MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
149
PSIXALOGIYADA EKSPERIMENTAL METODINING TARIXI
Erkinova Sarvinoz Dilshod Qizi
Toshkent Amaliy fanlar universiteti,
3-bosqich, pedagogika-psixologiya yo‘nalishi talabasi
Akbaraliyeva Asilaxon
Ilmiy rahbar:
Toshkent Amaliy fanlar universiteti,
Psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14535110
Annotatsiya.
Ushbu maqolada psixologiyada eksperimental metodning
tarixi, uning rivojlanish bosqichlari va zamonaviy psixologiyadagi ahamiyati
tahlil qilingan. Eksperimental metod psixologiyani ilmiy fan sifatida
shakllantirgan asosiy usul bo‘lib, insonning ruhiy jarayonlarini empirik tadqiq
qilish imkoniyatini bergan. Dastlabki bosqichda bu metod falsafiy va fiziologik
izlanishlarga asoslangan bo‘lsa, 1879 yilda Vilgelm Vundt tomonidan Leypsig
universitetida birinchi psixologik laboratoriya tashkil etilgach, psixologiya
mustaqil fan sifatida rivojlanishni boshladi. Keyinchalik funksionalizm,
behavorizm va kognitiv psixologiya kabi yo‘nalishlar eksperimental metodni
rivojlantirishga hissa qo‘shdi. Bugungi kunda eksperimental metod
neyropsixologiya, kognitiv psixologiya va ijtimoiy psixologiya sohalarida keng
qo‘llanilib, zamonaviy texnologiyalar yordamida inson ruhiy holatlari chuqur
o‘rganilmoqda. Maqolada ushbu metodning psixologik tadqiqotlarda ahamiyati
va kelajakdagi rivojlanish istiqbollari ko‘rsatilgan.
Kalit soʻzlar
: Eksperimental metod, psixologiya tarixi, Vilgelm Vundt,
psixologik laboratoriya, introspeksiya, funktsionalizm, behavorizm, kognitiv
psixologiya, neyropsixologiya, psixofizika, miya tadqiqotlari, ilmiy tajriba, xatti-
harakatlar tahlili, ruhiy jarayonlar, empirik tadqiqotlar.
Аннотация
:
В
данной
статье
рассматривается
история
экспериментального метода в психологии, этапы его развития и его
значение в современной психологии. Экспериментальный метод стал
основой для формирования психологии как научной дисциплины,
предоставив
возможность
эмпирического
изучения
психических
процессов. На начальных этапах метод базировался на философских и
физиологических исследованиях, однако с созданием Вильгельмом
Вундтом первой психологической лаборатории в Лейпциге в 1879 году
психология начала развиваться как самостоятельная наука. Вклад в
развитие метода внесли такие направления, как функционализм,
бихевиоризм и когнитивная психология. В настоящее время
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
150
экспериментальный метод широко используется в нейропсихологии,
когнитивной и социальной психологии, а современные технологии
позволяют глубже изучать психические состояния человека. В статье
подчёркивается значимость экспериментального метода в исследованиях
и перспективы его дальнейшего развития.
Ключевые слова
: Экспериментальный метод, история психологии,
Вильгельм Вундт, психологическая лаборатория, интроспекция,
структурализм, функционализм, бихевиоризм, когнитивная психология,
нейропсихология, психофизика, научный эксперимент, исследование
поведения, психические процессы, эмпирическое исследование
Annotation:
This article explores the history of the experimental method in
psychology, its development stages, and its significance in modern psychology.
The experimental method became the foundation for establishing psychology as
a scientific discipline, enabling the empirical study of mental processes. Initially
based on philosophical and physiological research, the method evolved
significantly after Wilhelm Wundt established the first psychological laboratory
in Leipzig in 1879, marking the beginning of psychology as an independent
science. Contributions to the development of the method were made by
approaches such as functionalism, behaviorism, and cognitive psychology.
Today, the experimental method is widely applied in neuropsychology, cognitive
psychology, and social psychology, with modern technologies allowing for
deeper insights into human mental states. The article emphasizes the
importance of the experimental method in research and its future development
prospects.
