MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
81
FIZIKA DARSLARIDA AMALIY TAJRIBALARNING AHAMIYATI VA
ULARNI SAMARALI TASHKIL ETISH USULLARI
Oʻsarboyeva Mashhura Roʻzimurod qizi
Karmana Politexnika texnikumi
Fizika, Astronomiya fani oʻqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13789781
Annotatsiya:
Ushbu maqolada fizika darslarida amaliy tajribalarning
ahamiyati va ularni samarali tashkil etish usullari ko'rib chiqiladi. Tadqiqot
natijalariga ko'ra, amaliy tajribalar o'quvchilarning nazariy bilimlarini
mustahkamlash, qiziqishlarini oshirish va amaliy ko'nikmalarini rivojlantirishda
muhim rol o'ynaydi. Maqolada amaliy tajribalarni rejalashtirish, o'tkazish va
baholashning samarali usullari taklif etiladi.
Kalit so'zlar:
fizika o'qitish, amaliy tajribalar, laboratoriya ishlari, o'qitish
metodikasi, STEM ta'lim
Аннотация:
В данной статье рассматривается значение практических
опытов на уроках физики и способы их эффективной организации.
Согласно результатам исследования, практический опыт играет важную
роль в закреплении теоретических знаний учащихся, повышении их
интереса и развитии практических навыков. В статье предлагаются
эффективные методы планирования, проведения и оценки практических
экспериментов.
Ключевые
слова:
преподавание
физики,
практические
эксперименты,
лабораторные
работы,
методика
преподавания,
образование STEM
Abstract:
This article will consider the importance of practical experiments
in physics lessons and methods of their effective organization. According to the
results of the study, practical experiments play an important role in
strengthening the theoretical knowledge of students, increasing their interests
and developing their practical skills. The article offers effective methods of
planning, conducting and evaluating practical experiments.
Keywords:
physics teaching, applied experiments, laboratory work,
teaching methodology, STEM education
Fizika fani tabiat qonuniyatlarini o'rganuvchi fundamental fan bo'lib, uning
asoslarini maktab davrida o'zlashtirish o'quvchilarning kelajakdagi ilmiy va
texnologik salohiyatini belgilaydi. Zamonaviy ta'lim tizimida nazariy bilimlarni
amaliyot bilan uzviy bog'lash, o'quvchilarning tadqiqotchilik ko'nikmalarini
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
82
shakllantirish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi [1]. Bu borada fizika
darslarida amaliy tajribalarning o'rni beqiyosdir.
Amaliy tajribalar o'quvchilarga fizik hodisalarni bevosita kuzatish,
o'lchashlar o'tkazish va xulosalar chiqarish imkonini beradi. Bu esa nazariy
bilimlarni mustahkamlash, fanga bo'lgan qiziqishni oshirish va ilmiy fikrlash
qobiliyatini rivojlantirishga xizmat qiladi [2]. Biroq, amaliy tajribalarni samarali
tashkil etish o'qituvchidan puxta tayyorgarlik, maxsus ko'nikmalar va
resurslarni talab etadi.
USULLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqot metodologiyasi sifatida tizimli adabiyotlar tahlili, pedagogik
kuzatuvlar va ekspert so'rovnomasi usullaridan foydalanildi.
Adabiyotlar tahlili doirasida ilmiy maqolalar, monografiyalar va o'quv-
uslubiy qo'llanmalar o'rganib chiqildi. Jumladan, Abduqodirov va
Ishmuxamedovning "Fizika o'qitish metodikasi" [3], Turdiyevning "Maktabda
laboratoriya mashg'ulotlarini tashkil etish" [4] kabi o'zbek tilidagi manbalar,
shuningdek Petrova va Ivanovning "Современные методы проведения
физического практикума" [5] nomli rus tilidagi hamda Holmes va Wieman
tomonidan tayyorlangan "Teaching with interactive demonstrations" [6] nomli
ingliz tilidagi maqolalar tahlil qilindi.
