MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
27
SANOAT SOHASIDAGI LOYIHALARDA ATROF-MUHIT
MUHOFAZASINI TA`MINLASH YONDASHUVLARI BO`YICHA
XORIJIY TAJRIBANING QIYOSIY TAHLILI
Nomozov Akbar Shoqulovich
Bank molya akademiyasi magistiranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.13751441
O’zbekistonda
demokratik
jamiyat
qurish
insonning
tabiatga
munosabatini o’zgartirishni, ekologik manfaatlarni iqtisodiyijtimoiy manfaatlar
bilan tenglashtirishni, insonning tabiatga nisbatan mas’uliyatini oshirishni talab
etadi. Respublikada mustaqillik yillarida ekologik – iqtisodiy tadbirlar tizimini
amalga oshirishga muhim ahamiyat berilmoqda. Bu tizim amalga oshirayotgan
iqtisodiy islohotlarning ajralmas tarkibiy qismi bo’lishi zarur. SHu sababdan
tabiatdan foydalanish va uni muhofaza qilishning ilmiy asoslangan iqtisodiy
mexanizmiga ega bo’lish va uni xo’jalik amaliyotida samarali qo’llash g’oyat
muhimdir. Zamonaviy mutaxassislar, birinchi navbatda iqtisodchilar tabiiy–
ekologik fikrlashga ega bo’lishlari, o’z faoliyatlarida tabiatdan oqilona
foydalanish va muhofaza qilish uslublarini qo’llab tabiatga zararli ta’sir
ko’rsatishning oldini olishlari, ekologik bexatar qaror qabul qilishlari lozim.
Iqtisodchilar va zamonaviy ishlab chiqarishning boshqa malakali mutaxassislar
o’zlarining har bir professional harakatlarini ekologik baholashlari kerak.
O’zbekistonda atrof muhitni muhofaza qilish milliy harakat rejasi va tabiiy
resurslardan oqilona foydalanish va tabiat muhofazasi bo’yicha mo’ljallangan
Davlat dasturi amalga oshirilayotgan hozirgi paytda bunday olib borilayotgan
bunday tadqiqotlarga talab katta. O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi
Konunchilik palatasining Ekologiya va atrof-muxitni muxofaza kilish masalalari
kumitasi, TMK davlat kumitasi va Ekoxarakat tomonidan o`tkazilgan bir qator
davra suxbatlari.1 O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning
«O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: havfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va
taraqqiyot kafolatlari» asarida yer zahiralarining cheklanganligi va sifat
tarkibining pastligi bilan bog’liq havf to’xtovsiz ortib borayotganligi, ayni vaqtda
yer ulkan boylik bo’libgina qolmay, balki mamlakatimizning kelajagini belgilab
beruvchi omil ekanligi, shuning uchun ham yerlarni muhofaza qilish, ulardan
o’ta samaradorlik bilan va oqilona foydalanishni yo’lga qo’yish zamonamizning
eng dolzarb masalasi ekanligi alohida ta’kidlab o’tilgan. Ekologik xavfsizlikni
ta’minlash, tabiiy resurslardan samarali foydalanish, hududlarning tabiiy resurs
salohiyatini keng miqyosda o’rganish va ularning imkoniyatlaridan majmuali,
ilmiy asoslangan tarzda foydalanish mamlakatimiz oldida turgan dolzarb
masalalardandir.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
28
Xozirgi davrga kelib ekologik nobarqarorlik o’choqlari deyarli barcha
viloyatlarda mavjud. Yuqori ekologik nobarqarorlik asosan lokal tusga ega.
Qoraqalpog’iston Respublikasi, Xorazm, Farg’ona va Navoiy viloyatlari eng
noxush hududlar hisoblanadi. Atrof muhit muammolariga orasi O’zbekiston
hududlari uchun quyidagilar katta ahamiyatga ega:
-atmosfera havosining ifloslanishi; · suv resurslarining ifloslanishi va chuchuk
suv yetishmasligi;
-aholining toza ichimlik suvi bilan yetarlicha ta’minlanmaganligi;
-tuproq sho’rlanishi va tanazzulga uchrashi; · qattiq chiqindilar shu jumladan,
zaharli sanoat chiqindilarining to’planishi; · oziq-ovqat mahsulotlari ifloslanishi;
-turlar xilma-xilligi majmualarining biologik mahsuldorligini pasayishi va
qisqarishi.
