MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
67
ҲАВО ТРАНСПОРТИ ОБЪЕКТЛАРИДА ЖИНОЯТЛАРНИНГ
ОЛДИНИ ОЛИШ ВА УЛАРГА ҚАРШИ КУРАШИШДА ТЕЗКОР-
ҚИДИРУВ ТАДБИРЛАРИНИНГ ЎРНИ
Мавлонов Авазхон Усубхужаевич
Ўзбекистон Республикаси Жамоат хавфсизлиги
университети мустақил изланувчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.13918748
Аннотация:
Ҳаво транспорти объектларида жиноятларнинг олдини олиш ва уларга
қарши курашишда тезкор-қидирув тадбирлари муҳим аҳамият касб этади.
Бу тадбирлар хавфсизлик тизимини мустаҳкамлаш, жиноятларнинг
олдини олиш ва тезкорлик билан бартараф этишга қаратилган. Замонавий
технологиялардан фойдаланиш, ахборот тизимларини жорий қилиш ва
халқаро ҳамкорлик жиноятчиликка қарши курашда асосий омиллар
ҳисобланади.
Калит сўзлар:
ҳаво транспорти, жиноятчилик, тезкор-қидирув
тадбирлари, хавфсизлик, халқаро ҳамкорлик, ахборот тизимлари.
Аннотация: Оперативно-розыскные мероприятия играют ключевую роль в
предотвращении преступлений и борьбе с ними на объектах воздушного
транспорта. Эти мероприятия направлены на усиление безопасности,
предупреждение
преступлений
и
их
оперативное
устранение.
Использование современных технологий, внедрение информационных
систем и международное сотрудничество являются основными факторами
в борьбе с преступностью.
Ключевые слова:
воздушный транспорт, преступность, оперативно-
розыскные мероприятия, безопасность, международное сотрудничество,
информационные системы.
Abstract:
Operational-search measures play a crucial role in preventing
and combating crimes at air transport facilities. These measures aim to enhance
security, prevent crimes, and quickly address criminal activities. The use of
modern technologies, the implementation of information systems, and
international cooperation are key factors in the fight against crime.
Keywords:
air transport, crime, operational-search measures, security,
international cooperation, information systems.
Замонавий шароитларда транспорт объектлари турли хил жиноий
тажовузларга дуч келмоқда ва бундай ҳолатлар муайян шароитларда
транспорт тизимининг одатий фаолиятини издан чиқариши мумкин.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
68
Масалан, юк ва йўловчи ташиш соҳасида мулк ўғрилигига қарши курашиш
муаммоси жуда кескин аҳамият касб этмоқда.
Юк ташиш жараёнида, айниқса, қимматбаҳо ва муҳим юкларнинг
йўқолиши, ўғирланиши ёки зарар кўриши катта иқтисодий зарар
келтиради. Бундай жиноятлар транспорт операторлари ва логистика
компанияларига салбий таъсир қилиши билан бирга, умумий транспорт
инфратузилмасига ишончнинг пасайишига олиб келади. Шунингдек,
йўловчи ташиш тизимида ҳам жиноятчилик хавфи ортмоқда, бу эса
йўловчилар хавфсизлигига таҳдид солади ва уларнинг сафар қилишга
бўлган ишончини камайтиради.
Транспорт объектларидаги мулк ўғрилигига қарши самарали курашиш
учун ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар томонидан тизимли ва комплекс
чора-тадбирлар ишлаб чиқилиши лозим. Бунда оператив-қидирув
хизматлари жуда муҳим роль ўйнайди, чунки улар жиноятчиликни ўз
вақтида аниқлаш ва унинг олдини олиш имкониятига эга. Оператив
тадбирлар доирасида юқори хавфли объектларда хавфсизликни
кучайтириш, видеокузатув тизимларини ўрнатиш, мониторинг ва тезкор
ахборот алмашинувини йўлга қўйиш каби чоралар амалга оширилиши
керак.