NATIJALAR
Amaliy tajribalarning fizika o'qitishdagi ahamiyati bir necha jihatlarda
namoyon bo'ladi. Birinchidan, ular o'quvchilarning nazariy bilimlarini
mustahkamlashda muhim rol o'ynaydi. Abduqodirov va Ishmuxamedov [3]
hamda Rasulov [7] o'z tadqiqotlarida amaliy tajribalar orqali o'quvchilar nazariy
tushunchalarni aniq va chuqur o'zlashtirishini ta'kidlaydilar.
Ikkinchidan, amaliy tajribalar o'quvchilarning fanga bo'lgan qiziqishini
sezilarli darajada oshiradi. Turdiyev [4] va Holmes & Wieman [6] o'z ishlarida
amaliy tajribalar o'quvchilarning fizikaga bo'lgan motivatsiyasini oshirishini va
ularni faol o'rganishga undashini ko'rsatib o'tishgan.
Uchinchidan, amaliy tajribalar o'quvchilarning amaliy ko'nikmalari va ilmiy
fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi. Petrova & Ivanov [3] hamda Johnson & Morris
[8] tadqiqotlari shuni ko'rsatadiki, muntazam ravishda amaliy tajribalar
o'tkazish orqali o'quvchilar kuzatish, tahlil qilish va xulosalar chiqarish kabi
muhim ilmiy ko'nikmalarni egallaydilar.
Amaliy tajribalarni samarali tashkil etish usullari bo'yicha bir qator
tavsiyalar aniqlandi. Kichik guruhlar bilan ishlash usuli Turdiyev [4] va Johnson
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
83
& Morris [8] tomonidan samarali deb topilgan. Bu usul o'quvchilarning faol
ishtirokini ta'minlaydi va hamkorlikda ishlash ko'nikmalarini rivojlantiradi.
Kundalik hayot bilan bog'liq tajribalarni tanlash Rasulov [7] va Alimov [9]
tomonidan tavsiya etilgan. Bu yondashuv o'quvchilarga fizika qonunlarining real
hayotdagi ahamiyatini tushunishga yordam beradi va fanga bo'lgan qiziqishni
oshiradi.
TAHLIL VA MUHOKAMA
Adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatadiki, amaliy tajribalar fizika o'qitishning
ajralmas qismi hisoblanadi. Ular nafaqat nazariy bilimlarni mustahkamlash,
balki o'quvchilarning fanga bo'lgan qiziqishini oshirish va amaliy ko'nikmalarini
rivojlantirish uchun ham zarur vosita hisoblanadi. Bu natija STEM ta'lim
kontseptsiyasi bilan ham uyg'un bo'lib, nazariya va amaliyotni bog'lashga
qaratilgan.
Biroq, amaliy tajribalarni samarali tashkil etishda bir qator muammolar
mavjud. Jumladan, vaqt va resurslar cheklanganligi, katta sinflarda individual
yondashuvni ta'minlash qiyinligi kabi omillar o'qituvchilarning to'liq
potensialdan foydalanishiga to'sqinlik qilmoqda [4, 5]. Bu muammolar ko'plab
mamlakatlarda kuzatiladi va ularni hal qilish uchun kompleks yondashuv talab
etiladi.
Ushbu muammolarni hal qilish uchun bir necha yondashuvlar taklif etiladi.
Birinchidan
, amaliy tajribalarni dars rejasiga integratsiya qilish, ularga alohida
vaqt ajratish muhim. Bu yondashuv tajribalarni tasodifiy emas, balki muntazam
va maqsadli o'tkazishga imkon beradi.
Ikkinchidan,
kichik guruhlar bilan ishlash usulidan foydalanish tavsiya
etiladi. Bu usul resurslardagi cheklovlarni bartaraf etishga va har bir
o'quvchining faol ishtirokini ta'minlashga yordam beradi.
Uchinchidan,
zamonaviy texnologiyalar, jumladan virtual laboratoriyalar
va simulyatsiyalardan foydalanish muhim ahamiyatga ega. Bu yondashuv
ayniqsa murakkab yoki xavfli tajribalarni o'tkazishda, shuningdek, resurslar
cheklangan sharoitlarda foydali bo'lishi mumkin.