Keywords:
Experimental method
,
history of psychology
,
Wilhelm Wundt
,
psychological laboratory
,
introspection
,
structuralism
,
functionalism
,
behaviorism
,
cognitive psychology
,
neuropsychology
,
psychophysics
,
scientific
experiment
,
behavioral research
,
mental processes
,
empirical study
Psixologiyada eksperimental metodning dolzarbligi uning inson ruhiy
jarayonlarini ilmiy asosda o‘rganishda muhim vosita bo‘lib xizmat qilishi bilan
belgilanadi. Bugungi kunda inson ongini, xatti-harakatlarini va hissiy holatlarini
chuqur tushunish faqat empirik va obyektiv tadqiqotlar orqali amalga oshirilishi
mumkin. Eksperimental metod psixologiyaning turli yo‘nalishlarida – klinik,
ta’lim, ijtimoiy, kognitiv va neyropsixologiyada keng qo‘llanilib, yangi
diagnostika usullarini yaratish va ruhiy salomatlikni yaxshilash bo‘yicha
samarali choralarni ishlab chiqishga imkon yaratadi.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
151
Zamonaviy texnologiyalarning (masalan, neyrovizualizatsiya va virtual
haqiqat texnologiyalari) rivojlanishi eksperimental metodning ahamiyatini
yanada oshirib, inson miyasi va ruhiy jarayonlari o‘rtasidagi murakkab
bog‘liqliklarni o‘rganishda yangi ufqlar ochmoqda. Bundan tashqari, ijtimoiy
muhitda stress, depressiya va boshqa psixologik muammolarning ortishi
eksperimental metod orqali samarali davolash va oldini olish usullarini
yaratishni talab qilmoqda.
Ushbu metodning dolzarbligi, shuningdek, ilmiy tadqiqotlar natijalarining
ishonchliligini oshirish va psixologiyani boshqa fanlar (masalan, biologiya,
informatika va falsafa) bilan yaqin integratsiyaga olib kelish imkoniyatini
yaratishda namoyon bo‘ladi. Shu sababli, eksperimental metod bugungi kunda
nafaqat psixologiyaning rivojlanishiga, balki uning amaliy ahamiyatini
oshirishga xizmat qilmoqda.
Asosiy qism:
Psixologiyadagi eksperimental metodning ildizlari falsafa va
fiziologiyaga borib taqaladi. Qadimgi Yunon faylasuflari, jumladan, Aristotel va
Platon inson ongini kuzatish va mulohaza qilish orqali o‘rganishga harakat
qilishgan. Keyinchalik, XVII asrda René Descartes inson ongini mexanik
jarayonlar bilan bog‘liq deb hisoblab, uni ilmiy yo‘l bilan o‘rganish zarurligini
ta’kidladi.
XIX asrga kelib, ilmiy metodlar fiziologiyada qo‘llanila boshlandi va bu
psixologiyaga ham ta’sir qildi. Gustav Fechner psixofizika sohasida sezgi va
stimulus o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlashga harakat qildi. 1860 yilda uning
“Psixofizika elementlari” asari nashr etilib, psixologik hodisalarni o‘lchash
imkoniyatini ko‘rsatdi.
Eksperimental psixologiya tarixida eng muhim voqealardan biri 1879 yilda
nemis olimi Vilgelm Vundt tomonidan Leypsig universitetida birinchi psixologik
laboratoriyaning tashkil etilishi bo‘ldi. Bu hodisa psixologiyani mustaqil ilmiy
fan sifatida tan olishga zamin yaratdi. Vundtning asosiy maqsadi inson ruhiy
jarayonlarini ilmiy tajriba orqali o‘rganish edi.
Vundt laboratoriyasida introspeksiya metodi qo‘llanilib, inson sezgilari,
idroki va hissiyotlari o‘rganilgan. Ushbu yondashuv strukturalizm maktabining
rivojlanishiga sabab bo‘ldi. Strukturalizmning asosiy tamoyili inson ongini kichik
elementlarga ajratib o‘rganishdan iborat edi.
Vundtning introspektiv usuli qisqa muddat ichida tanqidga uchradi. Uilyam
Jeyms boshchiligidagi Amerika psixologlari psixologiyani inson ongining
funksiyalarini o‘rganishga yo‘naltirgan funktsionalizm maktabini rivojlantirdilar.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
152
Funktsionalizm insonning atrof-muhitga moslashish qobiliyatini tajriba orqali
o‘rganishga katta e’tibor qaratdi.
XX asr boshlarida esa behavorizm psixologiyada hukmron yo‘nalishga
aylandi. Behavoristlar inson ruhiy holatlarini emas, balki kuzatiladigan va
o‘lchanadigan xatti-harakatlarini o‘rganishga urg‘u berishdi.