Шунингдек, юк ва йўловчи ташиш соҳасидаги жиноятларга қарши
курашишда профилактика ишлари муҳим аҳамиятга эга. Жиноятларнинг
содир бўлиши эҳтимоли юқори бўлган транспорт йўналишлари ва
объектларини олдиндан таҳлил қилиш орқали хавфсизлик чораларини
кучайтириш
мумкин.
Бундай
ёндашув
транспорт
тизимининг
барқарорлигини таъминлаш ва унинг тўлиқ ишлашини сақлаб қолишга
хизмат қилади.
Ҳаво транспорти объектларида жиноятларнинг олдини олиш ва уларга
қарши курашишда тезкор-қидирув тадбирлари жуда муҳим ўрин тутади.
Бу тадбирлар хавфсизликни таъминлаш, жиноятларнинг олдини олиш ва
уларни тезкорлик билан бартараф этишга қаратилган чора-тадбирлар
мажмуаси сифатида тушунилади. Ҳаво транспорти объектларида
жиноятларнинг олдини олиш бўйича тадбирлар нафақат ички хавфсизлик
чораларини ўз ичига олади, балки халқаро ҳамкорлик ва самарали назорат
механизмлари орқали ҳам амалга оширилади.
Ҳаво транспорти объектларида содир этиладиган жиноятлар турли
хусусиятларга эга. Бу жиноятларга терроризм, наркотик воситаларни
контрабанда қилиш, одам савдоси, контрабанда, ҳужумлар ва бошқа турли
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
69
жиноятлар киради. Шу сабабли, тезкор-қидирув тадбирлари ўта кенг
кўламли ва қуйидаги вазифаларни ўз ичига олади:
жиноятларнинг олдини олиш учун ахборот йиғиш;
ҳаво транспорти объектларида шубҳали шахсларни аниқлаш;
жиноятчиларнинг режаларини бузиш;
жиноятларни содир этгандан сўнг тезкорлик билан ҳужум қилиш ва
жиноятчиларни қўлга олиш.
2. Тезкор-қидирув тадбирларининг ўзига хос хусусиятлари
a. Ахборот йиғиш ва таҳлил қилиш
Ҳаво транспорти объектларида жиноятларнинг олдини олишда ахборот
йиғиш ва таҳлил қилиш муҳим аҳамиятга эга. Бу жараёнда тезкор қидирув
органлари турли манбалардан, жумладан, маълумотлар базалари,
биометрик маълумотлар, видеокузатув тизимлари ва ахборот-
коммуникация технологияларидан фойдаланадилар. Шу билан бирга,
ахборот тизимларидаги маълумотларни таҳлил қилиш орқали потенциал
жиноятчиларни аниқлаш ва уларни амалга оширилиши мумкин бўлган
хатти-ҳаракатларини барвақт аниқлаш имкони яратилади.
b. Тезкор ҳаракат қилиш
Ҳаво транспорти объектларида жиноятларнинг тез содир бўлиши
хавфсизлик хизматларининг тезкор реакция қилиш қобилиятини талаб
қилади. Тезкор-қидирув тадбирларининг асосий вазифаси жиноятларни
содир этилган заҳотиёқ бартараф этиш, яъни шубҳали шахсларнинг
ҳаракатларини назорат қилиш ва уларни зарарсизлантиришдир. Бу
жараёнда хавфсизлик хизматлари, қидирув гуруҳлари ва ҳуқуқ-тартибот
органлари ўртасидаги ҳамкорлик алоҳида аҳамият касб этади.
c. Оператив алоқалар ва халқаро ҳамкорлик
Ҳаво транспорти объектларидаги жиноятларга қарши курашишда халқаро
ҳамкорликнинг ўрни катта. Жиноятлар кўпинча бир давлатнинг
чегараларидан ташқарида амалга ошириладиган ҳаракатлар билан боғлиқ
бўлгани учун мамлакатлар ўртасида маълумот алмашинуви ва
операцияларни мувофиқлаштириш талаб қилинади. Бу борада халқаро
ташкилотлар, масалан, Интерпол ва бошқа халқаро полиция тузилмалари
билан ҳамкорлик самарали натижаларга олиб келади.
