MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
47
OʻZBEK TILIDA BAXT KONSEPTINING LINGVOMADANIY TALQINI
Rahmonova Zamira Salihiddinovna
Qashqadaryo viloyati Koʻkdala tumani
89-maktab ona tili va adabiyot fani oʻqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13907106
Annotasiya:
Maqolada oʻzbek tilida baxt konseptining lugʻaviy maʼnosi
ochib berilgan. Maqola tavsifiy matn koʻrinishida yozilgan.Baxt soʻzining
hayotdagi lingvomadaniy talqini xususida fikr yuritilgan.
Kalit soʻzlar:
baxt,tole,iqbol,affiksatsiya, lingvomadaniy,konsept
Baxt qadimgi davrda evdonizm falsafasining asosiy tushunchasi bo'lgan.
Uning vakillari baxtga hayotning asosiy maqsadi, kishilar intiladigan
masrurlikka erishilgan holatning, shod-hurram bo'lishning eng oliy ko'rinishi
sifatida qaraganlar. Aristotel, Diogenlar ham shunday tushunganlar. Forobiy,
Beruniy, Ibn Sin0, Sa'diy,Navoiy kabi olim va mutafakkirlar ijodida bu mavzu
muhim o'rin egallagan. Zamonaviy o'zbek tilida ham bu mavzuga katta e'tibor
berilmoqda.
Baxt nima? Aslida bu soʻzni har bir inson oʻzicha talqin qiladi. Oʻzbek va
tojik tilida "Baxt", turk tilida "mutluluk",rus tilida " счастья" , ingliz tilida "
happy" kabi jaranglaydigan bu soʻz , albatta,inson qalbini qaysidir maʼnoda
larzaga soladi. Faqat buni his qila olish lozim. Baxt - kishining oʻz faoliyati
natijalaridan,hayotda qoʻlga kiritgan yutuqlaridan toʻla qoniqishi, yashash
tarzidan mamnunligi, muayyan maqsadga erishishi,orzu-niyatning amalga
oshishi sifatida namoyon boʻladigan maʼnaviy-axloqiy tushuncha."Baxt" soʻzi asli
oʻzbek tiliga fors-tojik tilidan kirib kelgan boʻlib,mamnunlik ifodasini beradi.
Oʻzbek tiliga kirgan bu soʻzdan affiksatsiya usuli yordamida baxtli,baxtsiz,
bebaxt,baxtsizlik kabi soʻzlar, kompozitsiya usuli yordamida esa baxt-saodat,
baxt-saodatli kabi juft soʻzlar, baxti ochilsin,baxti kulsin, baxtga qarshi kabi
iboralar ham yasalgan. Baxt soʻzining sinonimi sifatida tole,saodat,iqbol
konseptlari ham
ishlatiladi.
Tole konsepti
arabcha soʻz boʻlib,
"yuqorilayotgan,koʻtarilayotgan,taqdir,qismat maʼnolarini bildiradi. Saodat soʻzi
arabcha soʻz boʻlib,baxt, muvaffaqiyat,omad, xotirjamlik maʼnolarini bildiradi.
Iqbol leksemasi arabcha soʻz boʻlib, peshvoz chiqish, yaqinlashish, qiziqish, baxt,
omad maʼnolarida ifodalanadi.Baxt soʻzining maʼnosi, uning mohiyati, inson
hayotidagi lingvomadaniy talqini xususida tilshunoslikda,badiiy adabiyotda,
antoposentrik yoʻnalishlarda har xil qarashlar bor.
Aslida baxtni his qilish har bir qalbda oʻz meʼyorga ega. Farzandsiz inson
farzand koʻrishni, yoshi oʻtib qolgan yigit yoki qizlar turmush qurishni,koʻzi
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
48
ojizlar dunyoni koʻrishni,kasal- bemorlar tuzalib ketishini, puli yoʻq qashshoqlar
puli koʻp boy boʻlishni omad ,baxt deb hisoblashadi. Zotan , inson bu dunyoning
mohiyatini anglab yetgan sari har bir olayotgan nafasimiz bu bizning toleyimiz
ekanligini his qilamiz.