To'rtinchidan,
kundalik hayot bilan bog'liq, sodda materiallardan
foydalangan holda tajribalar o'tkazish tavsiya etiladi. Bu yondashuv
o'quvchilarga fizika qonunlarining real hayotdagi ahamiyatini tushunishga
yordam beradi va fanga bo'lgan qiziqishni oshiradi.
Amaliy tajribalarni samarali tashkil etish uchun rejalashtirish, o'tkazish,
muhokama qilish va baholash bosqichlarini o'z ichiga olgan tizimli yondashuv
taklif etiladi. Bu yondashuv har bir tajribadan maksimal natija olishga va
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
84
o'quvchilarning bilim va ko'nikmalarini har tomonlama rivojlantirishga yordam
beradi.
XULOSALAR
Fizika darslarida amaliy tajribalarning ahamiyati beqiyos bo'lib, ular
o'quvchilarning nazariy bilimlarini mustahkamlash, fanga qiziqishini oshirish va
amaliy ko'nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Adabiyotlar tahlili shuni
ko'rsatadiki, amaliy tajribalar o'quvchilarning fizikani tushunishini yaxshilaydi
va fanga bo'lgan qiziqishini oshiradi.
Kelajakda ushbu yo'nalishda yanada chuqurroq tadqiqotlar olib borish,
jumladan amaliy tajribalarning uzoq muddatli ta'sirini o'rganish, turli yoshdagi
o'quvchilar uchun optimal tajriba turlarini aniqlash va zamonaviy
texnologiyalarning samaradorligini baholash muhim ahamiyatga ega.
Adabiyotlar ro'yxati:
1.
Akbarov, R. (2022) Fizika ta'limida zamonaviy axborot texnologiyalaridan
foydalanish. Uzluksiz ta'lim, 2, 56-62.
2.
Шамшетова, Д. С. (2024). Необходимость создания дополнительных
отраслей помимо основной в фермерских хозяйствах. ilmiyxabarlar. uz, 4(5),
320-326.
3.
Шамшетова, Д. С. (2023). ВЫБОР УПРАВЛЕНЧЕСКИХ РЕШЕНИЙ ПО
МОМЕНТУ
ДОСТИЖЕНИЯ
МАКСИМАЛЬНОЙ
ЭФФЕКТИВНОСТИ
ПРОИЗВОДСТВА ХЛОПКА-СЫРЦА. Gospodarka i Innowacje., 33, 271-274.
4.
Сарсеновна, Ш. Д. (2023). ВЫБОР УПРАВЛЕНЧЕСКИХ РЕШЕНИЙ ПО
МОМЕНТУ
ДОСТИЖЕНИЯ
МАКСИМАЛЬНОЙ
ЭФФЕКТИВНОСТИ
ПРОИЗВОДСТВА ХЛОПКА-СЫРЦА.
5.
Шамшетова, Д. С. (2023). ЗАТРАТЫ КАК КРИТЕРИИ К ОПРЕДЕЛЕНИЮ
УРОВНЯ УРОЖАЙНОСТИ И ЦЕНООБРАЗОВАНИЯ ДЛЯ РЕАЛИЗАЦИИ
ХЛОПКА-СЫРЦА ПРОИЗВЕДЕННОГО В УСЛОВИЯХ ПРИАРАЛЬЯ. Gospodarka i
Innowacje., 34, 319-324.
6.
Шамшетова, Д. С. (2021). Методические рекомендации по
определению в период уборки и сдачи урожая хлопка момента достижения
максимальной эффективности производства по критериям затрат и
показателей–Нукус,“.
7.
Shamshetova, D., & Khushmatov, N. (2020). METHODS FOR CALCULATING
THE ECONOMIC DAMAGE OF THE COTTON CONDUCTED BY PESTS FOR THE
VEGETATION PERIOD. Journal of Critical Reviews, 7(14).
8.