d. Превентив тадбирлар
Тезкор-қидирув тадбирлари фақатгина жиноятларни содир этилгандан
кейинги ҳолатларда амалга оширилмайди, балки уларнинг олдини олиш
мақсадида ҳам ўтказилади. Ҳаво транспорти объектларида хавфсизлик
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
70
тизимларини мустаҳкамлаш, жамоат жойларидаги фаол кузатув,
йўловчилар ва юкларни текшириш каби тадбирлар жиноятларнинг
олдини олишга қаратилган.
e. Психологик таҳлил ва шубҳали шахсларни аниқлаш
Ҳаво транспорти объектларида жиноятчиларнинг хатти-ҳаракатларини
олдиндан таҳлил қилиш ва шубҳали шахсларни аниқлаш бўйича тезкор
тадбирлар ҳам муҳим аҳамиятга эга. Психологик таҳлиллар орқали
шубҳали шахсларнинг ҳаракатларини кузатиш, уларнинг психологик
ҳолатини баҳолаш ва хавф туғдириши мумкин бўлган шахсларни аниқлаш
имкони яратилади. Бунда махсус ўқитилган ходимлар, шунингдек,
биометрик кузатув воситаларидан фойдаланилади.
3. Технологик иншоотларни қўллаш
Замонавий технологиялардан фойдаланиш ҳаво транспорти объектларида
жиноятларнинг олдини олиш ва уларга қарши курашишда катта
аҳамиятга эга. Видеокузатув тизимлари, биометрик маълумотларни
тўплаш ва уларни таҳлил қилиш, йўловчиларни текшириш учун махсус
қурилмалар қўлланилади. Бундан ташқари, учувчи дронлар, юкларни
автоматик текшириш воситалари ва замонавий алоқа воситалари ҳам
тезкор-қидирув тадбирларининг ажралмас қисми ҳисобланади.
Ҳаво транспорти объектларидаги тезкор-қидирув тадбирларини амалга
оширишда қонунийликни таъминлаш муҳим. Ҳар бир тадбирнинг
қонуний асосларига эътибор бериш, миллий қонунчилик ва халқаро
меъёрларга риоя қилиш жиноятларга қарши курашда асосий омиллардан
биридир. Бунда тезкор ҳаракатлар олиб бориш, текширувлар ва қидирув
ишларини қонуний асосларда ўтказиш талаб қилинади.
В.А.Лукашов
оператив-қидирув
фаолияти
назариясининг
асосий
вазифаларидан бири «илмий усуллар орқали турли хил оператив-қидирув
амалиётининг муҳим, барқарор, зарур ва такрорланувчи алоқалари,
ҳодисалари ва жараёнларини аниқлаш» эканлигини алоҳида таъкидлаган.
Лукашов В.А. томонидан таъкидланган фикр, яъни тезкор-қидирув
фаолияти назариясининг асосий вазифаси турли хил тезкор-қидирув
амалиётини илмий усуллар орқали таҳлил қилиш эканлиги, диққатга
сазовор. Бу фикрнинг асосий кучи шундаки, илмий усуллар, жумладан,
таҳлил, синтез, индукция ва дедукция, тезкор-қидирув амалиётида
стратегик ва тактик қарорлар қабул қилишда мустаҳкам асос бўлиб
хизмат қилади. Илмий усуллар ёрдамида ҳодисаларнинг такрорланувчи
жиҳатлари аниқланиши эса, бир томондан, жиноятчиликка қарши
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
71
курашиш самарадорлигини оширса, иккинчи томондан, ҳуқуқни муҳофаза
қилувчи органларнинг малакасини ҳам ривожлантиради.