Ta'kidlash joizki, taqdim etilgan O‘zbekiston Respublikasining Atrof-muhit
holati to‘g‘risidagi Milliy ma'ruza ekologiya sohasida o‘ta muhim va yuqori
talabga ega bo‘lgan axborot resursi sanalib, u o‘n yildan ortiq vaqt mobaynida
chop etilmagan bo‘shliqni to‘ldirishga qaratilgan. Ma'ruza keng jamoatchilik
uchun ham, qaror qabul qiluvchilar va faoliyatning turli sohalaridagi
mutaxassislar uchun ham dolzarbdir. Hech kimga sir emaski, har bir nooqilona
faoliyat muqarrar ravishda har qanday davlatning ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanishining asosi bo‘lgan tabiiy muhit ob'ektlari va ularning holatiga ta'sir
qo‘rsatmay qolmaydi. Ekologik siyosat yangi O‘zbekistonning kun tartibida
muhim o‘rin tutadi. Vazirlik faoliyatini takomillashtirish, ekologiya va atrof-
muhitni muhofaza qilish sohasini transformatsiya qilish choratadbirlari, iqlim
o‘zgarishi va uning oqibatlariga qarshi kurashish bo‘yicha harakatlar,
daraxtlarning kesilishiga moratoriy, toza «yashil» energiyani joriy etish, qattiq
maishiy chiqindilarni boshqarish, «yashil» transport infratuzilmasini
rivojlantirish, muhofaza etiladigan tabiiy hududlar tarmog‘ini kengaytirish,
ekotizimlarni tiklash va bioxilma-xillikni saqlash, cho‘llanish va qurg‘oqchilikka
qarshi kurashish, ekologik qonunchilikni xalqaro standartlar asosida
unifikatsiya qilish, sohaga zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy etish chora-
tadbirlari ijobiy tendentsiyalarni namoyon etmoqda. Davlatimiz rahbari Shavkat
Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan «Yashil Makon» tashabbusi chinakam
umummilliy loyihaga aylanib ulgurdi.
O‘zbekiston aholisi hamda iqtisodiyotining sezilarli ravishda o‘sishi
ijtimoiy-iqtisodiy va ekologik o‘zgarishlarning asosiy harakatlantiruvchi
kuchlaridan biri hisoblanadi. Shuningdek, rivojlanayotgan energetika
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
29
infratuzilmasi o‘sib borayotgan aholi soni, sanoatlashtirish va urbanizatsiya
sur’atlaridan ortda qolmoqda.
• Qishloq xo‘jaligida, shuningdek sanoatda (paxta, to‘qimachilik, yengil
sanoat, oziqovqat, kimyo, metallurgiya sanoatlari va h.k.lar) o‘rtacha yillik suv
iste’moli
yuqoriligicha
qolmoqda,
qurg‘oqchilikning
davomiyligi
va
chastotasining ortishiga olib keluvchi suv tanqisligi esa iqlim o‘zgarishi tufayli
kuchayib bormoqda. Aholining o‘sishi yuqori sifatli ichimlik suviga bo‘lgan
talabning oshishiga olib kelishi kutilmoqda. Suv havzalarining ifloslanishi (yer
usti va osti) oqova suvlarni tozalash inshootlarining samarasiz ishlashi
natijasida yuzaga keladi. Bunda, asosiy ifloslantiruvchi obyektlar sanoat, qishloq
xo‘jaligi va kommunal korxonalar hisoblanadi. Suv sarfini qisqartirish, qayta
tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanish va qayta ishlash
texnologiyalarini joriy etish, shahar hamda qishloq aholisi uchun barqaror
yechimlarni ilgari surish bo‘yicha qator ishlar olib borilmoqda.