• Jon B. Uotson inson xatti-harakatlarini tashqi omillar ta’sirida
shakllanishini tajriba asosida o‘rgandi.
• Ivan Pavlov esa hayvonlarda klassik shartlashuv fenomenini o‘rgandi.
• B.F. Skinner inson xatti-harakatlarini rag‘batlantirish va jazolash orqali
boshqarish mumkinligini operant shartlashuv orqali ko‘rsatdi.
1950-1960-yillarda psixologiyada kognitiv inqilob yuz berdi.
Kognitiv psixologlar insonning aqliy jarayonlarini, jumladan, xotira, e’tibor,
qaror qabul qilish va tilni o‘rganishga e’tibor qaratdilar. Bu davrda
eksperimental metod yana markaziy o‘rin egalladi.
• George Miller qisqa muddatli xotira hajmini o‘lchash uchun tajribalar
o‘tkazib, 7±2 birlik qonuniyatini aniqladi.
• Jean Piaget bolalar aqliy rivojlanishini bosqichma-bosqich o‘rganib,
bolalarning fikrlash jarayonlarini eksperiment asosida tadqiq qildi
Bugungi
kunda
eksperimental
metod
psixologiyaning
barcha
yo‘nalishlarida qo‘llanilmoqda. Zamonaviy texnologiyalar bu metodni yanada
samaraliroq qildi:
• Neyropsixologik tadqiqotlar: Miya faoliyatini o‘rganish uchun magnit-
rezonans tomografiya (MRI) va elektroensefalografiya (EEG) kabi texnologiyalar
qo‘llaniladi.
• Virtual haqiqat (VR) texnologiyasi: Insonning xatti-harakatlarini sun’iy
muhitda kuzatish imkoniyatini beradi.
• Matematik modellashtirish: Psixologik jarayonlarni simulyatsiya qilish va
ular orasidagi bog‘liqlikni aniqlashda qo‘llaniladi. Psixologiyaning eksperimental
metodga asoslanishi XIX asrda boshlangan bo‘lsa-da, uning dastlabki izlanishlari
oldingi davrlarda ham mavjud edi. Ilmiy tajribalar asosan fiziologiya va
tabiatshunoslik fanlari bilan bog‘liq bo‘lgan.
• Germaniyada Vilgelm Vundtning laboratoriyasidan oldin Gustav Fechner
psixofizika sohasida tadqiqot olib bordi. U “E” va “P” ning nisbati (stimulus va
sezgi) orasidagi aloqani aniqlashga harakat qildi. Fechnerning 1860-yilda chop
etilgan “Psixofizika elementlari” asari eksperimental psixologiyaning
poydevorini qo‘ydi.
a) Gelmholts va sensor o‘lchovlar
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
153
Hermann von Helmholtz sezgi va idrok jarayonlarini ilmiy o‘lchovlar
yordamida o‘rganishga kirishdi. U ko‘z va quloqning qanday ishlashini
eksperimental yo‘l bilan tadqiq qildi, bu esa keyinchalik eksperimental
psixologiyaning sensor jarayonlarini o‘rganishiga asos bo‘ldi.
a) Strukturalizm (Wundt maktabi)
Vilgelm Vundt tomonidan asos solingan strukturalizm yo‘nalishi ongni
tuzilmaviy elementlarga ajratib o‘rganishga harakat qilgan. Introspeksiya
metodi asosiy usul sifatida ishlatildi.
Vundtning hissasi:
• Inson tajribalarini oddiy elementlarga ajratdi (masalan, sezgilar,
hissiyotlar va idroklar).
• Har bir tajribani ob’ektiv ravishda laboratoriya sharoitida kuzatib,
o‘lchashga intildi.
b) Funktsionalizm (Jeyms maktabi)
Uilyam Jeyms strukturalizmga qarshi chiqib, funksionalizm maktabini
yaratdi. Bu yo‘nalish inson ongining qanday ishlashini emas, balki nima uchun
shunday ishlashini o‘rganishga e’tibor qaratdi.
• Jeyms inson xatti-harakatlarini atrof-muhit bilan o‘zaro aloqasi orqali
o‘rgangan.