Турли хил амалиётларнинг барқарор ва такрорланувчи алоқаларини
илмий асосда аниқлаш, уларни яхшилаб тушуниш ва қонунчилик
ислоҳотларида қўллаш, амалдаги тизимни самаралироқ қилишга хизмат
қилади. Бу усул ҳуқуқ-тартибот органларига жиноятларнинг олдини
олишда ва уларни тезкор аниқлашда қўл келади, бу эса ўз навбатида
жамоат хавфсизлиги ва жиноятчиликка қарши кураш самарадорлигини
оширади.
Е.Ф.Новиковнинг
фикрига
кўра,
транспорт
объектларидаги
ўғриликларнинг олдини олиш бўйича асосий вазифаларни ҳал қилиш учун
транспорт
объектларидаги
ўғриликларнинг
оператив-қидирув
характерига оид ахборот моделини ишлаб чиқиш зарур. Шу билан бирга,
ушбу турдаги жиноятчиликка оид оператив-қидирув характерини ташкил
этувчи ахборот маълумотларини илмий тадқиқ қилиш ҳам талаб этилади .
Ттранспорт объектларидаги ўғриликларнинг олдини олиш бўйича
Е.Ф.Новиковнинг ғояси атрофида бир неча жиҳатларни ўзида мужассам
этади. Бир томондан, у жиноятчиликка қарши курашда ахборот
технологиялари ва маълумотлар моделларини яратишнинг аҳамиятини
таъкидлайди, буни ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар учун самарали
усул деб билади. Чунки, оператив-қидирув характерига оид маълумотлар
базасини тузиш орқали жиноятларни тез ва аниқ топиш имконияти
ошади. Бундай ёндашув юқори технологик усуллардан фойдаланишга
асосланган
ва
келажакда
жиноятчиликка
қарши
курашиш
самарадорлигини ошириши мумкин.
Бироқ, бошқа тарафдан, танқидчилар шундай модели юқори даражадаги
инсон омилига боғлиқлигини ва ахборот технологияларига тўлиқ ишониш
муаммоларни келтириб чиқариши мумкинлигини таъкидлайдилар.
Уларнинг фикрича, бундай моделлар тўғри ахборот йиғиш ва тўғри таҳлил
қилиш билан боғлиқ катта масъулият талаб қилади. Агар маълумотлар
нотўғри ёки нотўлиқ бўлса, бунинг натижасида нохолис қарорлар
чиқарилиши, айбсиз шахсларнинг қонунбузар сифатида кўрилиши хавфи
юзага келади. Бундан ташқари, ахборот моделларини ишлаб чиқиш учун
зарур молиявий ва технологик ресурслар кам таъминланган давлатлар
учун муаммо бўлиши мумкин.
Шу билан бирга, баъзи мутахассислар транспорт объектларидаги
ўғриликларга қарши курашда фақат ахборот моделлари билан чекланиб
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
72
қолмасдан, инсон омилларига ҳам эътибор қаратиш кераклигини
таъкидлайдилар.
Уларга
кўра,
профилактик
чора-тадбирлар,
ходимларнинг ўқитилиши ва жамоатчилик назорати каби тадбирлар
ахборот технологиялари билан бир қаторда муҳим аҳамият касб этади.
Хулоса
Ҳаво транспорти объектларида жиноятларнинг олдини олиш ва уларга
қарши курашишда тезкор-қидирув тадбирлари ўзига хос хусусиятларга
эга бўлиб, бу тадбирлар ахборот йиғиш, технологик воситалардан
фойдаланиш, халқаро ҳамкорлик ва қонунийликка таянган ҳолда олиб
борилади. Жиноятларни олдини олиш ва уларни тезкорлик билан
бартараф қилишда хавфсизлик тизимларининг ривожланиши, тезкор
ҳаракат қилиш ва шубҳали шахсларни олдиндан аниқлаш каби
йўналишлар муҳим аҳамият касб этади.