• Atmosfera havosining statsionar va ko‘chma manbalardan ifloslanishi
noqulay iqlim sharoiti tufayli kuchayib bormoqda. Bu, o‘z navbatida, asosiy
tarmoqlar: energetika, neft va gaz sanoati, metallurgiya, kimyo sanoati, qurilish
sanoati faoliyati, shuningdek avtotransport vositalari sonining o‘sishi bilan
bog‘liq. Shu bilan birgalikda, kuzatuvlar olib borilgan shaharlarning aksariyatida
asosiy ifloslantiruvchi moddalarning o‘rtacha yillik konsentratsiyasi maksimal
ruxsat etilgan konsentratsiyadan (MRK) past bo‘lib qolmoqda. Hozirda uglerod
oksidi va uglevodorodlar tashlamalarining kamayishi kuzatilmoqda, biroq, ayni
paytda azot oksidi va qattiq zarrachalar tashlamalari esa ortib bormoqda.
Tashlamalarning eng katta hissasi energetika (76%) va qishloq xo‘jaligi (18%)
tarmoqlariga to‘g‘ri keladi.
• O‘zbekistonda yer resurslarini boshqarishda ham salbiy, ham ijobiy
tendensiyalar kuzatilmoqda. Salbiy tendensiyalar o‘z ichiga tabiiy-iqlim omillar,
shuningdek antropogen faoliyat tufayli cho‘llanish jarayonlarining rivojlanishini
oladi. Ijobiy tendensiyalar sirasiga yashil maydonlar hududini ko‘paytirish, paxta
maydonlarini qisqartirish, don, sabzavot, meva va ozuqa ekinlari maydonlarini
ko‘paytirish, shuningdek suvni tejaydigan sug‘orish texnologiyalarini joriy
etishni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanishini oshirish bo‘yicha chora-
tadbirlarni amaliyotga tatbiq etishni kiritish mumkin.
• Yerlarning degradatsiyasi va cho‘llanishining sabablaridan biri, bu suv
resurslaridan haddan ortiq foydalanishdir. Nooqilona sug‘orish amaliyoti,
shuningdek, keng ko‘lamdagi qayta ta’mirlashga muhtoj bo‘lgan eskirgan suv
ta’minoti infratuzilmasi Orol dengizining qisqa vaqt ichida cho‘llanishi va
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
30
qurishiga olib keldi. Bir paytlar dunyodagi eng yirik ichki dengizlardan biri
bo‘lgan Orol dengizi, uning irmoqlaridan suvni boshqa yo‘lga (o‘zanga) burib
yuborgan yirik sug‘orish loyihalari tufayli keskin qisqardi. Ushbu ekologik
falokat biologik xilma-xillikning yo‘qolishi, baliq zaxiralarining keskin
kamayishiga olib keldi hamda mahalliy aholining turmush tarziga salbiy ta’sir
ko‘rsatdi.
• O‘zbekistonda suv muammosi serqirra bo‘lib, u jo‘g‘rofiy, iqlimiy,
iqtisodiy va boshqaruv omillarining uyg‘unligi bilan bog‘liq. Mamlakatning
qurg‘oqchil va yarim qurg‘oqchil iqlimi cheklangan suv resurslari bilan uyg‘un
ravishda suv resurslarini barqaror boshqarish uchun jiddiy muammolarni
keltirib chiqarmoqda.
Sanoat binolari va inshootlarini loyihalash bosqichlari
-Texnik topshiriqni tayyorlash va buyurtmachi bilan muvofiqlashtirish.
-Kerakli dastlabki hujjatlar ro'yxatini aniqlash.
-Shartnoma loyihasini tayyorlash va buyurtmachi bilan kelishish.
-Buyurtmachi va nazorat organlari bilan loyihani muvofiqlashtirishni amalga
oshirish.
-Uch o'lchovli dasturiy ta'minot majmualarida 3D qurilish modelini bajarish.
-Ishlab chiqarishga o'tkazish.
-Xaridorning ob'ektini jihozlash va etkazib berish.
-O'rnatish sxemalarini bajarish.
-Ob'ektda bajarilgan barcha turdagi ishlar uchun PPR-ni bajarish.