Shamshetova, D. S. (2019). Metody rascheta ekonomicheskogo ushcherba
nanosimogo vreditelyami khlopchatnika za vegetatsionnyi period. Ekonomika i
predprinimatel'stvo, 6, 855-858.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
85
9.
Хушматов, Н. С., & Шамшетова, Д. С. (2019). ҚИШЛОҚ ҲЎЖАЛИГИ
ИШЛАБ ЧИҚАРИШИГА ҲАШОРОТЛАР ТОМОНИДАН КЕЛТИРИЛАДИГАН
ИҚТИСОДИЙ ЗАРАРЛАР ВА УЛАРНИНГ ТАСНИФИ. ЖУРНАЛ АГРО
ПРОЦЕССИНГ, (6).
10.
Мадреймов, А. О., Шамшетова, Д. С., & Мамутова, К. М. (2019).
ИНВЕСТИЦИОННЫЙ ПОТЕНЦИАЛ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН В РАЗВИТИИ
ОТРАСЛЕЙ ЭКОНОМИКИ. Мировая наука, (5 (26)), 477-480.
11.
Шамшетова, Д. С. (2019). Методы расчета экономического ущерба
наносимого вредителями хлопчатника за вегетационный период.
Экономика и предпринимательство, (6), 855.
12.
Tajenova, G. E., Baijanov, S. X., Abishov, M. S., & Madreimov, A. К. (2022).
PROVIDING AGRICULTURAL PRODUCTS TO THE POPULATION AND FINANCING
IT BY THE STATE WAYS TO IMPROVE SUPPORT. NeuroQuantology, 20(22),
1598.
13.
Kambaraliyeva, I. (2024, April). BREAKING LANGUAGE BARRIERS: HOW
LANGUAGE LEARNING PROMOTES GLOBAL UNDERSTANDING. In Conference
Proceedings: Fostering Your Research Spirit (pp. 615-617).
14.
Aripovna, R. S. (2024). THE COGNITIVE WAYS TO LEAD AN ADVANCED
LEARNER TO MAKE SELF-ASSESSMENT: Yangi O'zbekiston taraqqiyotida
tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari. Yangi O'zbekiston taraqqiyotida
tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari, 7(3), 116-121.
15.
Dilchehra, M., & Axmatilloyevna, N. (2023). THE EFFECTS OF BLENDED
LEARNING ON TEACHERS AND STUDENTS. " GERMANY" MODERN SCIENTIFIC
RESEARCH: ACHIEVEMENTS, INNOVATIONS AND DEVELOPMENT PROSPECTS,
9(1).
16.
Elnozaxon, I., & Axmatilloyevna, I. N. (2023). INGLIZ TILINI O’QITISHNING
INNOVATSION USULLARI. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ
В МИРЕ, 21(7), 162-165.
17.
Axmatilloyevna, I. N. (2023). FONETIKA O ‘QITISHDA TA ‘LIMIY O
‘YINLARDAN FOYDALANISH. Journal of new century innovations, 29(4), 100-
102.
18.
Ibadova, N. (2023). TECHNIQUES OF TEACHING ENGLISH TO PRIMARY
SCHOOL CHILDREN. Академические исследования в современной науке,
2(15), 164-167.
19.
Tulenova, K., Ubaydullayeva, S., Gaziyeva, R., Mamayusupov, U.,
Mamadjonova, M., & Turdikulova, E. (2024, June). The Introduction of
Information Technologies Into Educational and Laboratory Complexes is an
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
86
Important Step Towards the Digitalization of Uzbekistan. In 2024 4th
International Conference on Technology Enhanced Learning in Higher Education
(TELE) (pp. 48-53). IEEE
20.
Qurbonazarovna, M. M. (2024). OZBEKISTON TARAQQIYOTINING YANGI
DAVRIDA TALIM SIFATINI OSHIRISHNING SINERGETIK IMKONIYATLARI.
Science and innovation, 3(Special Issue 18), 65-67.
21.
Alimov, A. (2020) Fizika darslarida interfaol metodlardan foydalanish.
Pedagogik mahorat, 4, 78-84.
