
strategiyalari banklarga ko‘proq mijozlarni jalb qilishga yordam beradi. Ushbu
javob depozit turlari va ularning jozibadorligini oshirish strategiyalari haqida
keng qamrovli ma'lumot berish uchun bir nechta tadqiqotlardan olingan fikrlarni
sintez qiladi.
Muddatli depozitlar banklar uchun barqaror resurs va muddatli
investitsiyalar bo‘lib, ularda mablag‘lar ma’lum muddatga bloklanadi va
jamg‘arma hisobvaraqlariga nisbatan yuqori foiz stavkalarini taklif qiladi. Ular
bashoratliligi va xavfsizligi tufayli mashhurdir [1, 2].
Jamg‘arma hisobvaraqlari likvidlik va moslashuvchanlikni taklif qiladi, bu
esa omonatchilarga kerak bo‘lganda pul mablag‘larini olish imkonini beradi. Ular
odatda pastroq foiz stavkalarini taklif qiladilar, ammo foydalanish imkoniyati
uchun afzal ko‘riladi [3].
Valyutaga asoslangan depozitlar turli valyutalarda saqlanishi mumkin, bu
valyuta o‘zgarishidan himoyalanishni istaganlar uchun imkoniyatlarni taqdim
etadi. Bu, ayniqsa, o‘zgaruvchan mahalliy valyutalarga ega bo‘lgan mintaqalarda
to‘g‘ri keladi [2].
Jozibadorlikni oshirishda raqobatbardosh foiz stavkalarini taklif qilish
depozitlarni jalb qilishning asosiy usuli hisoblanadi. Banklar omonatchilarni
qiziqtirishi uchun bozor sharoitlariga qarab stavkalarni o‘zgartirishi mumkin [4].
Banklar o‘zlarining depozit mahsulotlarining afzalliklarini ta’kidlash uchun
marketing strategiyalarini amalga oshirishlari mumkin. Bunga yangi va mavjud
mijozlarni rag‘batlantirish uchun maxsus takliflar, bonuslar yoki sodiqlik
dasturlari kiradi [5]. Mijozlar bilan aloqalarni boshqarish (CRM)
shaxsiylashtirilgan xizmatlar va qo‘llab-quvvatlash orqali mijozlar bilan
mustahkam aloqalarni o‘rnatish ishonch va sodiqlikni kuchaytirib, depozit
mahsulotlarini yanada jozibador qiladi [5].
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
161
Ta’lim va moslashtirilgan mahsulotlar orqali moliyaviy faol bo‘lmagan
aholini jalb qilish mijozlar bazasini kengaytirishi mumkin. Kredit uyushmalari va
notijorat depozit institutlari ushbu strategiyada rol o‘ynashi mumkin [6].
Xavfsiz va qulay bank tajribasi uchun ilg‘or IT-ramkalarni joriy etish
texnologiyadan xabardor mijozlarni jalb qilishi mumkin. Bunga mobil banking
ilovalari va depozit xizmatlariga qulay foydalanish uchun onlayn platformalar
kiradi [5].
Ushbu tezis yozishda muammoni o‘rganishga tizimli yondashuvdan
foydalangan holda ma’lumotlarni tizimli tahlil qilish uchun iqtisodiy tadqiqot
usullari qo‘llanildi.
Tadqiqotning uslubiy asosini rasmiy mantiq, statistik va qiyosiy tahlil
usullari, tizimlashtirish, tasniflash va harakatni baholash, guruhlash, qiyosiy
metod va mazmun tahlili, grafik talqin usullari va boshqalar tashkil etadi.
Tijorat banklarining kredit resurslarini shakllantirishda depozitlar asosiy
o‘rin egallaydi. Ularning asosiysi talab olinadigan depozitlarga, muddatli hamda
jamg‘arma depozitlariga bo‘linadi.
Talab qilib olinadigan depozitlar joriy hisobvaraqlardan omonatchilarning
birinchi talablari bilan olinadi. Joriy hisob-varaqning egasi bankdan chek
daftarchasini oladi. Bunda u pul olish bilan birga iqtisodiy munosabat vakillari
bo‘lgan korxona, tashkilot, muassasalar bilan ham hisob-kitob operatsiyalarini
olib borishi mumkin.
Muddatli omonatlar – mijoz tomonidan bankka ma’lum muddatga
qo‘yiladigan qo‘yilmalar bo‘lib, ular orqali mijozlarga bank tomonidan yuqori
foizlar to‘lanadi. Bunda foiz stavkalari qo‘yilmaning muddati va miqdoriga bog‘liq
bo‘ladi.
Muddatli qo‘yilmalarning turlaridan biri, bu mablag‘larni jalb qilishning aniq
qayd etilgan vaqtga mo‘ljallangan depozit sertifikatlar hisoblanadi. Ularni
muomalaga 1961 yili birinchi bo‘lib «First National Citi Bank» kiritgan. Hisob
egalariga ular-ning nomlari yozilgan, to‘lash muddati va foiz darajasi ko‘rsatilgan
maxsus guvohnomalar beriladi.
Hozirgi vaqtda tijorat banklari bo‘sh pul mablag‘larini jalb qilishda depozit
sertifikatlaridan foydalanmoqda. Sertifikatda ko‘rsatilgan qo‘yilma muddati
tugagandan so‘ng, uning egasi qo‘yilma miqdorini va kelishilgan foizlarni olish
huquqiga ega bo‘ladi.
Tijorat banklari depozit operatsiyalarni “O‘zbekiston Respublikasi
banklarida depozit operatsiyalarini amalga oshirish tartibi to‘g‘risida»gi
yo‘riqnoma asosida amalga oshiradi. (O‘zbekiston Respublikasi Markazly banki
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
162
Boshqaruvining 2015-yil 22-iyuldagi 19/11-son qarori bilan tasdiqlangan). Talab
qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar bilan operatsiyalalni amalga oshirishda
tijorat banklari jismoniy va yuridik shaxslarga tegishli hisobvaraqlarni
(pacчетный счет) ochadi. Jismoniy va yuridik shaxslar tijorat banklaridan ushbu
hisobvaraqlardagi mablag‘lar naqd va naqdsiz ko‘rinishda talab qilishi mumkin.
Bank mijozlar tomonidan talab qilingan to‘liq va muddatida qaytarishi zarur.