Sanoat korxonalari, ob'ektlar va binolarni loyihalashga qo'yiladigan talablar
-GOST 27751-88 (ST CMEA 384-87) "qurilish inshootlari va poydevorlarining
ishonchliligi. Hisoblashning asosiy qoidalari";
-SNIP 31-03-2001"ishlab chiqarish binolari";
-SP 56.13330.2011 "ishlab chiqarish binolari";
-SNIP 2.03.11-85"qurilish inshootlarini korroziyadan himoya qilish";
-Farmatsevtika sanoati binolari GMP yaxshi ishlab chiqarish amaliyotining
xalqaro standartiga qat'iy muvofiq ravishda amalga oshiriladi;
-Xalqaro IFSGA muvofiq oziq-ovqat sanoati binolari;
-Ma'lumotlar markazi binolari xalqaro miqyosda qat'iy ravishda EIA / TIA-942
"ma'lumotlar markazi telekommunikatsiya infratuzilmasi standarti".
Yuqoridagi standartlar binoning dizayn xususiyatlariga, ularning dizayni va
bezaklariga yuqori talablarni qo'yadi, masalan: kimyoviy agressiv muhitga
qarshilik, antistatik, ekologik toza va boshqalar.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
31
Sanoat binolari va inshootlarini loyihalash xususiyatlari
Me'morning sanoat binosi loyihasini ishlab chiqish bo'yicha ishi nafaqat eskiz
rasmini tuzish, uni yanada rivojlantirish va fazoviy rejalashtirish echimini taklif
qilish bilan bog'liq. Arxitektor ishi davomida, masalan, bunday maqsadlar uchun
binolar uchun asosiy talablarni hisobga olish kerak:
-Binoning funktsional imkoniyatlari;
-Iqtisodiy maqsadga muvofiqlik;
-Binoning texnik xavfsizligi;
-Badiiy qadriyat va ekspressivlik.
Muhandislik va kommunikatsiya tizimlarini loyihalash juda muhimdir, chunki
ishlab chiqarish jarayonining samaradorligi ko'p jihatdan uning uzluksiz ishlash
imkoniyatiga bog'liq.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Irgashev D. Theoretical justification of the longitudinal distance of a plug-
softener that works without turning the soil between garden rows //Science and
innovation. – 2023. – Т. 2. – №. D11. – С. 482-487.
2. Irgashev, D. B., RX Tovashov AR, and O. T. Sadikov. "Mamadiyorov. Technical
Analysis of Plug Software When Working Between Gardens." International
Journal of Advanced Research in Science, Engineering and Technology 9.5
(2022).
3. Irgashev D. Improved plug-softener technology for working between garden
rows //Science and innovation. – 2022. – Т. 1. – №. 7. – С. 330-336.
4. Irgashev D. B., Hamarayev O. S. The Use of Disc Chisels in Surface Treatment
Between Garden Rows //American Journal of Engineering, Mechanics and
Architecture (2993-2637). – 2023. – Т. 1. – №. 10. – С. 278-287.
5. Irgashev D. B. Analysis of Machines Providing Liquid Fertilizer to the Root
System of Orchard and Vine Seedlings //American Journal of Engineering,
Mechanics and Architecture (2993-2637). – 2023. – Т. 1. – №. 10. – С. 356-362.
6. Irgashev, D., Toshtemirov, S., Maiviatov, F. M., & Muqimov, B. (2023).
Placement of working bodies on the frame of the tool plow-ripper. In E3S Web of
Conferences (Vol. 390). EDP Sciences.
7. Irgashev D. The effect of the upper softener of the sloped column working
div working on the soil of garden fields on the energy indicators //Science and
innovation. – 2023. – Т. 2. – №. A8. – С. 133-137.
8. Irgashev D. B. et al. High softening performance indicators of plug-softener
//IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. – IOP Publishing,
2023. – Т. 1284. – №. 1. – С. 012032.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
32
9. Irgashev D. B. Analysis of Machines Providing Liquid Fertilizer to the Root
System of Orchard and Vine Seedlings //American Journal of Engineering,
Mechanics and Architecture (2993-2637). – 2023. – Т. 1. – №. 10. – С. 356-362.
10. Irgashev D. B., Buriyev M. Analysis of the Coils Used in Soil Drilling
//American Journal of Engineering, Mechanics and Architecture (2993-2637). –
2023. – Т. 1. – №. 10. – С. 302-308.