• Eksperimentni kengroq doirada qo‘llab, biologik va ijtimoiy omillarni
ham hisobga olgan.
c) Behavorizm va eksperimental metod
XX asr boshlarida behavorizm (John Watson, B.F. Skinner) psixologiyani
faqat kuzatiladigan va o‘lchanadigan xatti-harakatlar bilan chekladi. Bu maktab
eksperimentni quyidagi yo‘nalishlarda rivojlantirdi:
• Klassik shartlashuv (Ivan Pavlov): Reflektor reaksiyalar laboratoriyada
o‘rganilgan.
• Instrumental yoki operant shartlashuv (Skinner): Inson yoki hayvon
xatti-harakatlarini rag‘batlantirish yoki jazolash orqali boshqarish tajribalariga
asoslangan.
1960-yillardan boshlab kognitiv psixologiya inson ongini va aqliy
jarayonlarni, masalan, xotira, e’tibor, qaror qabul qilish va tilni o‘rganishga
e’tibor qaratdi.
• Ulrich Neisser kognitiv psixologiyani birinchi marta rasmiylashtirdi va
inson ruhiy jarayonlarini laboratoriya sharoitida tajriba asosida o‘rganish
zarurligini aytdi.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
154
• George Miller insonning qisqa muddatli xotira hajmini 7±2 birlikka teng
deb hisoblab, eksperimentlar o‘tkazdi.
• Jean Piaget bolalar aqliy rivojlanishini bosqichma-bosqich o‘rganib,
rivojlanish psixologiyasiga katta hissa qo‘shdi.
Bugungi kunda psixologik tajribalar yanada murakkab va texnologiyalarga
asoslangan. Quyidagi usullar keng qo‘llaniladi:
a) Neuropsixologik eksperimentlar
• EEG (elektroensefalografiya): Miya faoliyatini elektr signallari orqali
o‘lchash.
• MRI (Magnit-rezonans tomografiya): Miya tuzilmasi va faoliyatini
ko‘rsatish.
• Bu usullar inson miyasi va ruhiy jarayonlar o‘rtasidagi aloqani
o‘rganishda qo‘llaniladi.
b) Virtual haqiqat (VR) texnologiyasi
Inson ruhiy holatlarini sun’iy muhitda o‘rganish imkonini beradi.
c) Matematik modellashtirish
Psixologik jarayonlarni matematik modellarga asoslangan holda
simulyatsiya qilish, ayniqsa kognitiv psixologiya va neyropsikologiya sohasida
keng qo‘llaniladi.
• Tadqiqotlarning ko‘p fanli yondashuvi: Psixologiya bugungi kunda
biologiya, informatika, falsafa va sotsiologiya bilan hamkorlikda rivojlanmoqda.
Eksperimental metodning samarali bo‘lishi uchun bir nechta asosiy tamoyillar
bajarilishi lozim:
• Nazorat qilinadigan sharoitlar: Tashqi omillar eksperiment natijasiga
ta’sir qilmasligi uchun barcha omillar qat’iy nazorat qilinadi.
• O‘zgaruvchilarni manipulyatsiya qilish: Mustaqil va qaram
o‘zgaruvchilarni belgilash va ular o‘rtasidagi sabab-oqibat bog‘liqlikni aniqlash
uchun sinov o‘tkaziladi.
• Takrorlanish imkoniyati: Eksperiment sharoitlari va natijalarini qayta
takrorlash orqali ishonchlilikni ta’minlash.
2. Eksperimental metodning tarixiy bosqichlari
a) Introspektiv psixologiya (Vundtning davri)
• Vundtning laboratoriyasi eksperimental metodning shakllanishida
poydevor bo‘ldi. Introspeksiya orqali insonning ichki tajribasi o‘rganildi.
• Kamchilik: Sub’ektiv natijalar sabab metodning obyektivligini
ta’minlashda qiyinchiliklar kuzatildi.
b) Behavorizmning ta’siri
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
155
• XX asr boshida J.B. Uotson eksperimentlarda faqat kuzatiladigan va
o‘lchanadigan xulq-atvorga e’tibor qaratdi.
• Ushbu yondashuvning afzalligi shundaki, kuzatishning obyektiv usullari
natijalarni ishonchli qilishga yordam berdi.
c) Kognitiv psixologiya va zamonaviy eksperimentlar
• XX asrning ikkinchi yarmida kognitiv psixologiya ong, xotira, fikrlash va
qaror qabul qilish kabi jarayonlarni eksperimental yo‘l bilan o‘rganishga e’tibor
qaratdi.
• Neyropsixologik texnologiyalar, masalan, EEG va MRI, miyadagi faoliyatni
o‘lchashni yangi bosqichga olib chiqdi.