Shu oʻrinda shoir Shavkat Rahmonning "Baxt soʻzi" sheʼridan quyidagi
satrlarga diqqat qilaylik:
Baxtiyorman degan birgina soʻzni
aytish uchun kerak qancha kuch,chidam,
garchi baxt soʻzlarning eng yoqimligi,
garchi tursa hamki, tilning uchida.
Haqiqatdan ham bu soʻz juda yoqimli.Bu soʻzni aytish insonga qanchalik
qiyin va oson. Chunki odamzod shunday xilqatki, sal narsadan quvonib ketsa
,oʻzini juda baxtli, sal narsadan xafa boʻlsa birdan oʻzini baxtsiz his qila
boshlaydi.
Ogʻir botmasmikan bu soʻz kimgadir,
tegib ketmasmikan oh-vohlariga,
qandoq bardosh berib yashayman keyin
baxtsiz kimsalarning nigohlariga.
Shoir keyingi satrlarida oʻzining baxtli ekanligini aytishdan iymanadi, agar
baxtli ekanligini aytsa, baxtsiz insonlar xafa boʻlib qolmasmikan deb oʻylaydi. Bu
ham qaysidir maʼnoda haqiqat. Baxtliligini aytayotgan inson nimadan baxtni his
qilayotganini keltirmasa, oʻzini baxtsiz deb hisoblaydigan insonlar,garchi ular
oʻzlarining qaysi oʻrinlardagina baxtsiz ekanliklarini tushunib yetmasa- da xafa
boʻlishlari mumkin.
Baxtlar bilan bezatilgan taxt,
Xudoyimga yetsa bas zoring
Kimdir seni sogʻinsa,shu Baxt,
Baxt aslida dunyoda boring!
Shoir Erkin Vohidov ham "Baxt" soʻzini oʻzicha talqin qiladi:
Baxt nima? Ming boʻlakka boʻlib dunyoni,
Tugʻilgandan baxtni izlaymiz.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
49
Qoʻllaridan tutib roʻyoni
Atrofda baxt,baʼzan bilmaymiz.
Haqiqiy baxtni koʻra olgan ijodkor shoirlar, yozuvchilar,uning tub
mohiyatiga ham yetgan boʻlsa ajab emas!
Baxtlar bilan bezatilgan taxt,
Xudoyimga yetsa bas zoring
Kimdir seni sogʻinsam,shu Baxt,
Baxt aslida dunyoda boring!
Baxt nisbiy tushuncha, mutlaq baxt yo'q. Baxtni qanday ma'noda tushunish
shaxsning ijtimoiy o'rniga, bilimi, yoshi, dunyoqarashiga bog'liq. Baxt haqidagi
kishilarning tasavvurlari ijtimoiy tuzum va undagi ijtimoiy munosabatlar
majmuasi bilan uzviy bog'liq. Chinakam baxtli bo'lish uchun har bir shaxs erkin,
teng, o'z iste'dod va qat'iyatini har tomonlama namoyon qilishi, moddiy va
ma'naviy ehtiyojlarini qondirish imkoniyatiga ega bo'lmog'i zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati:
1. Abduazizov A. Tilshunoslik nazariyasiga kirish 2-nashr.-T.Sharq, 2010.-150 b.
2. I. Mirzo "Bonu" Toshkent.:2018. - 50-92b.
3. Said Ahmad. Cho'l burguti (Hikoyalar to'plami). - Toshkent: "G'afur G'ulom",
1998. - 103b.
4. Tog'ay Murod "Otamdan qolgan dalalar"-T.: - 101.
5. Oxford Advanced learner's dictionary of current English. - 2000. - 67.