11. Irgashev D. B. Basing the Constructional Parameters of the Plug-Softener that
Works Between the Garden Rows //Journal of Research in Innovative Teaching
and Inclusive Learning. – 2023. – Т. 1. – №. 3. – С. 14-19.
12. Irgashev D. B. Calculation of the strength of winged joints //journal of
theory, mathematics and physics. – 2023. – Т. 2. – №. 7. – С. 1-6.
13. Irgashev D. B. Couplings used in mechanical engineering and their
importance //Journal of engineering, mechanics and modern architecture. –
2023. – Т. 2. – №. 7. – С. 1-10.
14. Mamatov F. M. et al. Bog ‘qator oralarini ishlov beradigan qiya ustunli ishchi
organlarni parametrlarni nazariy asoslash //Journal of engineering, mechanics
and modern architecture. – 2023. – Т. 2. – №. 5. – С. 42-45.
15. Mamatov F. et al. Justification of the bottom softening parameters of working
organ with a sloping column //E3S Web of Conferences. – EDP Sciences, 2023. –
Т. 434. – С. 03010.
16. Irgashev D. Theoretical justification of the longitudinal distance of a plug-
softener that works without turning the soil between garden rows //Science and
innovation. – 2023. – Т. 2. – №. D11. – С. 482-487.
17. Begmurodvich, Irgashev Dilmurod. "Development and Problems of Vineyard
Network in Uzbekistan." Web of Synergy: International Interdisciplinary
Research Journal 2, no. 1 (2023): 441-448.
18. Irgashev D. B., Buriyev M. Analysis of the Coils Used in Soil Drilling
//American Journal of Engineering, Mechanics and Architecture (2993-2637). –
2023. – Т. 1. – №. 10. – С. 302-308.
19. Bekmurodovich I. D. Technical classification of machines that till the soil
between rows of vineyards //Uzbek Scholar Journal. – 2022. – Т. 10. – С. 369-
379.
20.
Irgashev
D.
БОҒ
ҚАТОР
ОРАЛАРИГА
ИШЛОВ
БЕРИШДА
ТАКОМИЛЛАШГАН ПЛУГ-ЮМШАТКИЧНИНГ ТЕХНИК ТАXЛИЛИ //Science
and innovation. – 2022. – Т. 1. – №. D7. – С. 330-336
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
33
21.Bekmurodovich I. D. TECHNICAL CLASSIFICATION OF MACHINES THAT TILL
THE SOIL BETWEEN ROWS OF VINEYARDS //Uzbek Scholar Journal. – 2022. –
Т. 10. – С. 369-379.
22.Irgashev D. B., Buriyev M. Theoretical Justification of the Forces Generated on
the Cylinder Surface of a Double Row Cat //American Journal of Engineering,
Mechanics and Architecture (2993-2637). – 2024. – Т. 2. – №. 2. – С. 157-162.
23.Irgashev D. B. Agrotechnical requirements for deep tillage without turning
the soil //Научное обеспечение устойчивого развития агропромышленного
комплекса. – 2021. – С. 591-594.
24.Иргашев Д. Б. и др. Боғ қатор ораларини текис ағдармасдан ишлов
берадиган қия устунли юмшаткични рама констурукциясида жойлашиш
асослаш //BARQARORLIK VA YETAKCHI TADQIQOTLAR ONLAYN ILMIY
JURNALI. – 2022. – Т. 2. – №. 11. – С. 138-146.
25.Irgashev D. B., Ganiev B. G. Based On Longitudinal Distance Of Sloped Column
Working Bodies Working Between Garden Rows //American Journal of
Engineering, Mechanics and Architecture (2993-2637). – 2023. – Т. 1. – №. 9. – С.
48-51.
26. Irgashev D. B., Safarov A. A. TUPROQQA AGDARGICHSIZ ISHLOV BERADIGAN
ISHCHI ORGAN KONSTRUKSIYLARI VA ULARGA QO’YILAGAN TALABLLAR
//Analysis of International Sciences. – 2023. – Т. 1. – №. 3. – С. 6-12.