3. Eksperimental metodning turli sohalarda qo‘llanilishi
a) Neyropsixologiya
• Neyropsixologik tadqiqotlarda eksperimental metod inson miyasi va
psixikasi o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganishda keng qo‘llaniladi.
• Misol: Xotira yoki diqqatga ta’sir qiluvchi miya sohalarini aniqlash uchun
MRT va EEG yordamida o‘tkazilgan tajribalar.
b) Ta’lim psixologiyasi
• Eksperimental metod talabalarning bilim olish jarayonini o‘rganishda
qo‘llaniladi.
• Misol: Har xil o‘quv strategiyalari (masalan, vizual o‘quv yoki ovozli
material) o‘quv natijalariga qanday ta’sir qilishini aniqlash.
c) Klinika psixologiyasi
• Stress, depressiya va ruhiy kasalliklarni davolashda eksperimental metod
yangi terapiya usullarini yaratishga yordam beradi.
• Misol: Kognitiv xulq-atvor terapiyasining samaradorligini o‘rganish.
d) Ijtimoiy psixologiya
• Guruh dinamikasi, liderlik, stereotiplar va ijtimoiy xulqni tahlil qilish
uchun eksperimentlar o‘tkaziladi.
• Misol: Solomon Asch tomonidan o‘tkazilgan ijtimoiy moslashuv tajribasi.
4. Zamonaviy texnologiyalar va eksperimental metod
a) Virtual haqiqat (VR)
• VR yordamida insonning xulq-atvori va hissiy holatlari sun’iy muhitda
o‘rganiladi.
• Misol: Fobiyalarni davolash uchun virtual muhit yaratish va bemorning
reaktsiyasini kuzatish.
b) Sun’iy intellekt va ma’lumotlarni qayta ishlash
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
156
• Eksperiment natijalarini tahlil qilish uchun sun’iy intellekt va katta
hajmdagi ma’lumotlar (big data) ishlatilmoqda.
• Bu murakkab psixologik jarayonlarni modellashtirish imkonini beradi.
5. Eksperimental metodning dolzarbligi
Bugungi kunda eksperimental metod zamonaviy psixologiyaning ajralmas
qismi hisoblanadi:
• Yangi texnologiyalar bilan birgalikda inson ruhiy faoliyatini chuqur
o‘rganishga imkon beradi.
• Stress va depressiya kabi global muammolarni hal qilishda samarador
yondashuvlarni ishlab chiqishga yordam beradi.
• Neyropsixologiya va genetik tadqiqotlarda qo‘llanilib, psixologiya bilan
boshqa fanlar o‘rtasidagi integratsiyani kuchaytiradi.
Eksperimental metodning rivojlanishi va turli sohalardagi qo‘llanilishi
psixologiyani chuqurroq anglashga va inson ruhiy salomatligini yaxshilashga
katta hissa qo‘shmoqda.
XULOSA
Psixologiyada eksperimental metodning rivojlanishi inson ruhiyatini ilmiy
asosda o‘rganishga imkon berdi. Dastlabki bosqichda falsafiy yondashuvlarga
asoslangan psixologiya, bugungi kunda ilmiy tajribalar orqali aniq va ishonchli
ma’lumotlar beradi. Eksperimental metod psixologiyani nazariyadan amaliy fan
darajasiga olib chiqdi va kelajakda ham uning rivojlanishida muhim o‘rin tutishi
kutilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Вундт В. “Основы физиологической психологии”. – Лейпциг, 1874.
2. Фехнер Г. “Элементы психофизики”. – Лейпциг, 1860.
3. Павлов И.П. “Условные рефлексы”. – Москва: Госиздат, 1927.
4. Watson, J.B. “Psychology as the Behaviorist Views It”. – Psychological Review,
1913.
5. Miller, G.A. “The Magical Number Seven, Plus or Minus Two”. – Psychological
Review, 1956.
6. Neisser, U. “Cognitive Psychology”. – New York: Appleton-Century-Crofts,
1967.
7. Piaget, J. “The Origins of Intelligence in Children”. – New York: International
Universities Press, 1952.
8. Helmholtz H. “Handbuch der Physiologischen Optik”. – Leipzig, 1867.
Ushbu adabiyotlar o'zini o'zi tuzatish va shaxsiy rivojlanish bo'yicha yanada
chuqurroq tushunchalar berishi mumkin.
